Кіріспе

Шекспирдің «Юлий Цезарь» пьесасында танымал болған латын тіліндегі «Et tu, Brute?» сөзі сөздік мағынасында «Сен де, Брут?» немесе «Соған сен де, Брут?» дегенді білдіреді, көбінесе «Брут, сен де ме?» немесе «Тіпті сен де, Брут?» деп аударылады. Бұл цитата Уильям Шекспирдің «Юлий Цезарь» пьесасының 3-ші әрекетінің 1-ші көрінісінде кездеседі, онда рим диктаторы Юлий Цезарь өліміне жеткен сәтте досы Маркус Юниус Бруттің өзінің қатысуын танығаннан кейін оған айтады. (Жалған пікірге қарамастан, бұл сөздер пьесадағы Цезарьдың соңғы сөздері емес, себебі ол одан кейін «Сонымен, құла, Цезарь» дейді.) Бұл тіркестің алғашқы пайда болуы екі ерте елизаветалық пьесада кездеседі: Шекспирдің «Генрих VI, 3-бөлім» пьесасы және Ричард Эдстің одан да ертерек «Caesar Interfectus» пьесасы. Бұл тіркес көбінесе достың күтпеген сатқындығын білдіру үшін пьесалардан тыс қолданылады. Тарихи Цезарь осы сөздерді айтқан дегенге ешқандай дәлел жоқ. Тарихи Цезарьдың соңғы сөздері нақты белгісіз болғанымен, оқиғадан бір жарым ғасыр өткен соң рим тарихшысы Светоний Цезарь өлгенде ештеңе айтпағанын, бірақ басқалар Цезарьдің соңғы сөздері грек тілінде «Сен де, балам» немесе «Сен де, жас жігіт» деген мағына беретін «Kai su, teknon (Καὶ σύ, τέκνον)» сөзі болғанын мәлімдейді.

Этимология

Брут есімі, екінші жіктегі еркек есім, сөз тіркесінде шақыру райда қолданылады, сондықтан атау райының us жалғауы e жалғауымен алмастырылады.

Контекст

44 жылғы 15 наурызда (март айының Идесі), тарихи Цезарь сенаторлар тобының шабуылына ұшырады, олардың ішінде Цезарьдың досы және шәкірті болған Брут та бар еді. Цезарь бастапқыда шабуылдаушыларға қарсылық көрсетті, бірақ Брутті көргенде, өліп бара жатқанда айтқан сөзі туралы әңгіме тарады. Суэтон бұл сөзді тек қана қауесет екенін айтады, ал Плутарх та Цезарь ештеңе айтпағанын, бірақ Брутті заговоршылардың арасында көргенде, тек тогасын басына жамылғанын хабарлайды. Шекспирдің «Юлий Цезарь» пьесасындағы (1599) «Эт ту, Брут?» сөзі бұл тіркестің драмалық пьесада алғаш рет қолданылуы емес. Эдмонд Малоун бұл тіркестің қазір жоғалып кеткен шығармада – Ричард Эдестің 1582 жылғы «Цезарь өлтірілді» латын пьесасында пайда болғанын мәлімдеді. Бұл тіркес Шекспирдің тағы бір пьесасында, «Ричард Йорк герцогының нағыз трагедиясы» және «Жақсы патша Генри VI-ның өлімі, Ланкастер және Йорк үйлері арасындағы толық қақтығыс» (1595) пьесасында да кездеседі, бұл Генри VI-ның 3-бөлігінің ең алғашқы басылған нұсқасы болып табылады.

Интерпретация

Бұл сөз тіркесі қарғыс немесе ескерту ретінде түсіндірілуі мүмкін. Бір теория бойынша, тарихи Цезарь римдіктерге бұрыннан мәшһүр болған грек сөйлемінің сөздерін бейімдеген: толық сөйлем – «Сен де, ұлым, биліктің дәмін татып көрдің», ал Цезарь өзінің қанына қызыл тамған кезде Бруттың зорлықпен қаза табуын болжау үшін осы сөздердің басын ғана айтқан. Горацийдің б.з.д. 30 жыл шамасында жазылған «Сатиралар» поэмасы, I кітап, 7-ші сатирасында Брут пен оның тирандығын өлтіруі туралы айтылады; осы поэманы талқылаған автор Джон Хендерсон «E t t u Brute» (ол осылай дефиспен жазады) өрнегін «еліктеуге мәжбүр етудің» ұсынысын қамтитын шағым ретінде түсіндіруге болатынын айтады.