Кіріспе
Шекспирдің «Юлий Цезарь» пьесасында танымал болған латын тіліндегі «Et tu, Brute?» сөзі сөздік мағынасында «Сен де, Брут?» немесе «Соған сен де, Брут?» дегенді білдіреді, көбінесе «Брут, сен де ме?» немесе «Тіпті сен де, Брут?» деп аударылады. Бұл цитата Уильям Шекспирдің «Юлий Цезарь» пьесасының 3-ші әрекетінің 1-ші көрінісінде кездеседі, онда рим диктаторы Юлий Цезарь өліміне жеткен сәтте досы Маркус Юниус Бруттің өзінің қатысуын танығаннан кейін оған айтады. (Жалған пікірге қарамастан, бұл сөздер пьесадағы Цезарьдың соңғы сөздері емес, себебі ол одан кейін «Сонымен, құла, Цезарь» дейді.) Бұл тіркестің алғашқы пайда болуы екі ерте елизаветалық пьесада кездеседі: Шекспирдің «Генрих VI, 3-бөлім» пьесасы және Ричард Эдстің одан да ертерек «Caesar Interfectus» пьесасы. Бұл тіркес көбінесе достың күтпеген сатқындығын білдіру үшін пьесалардан тыс қолданылады. Тарихи Цезарь осы сөздерді айтқан дегенге ешқандай дәлел жоқ. Тарихи Цезарьдың соңғы сөздері нақты белгісіз болғанымен, оқиғадан бір жарым ғасыр өткен соң рим тарихшысы Светоний Цезарь өлгенде ештеңе айтпағанын, бірақ басқалар Цезарьдің соңғы сөздері грек тілінде «Сен де, балам» немесе «Сен де, жас жігіт» деген мағына беретін «Kai su, teknon (Καὶ σύ, τέκνον)» сөзі болғанын мәлімдейді.
Et tu, Brute? is a Latin phrase literally meaning "and you, Brutus?" or "also you, Brutus? ", often translated as "You as well, Brutus? ", "You too, Brutus? ", or "Even you, Brutus?". The quote appears in Act 3 Scene 1 of William Shakespeare's play Julius Caesar, where it is spoken by the Roman dictator Julius Caesar, at the moment of his assassination, to his friend Marcus Junius Brutus, upon recognizing him as one of the assassins. (Contrary to popular belief, the words are not Caesar's last in the play, as he says "Then fall, Caesar" right after.) The first known occurrences of the phrase are said to be in two earlier Elizabethan plays; Henry VI, Part 3 by Shakespeare, and an even earlier play, Caesar Interfectus, by Richard Edes. The phrase is often used apart from the plays to signify an unexpected betrayal by a friend. There is no evidence that the historical Caesar spoke these words. Though the historical Caesar's last words are not known with certainty, the Roman historian Suetonius, a century and a half after the incident, claims Caesar said nothing as he died, but that others reported that Caesar's last words were the Greek phrase Kai su, teknon (Καὶ σύ, τέκνον), which means "You too, child" or "You too, young man" to Brutus.
Этимология
Брут есімі, екінші жіктегі еркек есім, сөз тіркесінде шақыру райда қолданылады, сондықтан атау райының us жалғауы e жалғауымен алмастырылады.
Контекст
44 жылғы 15 наурызда (март айының Идесі), тарихи Цезарь сенаторлар тобының шабуылына ұшырады, олардың ішінде Цезарьдың досы және шәкірті болған Брут та бар еді. Цезарь бастапқыда шабуылдаушыларға қарсылық көрсетті, бірақ Брутті көргенде, өліп бара жатқанда айтқан сөзі туралы әңгіме тарады. Суэтон бұл сөзді тек қана қауесет екенін айтады, ал Плутарх та Цезарь ештеңе айтпағанын, бірақ Брутті заговоршылардың арасында көргенде, тек тогасын басына жамылғанын хабарлайды. Шекспирдің «Юлий Цезарь» пьесасындағы (1599) «Эт ту, Брут?» сөзі бұл тіркестің драмалық пьесада алғаш рет қолданылуы емес. Эдмонд Малоун бұл тіркестің қазір жоғалып кеткен шығармада – Ричард Эдестің 1582 жылғы «Цезарь өлтірілді» латын пьесасында пайда болғанын мәлімдеді. Бұл тіркес Шекспирдің тағы бір пьесасында, «Ричард Йорк герцогының нағыз трагедиясы» және «Жақсы патша Генри VI-ның өлімі, Ланкастер және Йорк үйлері арасындағы толық қақтығыс» (1595) пьесасында да кездеседі, бұл Генри VI-ның 3-бөлігінің ең алғашқы басылған нұсқасы болып табылады.
Интерпретация
Бұл сөз тіркесі қарғыс немесе ескерту ретінде түсіндірілуі мүмкін. Бір теория бойынша, тарихи Цезарь римдіктерге бұрыннан мәшһүр болған грек сөйлемінің сөздерін бейімдеген: толық сөйлем – «Сен де, ұлым, биліктің дәмін татып көрдің», ал Цезарь өзінің қанына қызыл тамған кезде Бруттың зорлықпен қаза табуын болжау үшін осы сөздердің басын ғана айтқан. Горацийдің б.з.д. 30 жыл шамасында жазылған «Сатиралар» поэмасы, I кітап, 7-ші сатирасында Брут пен оның тирандығын өлтіруі туралы айтылады; осы поэманы талқылаған автор Джон Хендерсон «E t t u Brute» (ол осылай дефиспен жазады) өрнегін «еліктеуге мәжбүр етудің» ұсынысын қамтитын шағым ретінде түсіндіруге болатынын айтады.