Кіріспе

Махарбал (,; Μαάρβας; б.з.д. ғасыры) – екінші Пунид соғысы кезінде Ханнибалдың қол астындағы ат әскерінің командирі және оның бас штаб бастығы. Махарбал Ханнибалдың жақын досы болды және оны өте жоғары бағалады. Ол Карфагеннің Римге қарсы шайқастағы табысына үлкен үлес қосты. Италиядағы жорығы барысында Ханнибал ат әскерінің сандық артықшылығын сақтап, оларға және Махарбалға арқа сүйеді, осы арқылы әскеріне басымдықтар жасады. Махарбал Канна шайқасынан кейін Ханнибалмен болған әңгімесінде айтқан сөздерімен ең көп танымал. Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, Махарбал Рим қаласына дереу шабуыл жасауға қатты ұсынды. Ханнибал: «Мен сенің ынтаңды бағалаймын, бірақ сен ұсынған жоспарды салмақтау үшін маған уақыт керек» деп жауап берді. Сонда Махарбал: «Шындығында, ешбір адам Құдайдың барлық нығметтерімен марапатталған емес. Сен, Ханнибал, жеңіске қалай қол жеткізуді білесің, бірақ оны қалай пайдалануды білмейсің» деді. Әңгімедегі соңғы сөйлемнің латын тіліндегі нұсқасы: "Vincere scis, Hannibal; victoria uti nescis."

Әскери жетістіктер

Махарбал – Химильконың ұлы. Ол алғаш рет бас қолбасшы Ханнибал болмағанда Сагунтумды қоршау кезінде қоршау күштеріне басшылық еткені туралы мәлімделген (б.з.д. 219 ж.). Ливийдің сөзіне сүйенсек, ол операцияларды соншалықты қарқынмен жүргізді, Ханнибалдың жоқтығы дерлік сезілмеді. Ханнибал Италияға келгеннен кейін, ол атты әскермен бірге Солтүстік Италиядағы По жазығын тонауға жіберілді. Ол Тицин шайқасына (б.з.д. 218 ж.) қолбасшысына қосылу үшін қайта шақырылды, онда консул Публий Корнелий Сципион ауыр жарақат алды, ал оның ұлы Сципион Африкан Рим тарихында тұңғыш рет көзге түсті.

Трасимен көлі шайқасы (б.з.д. 217)

Трасимен көліне шабуылдан қашып келген 6000 римдік көрші ауылдардың бірінде бекініп, мықты позицияны иеленді. Осы аман қалғандар Махарбалдан қауіпсіздікке кепілдік алғаннан кейін қаруларын тастауға көндірілді. Бірақ Ганнибал Махарбал өкілеттігін асырып түскенін айтып, капитуляцияны бекітуден бас тартты. Ол Италиялық одақтастардың барлығын құжатсыз босатып, тек римдік азаматтарды ғана тұтқын ретінде қалдырды. Махарбал, атты әскердің қолбасшысы болғанымен, Ибериялық жеңіл әскері мен жаяу әскерін жетектеп, шайқастан аман қалған римдіктерді ұстауға кірісті. Консул Гней Сервилий Гемин, өзінің әріптес консулы Гай Фламиниймен кездесуге бет алғанда, претор Гай Центень басқаратын атты әскерін алдын ала жіберді. Трасимен шайқасынан кейін Махарбал (жауынгерлер мен атты әскер тобын басқарып) Центеньді және оның 4000 атты әскерін табысты тоқтатып қалды. Махарбалдың әскері Центеньмен кездескенде римдіктердің жартысы қаза болды, ал қалғаны қашқан жол тартты. Аман қалған римдік атты әскері бір төбеге дейін қуылды, онда олар тәлімдеді. Осы шайқастан кейін Махарбал Нумидиялық атты әскерімен Фалерн жазығын тонауға жіберілді.

Канна шайқасы (б.з.д. 216)

Бұл атақты шайқаста Махарбалдың рөлі белгісіз. Рим тарихшылары оның қатысқанына немесе қатыспағанына қатысты екіге бөлінген, ал олардың ең сенімдісі – Полибий оның қатысқанын тіпті атап көрсетпеген. Ливийдің сөзіне қарағанда, Махарбал Канна шайқасында Карфаген армиясының оң жақ қанатына басшылық еткен, бұл Полибийдің оң жақ қанатты Бомилкардың ұлы Хано басқарды деген мәлімдемесімен қайшы келеді. Алайда, Аппиан Полибиймен келісіп, сол кездегі атты әскердің қосалқы күштерін Махарбалға тапсырған. Ливий мәлімдейді, жеңіске жеткеннен кейін Махарбал Ганнибалға атты әскерімен бірден Римге шабуыл жасауға ұсыныс жасап, егер солай істесе, бес күн ішінде Капитолийде кешкі асын ішерін уәде берген. Басшысының оған келіспеуінен кейін Махарбалдың Ганнибал жеңіске қалай қол жеткізуді біледі, бірақ оны қалай пайдалану керектігін білмейді деп айтқаны жеткізіледі. Дегенмен, қазіргі тарихшылар Ганнибалдың шешімін Уильям Смит және оның замандастарына қарағанда көбірек түсіністікпен бағалайды. Олар Ганнибал армиясының шаршағанын, Римнің жаңа легиондар жиналай алатынын, Римнің өзі мықты қабырғалармен қоршалғанын және Ганнибалдың қоршау машиналарын жоқ екенін көрсетеді.

Каннадан кейін

Казилинум шайқасынан кейін Махарбалдың тағдыры белгісіз. Фронтин осы есімді адамды Карфагендіктердің Африканың көтерілісші тайпаларына қарсы пайдаланғанын айтады. Бірақ, бұл Ханнибалдың жеке ат әскерінің командирі болған Махарбал екені нақты емес. Ол Казилинум қоршауы кезінде немесе одан кейін қайтыс болған болуы мүмкін.