Испанияның әскери тарихы: 2200 жылдық даму жолы

Кіріспе

Испания тарихының бір қыры

Испанияның әскери тарихы, финикиялықтарды Карфагендіктердің жаулап алу кезеңінен бастап, соңғы Ауған соғысына дейін 2200 жылдан астам уақытты қамтиды және қазіргі Испания аумағындағы шайқастар тарихын, сондай-ақ оның бұрынғы және қазіргі шетелдік иеліктері мен аумақтарын, географиялық орнына қарамастан Испания халқының әскери тарихын қамтиды. Испанияның ерте әскери тарихы Жерорта теңізінің батыс шетіндегі орналасқан жерінен бастау алды, ол Рим мен Карфаген арасындағы шабуылдарға база болды. Рим империясы құлағаннан кейін Испания бір-бірінен кейін келетін шапқыншылықтардан қирады, ал тұрақтылық тек Визигот патшалығының соңғы жылдарында ғана келді. Испания үшін ерте орта ғасырлар елді Жерорта теңізіндегі христиандық және исламдық күштер арасындағы шайқастағы алдыңғы қатарға шығарды; Конкиста мен Реконкиста әскери шешімге жету үшін ғасырлар бойы созылды. 16-шы және 17-ші ғасырлар Испанияның алтын ғасыры деп аталатын кезең болды. Испания Американың орталықтандырылған мемлекеттерін жеңіп, Филиппин аралдарын отарлау арқылы кең империяға ие болды. Императорлық алтын мен күміспен қамтамасыз етілген оның терцио бөлімдері Еуропада үстемдік құрды. Испанияның әскери күші тек отыз жылдық соғыстан кейін ғана әлсіре бастады; тіпті содан кейін де, қайта жанданған теңіз флотының қолдауымен Испания 18-ші ғасырда Ұлыбритания мен Франциямен әлемдік аренада бәсекелесе отырып, маңызды әскери держава болып қала берді. Наполеон соғыстары Испанияның әскери тарихын түбірімен өзгертті; Пиреней соғысы француз басқыншыларына қарсы партизандық соғыстың дамуын көрді. Орталық испан билігінің құлауы Испанияның Америкадағы отарлары арасында тәуелсіздік соғыстарына әкелді, бұл оның империясының аумағын күрт қысқартты, ал бұл өз кезегінде Испанияның өзіндегі азаматтық соғыстар тізбегіне әкелді, олардың көпшілігі француз және отаршылдық науқандардың ардагерлерімен болды. 19-шы ғасырдың ортасында бу кемелерін жасау арқасында императорлық билікті қайта орнатуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, нәтижесінде 1898 жылы Америка мен Азиядағы Испания империясының қалдықтары құлап кетті. Карлистік соғыстарға себеп болған саяси шиеленіс бақылаусыз қалды және 1936-1939 жылдардағы Испания азаматтық соғысына қайтадан соқты. Екінші дүниежүзілік соғыстың тактикасын болжаған бірнеше ел бұл қақтығысты жаңа әуе және бронетехникалық соғыс тактикасын сынау үшін пайдаланды. Соғыстан кейінгі кезеңде Испания Африкадағы соңғы отаршылдық қақтығыстардан көбірек бас тартты және НАТО альянсы аясындағы қазіргі заманғы әскери рөлін арттырды.

The military history of Spain, from the period of the Carthaginian conquests over the Phoenicians to the former Afghan War spans a period of more than 2200 years, and includes the history of battles fought in the territory of modern Spain, as well as her former and current overseas possessions and territories, and the military history of the people of Spain, regardless of geography. Spain's early military history emerged from her location on the western fringes of the Mediterranean, a base for attacks between Rome and Carthage. With the fall of the Roman Empire, Spain was devastated by successive barbarian invasions, with stability only gradually appearing with the later years of the Visigothic kingdom. The early Middle Ages for Spain saw the country forming the front line in a battle between Christian and Islamic forces in the Mediterranean; the Conquista and Reconquista took centuries to reach a military resolution. The 16th and 17th centuries marked the peak of Spanish power, the so called Spanish Golden Age. Spain acquired vast empire by defeating the centralised states of the Americas, and colonising the Philippines. Her tercio units, backed by imperial gold and silver, were dominant in Europe. It was not until the years after the Thirty Years' War that Spanish military power began to fade; even then, supported by a reinvigorated navy, Spain remained a major military power throughout the 18th century, in competition with Britain and France on the global stage. The Napoleonic Wars changed Spanish military history dramatically; the Peninsular War saw the development of guerrilla warfare against the occupying French forces. The collapse of central Spanish authority resulted in successful wars of independence amongst Spain's American colonies, drastically reducing the size of her empire, and in turn led to a sequence of civil wars in Spain itself, many fought by frustrated veterans of the French and colonial campaigns. Attempts to reassert imperial power during the mid 19th century, enabled by the development of the steam frigate ultimately failed, leading to the collapse of the remnants of Spain's empire in the Americas and Asia in 1898 at the hands of a rising power, the United States of America. The political tensions that had driven the Carlist Wars remained unchecked, spilling over once again in the Spanish Civil War of 1936–39. Bringing a foretaste of the tactics of the Second World War, several nations used the conflict as a testing ground for new aerial and armoured warfare tactics. In the post war period, Spain has increasingly turned away from the last remaining colonial conflicts in Africa, and played a growing modern military role within the context of the NATO alliance.

Классикалық кезең: Римнің өрлеуі

Классикалық кезеңде Испания кельт және иберия тайпалық мемлекеттерінің, грек және финикиялық сауда порларының қоспасы болды, ең ірі мемлекет Тартесс патшалығы еді. Солтүстік Африкадағы финикиялық колония Карфаген мен гректер арасындағы соғыс басталғанда, карфагендіктер сауда империясын құру ниетімен Ибериядағы ықпалын кеңейте бастады және Жаңа Карфаген (Картахена) қаласын құрды. 237 ж. Риммен болған Бірінші Пуникалық соғыстан кейін, атақты карфагендік генерал Хамилкар Барка Римге қарсы одан әрі шабуылдар жасау үшін Турдетанияны (Тартесс мемлекетінің жалғасы) және Гадесті жаулап алуды бастады. Хамилкар аймақты жаулап алу және әскери басқаруды ұлы Асдрубалға сеніп тапсырды. Оның екінші ұлы Ганнибал, Екінші Пуникалық соғыста Римге қарсы жорыққа шығар үшін әскерін Испания арқылы алып өтті. Осы соғыс кезінде Рим 218 ж. Испанияны римдік провинция деп жариялады, бұл Иберия халқын римдік билікке бағындыру үшін бір ғасырлық науқанды бастады. Екінші және Үшінші Пуникалық соғыстарда карфагендіктер Испаниядан қуылғаннан кейін Рим жергілікті тайпаларды бағындыруға тырысты. Солтүстік-шығыс провинциясы Хиспания Цитериорда кельтибер соғыстары 2 ғасырдың көп бөлігінде римдік әскерлерін ұстап тұрды. Хиспания Ультериорда лузитан соғысы да осылай болды. Вириат басшылығындағы лузитанның қарсыласуы бүкіл империяда аңызға айналды. Республиканың соңғы, қиын жылдарында Квинт Серторий Сулланың жақтастарына қарсы Иберияның көп бөлігін де-факто тәуелсіз билеуші ретінде ұстады. Оның жергілікті тұрғындарға деген көзқарасы және әскери реформалары – ол Марийдің жақтасы болды – оған халық пен әскердің адалдығын және өліміне дейін жалпы табысын қамтамасыз етті. Испан дәуірі, орта ғасырдың соңына дейін Иберияда қолданылған есептеу жүйесі, б.з.д. 38 ж. басталады. Испанияның соңғы аймағы – солтүстік-батыс, Кантабрия соғыстарында бағындырылды, ол б.з.д. 19 ж. аяқталды. Римдік билік кезінде Испания, империяның қалған бөлігі сияқты, римдік әскерге үлес қосты, легионерлерді және қосымша күштерді, әсіресе кавалерияны жеткізді. Испания римдік әскери істерге де айқын әсер етті. Римдік жаяу әскердің атақты қылышы, Гладиус, тікелей немесе жанама түрде испандық Гладиус Hispaniensis-тің дамуынан туындады; шағын өзгерістермен, бұл бірнеше ғасырлар бойы стандартты римдік қару болды. Испания Римнің бірнеше атақты әскери императорларын, соның ішінде Траян, Адриан және Марк Аврелийді де өмірге әкелді.

In the classical period, Spain was a mix of Celtic and Iberian tribal states, and Greek and Phoenician trading ports, with the largest state being the kingdom of Tartessus. With the eruption of war between Carthage, a Phoenician colony in North Africa and the Greeks, the Carthaginians begin extending their influence in Iberia, creating the city of New Carthage (Cartagena), in hopes of creating a trading empire. Following the First Punic War with Rome, in 237 BC, Hamilcar Barca, the famous Carthaginian general, then began the conquest of Turdetania (the successor state of Tartessus) and Gades to provide a springboard for further attacks on Rome. Hamilcar entrusted the conquest and military governance of the region to his son Hasdrubal the Fair – his other son, Hannibal, would march his troops across Hispania with elephants to lead them on Rome in the Second Punic War. During that war, Rome declared Hispania to be a Roman provincia in 218 BC, beginning a century long campaign to subdue the people of Iberia to Roman. After the expulsion of the Carthaginians from Hispania in the Second and Third Punic Wars, Rome attempted to subdue the native tribes. In the northeasterly province of Hispania Citerior, the Celtiberian Wars occupied Roman forces for the better part of the 2nd century. In Hispania Ulterior, the Lusitanian War did the same. The resistance of the Lusitani under Viriathus became legendary across the Empire. In the troubled final years of the Republic, Quintus Sertorius held most of Iberia as a de facto independent sovereign against the partisans of Sulla. His attitude towards the natives and his military reforms – he was a partisan of Marius – secured him the loyalty of the populace and the army and his general success until his assassination. The Spanish era, a dating system predominant in Iberia until the close of the Middle Ages, began in 38 BC. The last region of Hispania to be subjected was the northwest, finally being conquered in the Cantabrian Wars, which ended in 19 BC. Under Roman rule, Hispania contributed, like the rest of empire, to the Roman military, providing both legionaries, and auxiliary forces, in particular alae cavalry. Hispania also shaped Roman military affairs more subtely. The famous Roman infantry sword, the Gladius, stemmed directly or indirectly from the Spanish development of the Gladius Hispaniensis; with minor alterations, this would form the standard Roman weapon for several centuries. Hispania also provided several of Rome's more famous military Emperors, including Trajan, Hadrian and Marcus Aurelius.

Римнің құлдырауы және варварлық шабуылдар

III-VI ғасырларда Рим империясын көптеген варварлық шабуылшылар қоршап алды, олардың көпшілігі германдықтар болатын. Олар империяның шекаралары арқылы көшіп келіп, оның аумақтарында соғыс ашып, қоныстанды. Вандалдар мен аландар Оңтүстік Галлияда үстемдік үшін күресіп жатқанда, суэвтер конфедерациясы 409 жылы Пиренейді кесіп өтіп, Васкония арқылы өтіп, Галлекияға енді. Вандалдар көп ұзамай суэвтердің үлгісін қайталап, аландар да олардың ізінен ерді. Аландар Лузитания мен Карфагенге, ал Силинг вандалдары Бетикаға қоныстанды. Астинг вандалдары Галлекия үшін суэвтермен бәсекелесті. 416 жылы вестготтар Пиренейді кесіп өтіп, өздерінің патшалығын кеңейтті. Олар вандалдар мен аландарды оңтүстікке ығыстырып, 426 жылы аландардың патшасы Атакесті жеңіп, өлтіріп, екі тайпаны біріктіріп, Гибралтар бұғазы арқылы Африкаға шегінуге мәжбүр етті. Испанияда шамамен отыз жыл бойы қатыгез тайпалық қақтығыстар болды. Бірінші болып қоныстанған варварлар – суэвтер, олардың патшасы Гермерик, бұрынғы Римнің foederatus-ы, 438 жылы жергілікті испан-рим халқымен бейбітшілік шартын бекітті. Ұрысқа шаршаған Гермерик тақтан ұлы Рехиланың пайдасына бас тартты. Визиготтар патшалығы Иберияға кеңейіп, вандалдар мен аландарды қуғанда, суэвтер өздерінің билігін Меридаға дейін оңтүстікке қарай кеңейтті. 456 жылы жаңа католик патшасы Рехиар вестготтардың патшасы Теодорих II-мен шайқаста қаза тапты, ал суэвтер патшалығы готтардың қысымымен шегінуді бастады. Ішкі саяси келіспеушіліктерге тап болған суэвтер 585 жылы вестготтарға бағынды. Бірнеше жыл бойы қарсылық жалғасты, бірақ ақырында суэвтердің соңғы қарсылығы жойылды. Визиготтар Иберия мен Галлияның көп бөлігін қамтитын патшалықты біріктірді. Келесі екі ғасыр бойы олар патшалық мұрагерлік дағдарыстары кезінде, әрбір патшаның өлімінен кейін жаңа патша сайлаудан кейін, бір-бірімен соғысты, сондай-ақ оңтүстікте жоғалған аумақтарды қайтаруға тырысқан Византия империясына, Галекияны сақтап қалуға тырысқан ариандық суэвтерге және Галлиядан оларға қарсы жылжудағы франктарға қарсы соғысты. Визиготтардың әскери құрылымы жоғары децентрализацияланған еді – ірі аумақтық магнаттар, герцогтар (dukes), сол кездегі Еуропаның барлық ірі германдық патшалықтарында болғандай, өз әскерлерін ұстады. Бұл әскерлер көбінесе науқандарда ынтымақтастық танытпады. 507 жылы Воуле шайқасында Хлодвиг I басқаратын франктар Аквитанияны вестготтардан тартып алды. Визиготтар Пиренейдің солтүстігіндегі барлық аумақтарын, Галлия Нарбоненсис провинциясынан басқа, жоғалтты. VI ғасырдың бірінші жартысы вестготтар үшін көбінесе сәтсіздікке ұшырады. Олар Галлиядағы иеліктерін сақтап қала алмады, суэвтерді қуа алмады және жергілікті көтерілісті пайдаланып, өзінің Иберия провинцияларына бақылауды қайтаруға тырысқан Византия империясын ығыстыра алмады. 554 жылы Гранада мен оңтүстік Испания Вейтика византиялықтардан алынды. Соңғы ариандық патша Леовигильдтің тұсында 585 жылы суэвтер патшалығы аннексияланды және византиялық аумақтардың қалған бөлігіне қарсы қайта басып алу соғысы басталды, ол 624 жылы король Суинтила тұсында аяқталды. 711 жылы маврлардың күтпеген шабуылына дейін вестготтар күрделі сыртқы қауіпке тап болмады.

During the third through 6th centuries, the Roman Empire was beset by numerous barbarian invaders, mostly Germanic, who migrated through its borders and began warring and settling in its territories. While the Vandals and Alans were fighting each other for supremacy in southern Gaul, the confederation of the Suevi crossed the Pyrenees and passing through Vasconia, entered Gallaecia in 409. The Vandals soon followed the Suevi example, with the Alans close behind. The Alans settled in Lusitania and Carthaginiensis and the Siling Vandals in Baetica, while the Asding Vandals vied with the Suevi for Gallaecia. The Visigoths crossed the Pyrenees to expand their kingdom in 416. They pushed the Vandals and Alans south, defeating and killing the Alan king Attaces in 426 and forcing the two tribes to amalgamate and retreat across the Straits of Gibraltar into Africa. For almost thirty years, Spain was the location for vicious tribal conflicts. The first barbarians to settle were the Suevi, whose king Hermeric, a former foederatus of Rome, ratified a peace with the local Hispano Roman population in 438. Weary of fighting, Hermeric abdicated in favour of his son Rechila. As the Visigothic kingdom expanded into Iberia, expelling the Vandals and Alans, the Suevi expanded their own realm as far south as Mérida. In 456, the new Catholic king, Rechiar, died in battle with the Visigoth king Theodoric II and the Suevi kingdom began to retreat under Gothic pressure. Beset by internal political conflict, the Suevi capitulated to the Visigoths in 585. Some resistance was maintained for a few years, but soon the last of Suevi resistance was erased. The Visigoths consolidated a kingdom spanning most of Iberia and Gaul. For the next two centuries, they warred not only amongst themselves in a sequence of succession crises – which followed the election of a new king after every royal death, but also against the Byzantine Empire, which was trying to regain lost territory in the south, the Arian Suevi trying to preserve their hold on Gallaecia, and the Franks pushing south against them from Gaul. The Visigoth military structure was highly decentralised – the great territorial magnates, the duces (dukes), maintained their own armies, as in all the great Germanic kingdoms of Europe at the time. These armies rarely cooperated in campaigns. At the Battle of Vouillé in 507, the Franks under Clovis I wrested control of Aquitaine from the Visigoths. The Visigoths lost all of their territory north of the Pyrenees except the province of Gallia Narbonensis. The first half of the 6th century was largely a failure for the Visigoths. They failed to hold onto their Gallic possessions, they failed to oust the Suevi, and they failed to repulse the Byzantine Empire when it first endeavoured to reassert control over its Iberian provinces, taking advantage of a local rebellion. In 554, Granada and southernmost Hispania Baetica were taken from the Byzantines; under the last Arian king, Leovigild, the Suevi kingdom was annexed in 585 and the war of reconquest against the remainder of the Byzantine territories was begun, finally being completed under King Suintila in 624. The Visigoths faced no serious external threat from then on until the sudden Moorish invasion of 711.

Исламның жаулап алуы және Реконкиста

Испания шамамен жеті жүз жыл бойы Ислам халифаты мен Батыс христиан күштерінің арасындағы шайқас аренасы болды. Мұсылмандар мен христиандардың екеуі де соғысқа діни нанымының ықпалы тиді. Иберияға алғашқы исламдық шабуыл кенеттен және күтпеген жерден болды. Марокконың түрлі мавр тайпалары, биліктегі Омейяд халифасы жіберген араб генералының басшылығымен бірігіп, 711 жылы бербер Тарик ибн Зияд басшылығымен Гибралтар бұғазын кешіп өтті. Тарик Гуадалетеде жеңіске жетіп, готтардың патшасы Родерикті жеңіп, өлтірді. Сегіз жылға созылған науқан барысында бүкіл Иберия, алыс солтүстік-батыстағы Астурия таулары мен Наваррадағы қарсылық ошақтарын қоспағанда, Омейяд билігіне бағынды. Исламдық шабуыл Франкланд пен Астуриядағы жеңілістерден кейін тоқтады, онда Турс және Ковадонга шайқастары арабтардың соғыс тактикасының әлсіз тұстарын көрсетті. Исламдық жаулау жеті ғасыр бойы өте баяу болды, Испания христиандары бұл кезеңді Реконкиста деп атады. Бұл процеске үш негізгі күш қатысты: Астуриядағы вестготтар, Наварра мен Пиренейдегі қарсыластар және Аквитания франктары. Реконкиста, мұсылмандарды олар басып алған жерлерден шығару мақсатымен жүргізілген бірлескен күш ретінде, Альфонсо I (739–757) тұсында басталды. Альфонсо Дуэро өзенінің аңғарына шабуыл жасап, аймақты халықсыз қалдырды, бұл жер "Дуэро шөлі" деп аталды. Келесі ғасыр бойы мұсылмандардың христиандық территорияларға басып кіруіне мүмкіндік болмады. 8-9 ғасырлардың соңында франктар, Каролингтердің басшылығымен, Жерорта теңізінің жағалауын қайта басып алуға кірісті. 797 жылы Шарльдің ұлы Луи Салиус Барселонаны басып алып, болашақ шабуылдарға қарсы берік бекініс құрды. Басктар өздерінің мемлекетін Нахераға дейін кеңейтті, ал христиандық шекараларды оңтүстікке қарай жылжытып, құрдымға кеткен жерлерді қайта жандандыру жұмыстары кеңейді. 10 ғасырда жаңадан өркендегенімен, Кордова халифатының Реконкистаны жоюға жасаған тыңайсыздары сәтсіз аяқталды, ал 11 ғасырда христиандық Иберия Наварра королі Санчо Ұлының басшылығымен бірікті, ал халифат бөлініп, азаматтық соғысқа ұшырады, тайфалар дәуірі басталды. 11 ғасырда христиандық қасиетті соғыс тұжырымы қалыптасты, оның мақсаты – христиандардың ұзақ уақыттан бері жоғалтқан жерлерін қайтарып алу үшін исламға қарсы күрес жүргізу болды. Круссада, басқа атаулармен, Испанияда да өтті; франктар, нормандар және тіпті Папаның әскерлері "маврларға" қарсы күреске қосылу үшін Испанияға көбірек келді. 11 ғасырдың соңғы қатері – әлморавидтер, олар жақсы тәртіптелген әскерлерімен алғаш Мароккоға үстемдік құрып, содан кейін оны Аль-Андалусқа дейін кеңейтті. Реконкиста батыста тоқтаса, шығыста Арагон королі Альфонсо Жауынгер Ебро өзенінің аңғарын қайта басып алуға күшін екі есе арттырды. 1212 жылы Реконкистадорлар Лас-Навас-де-Толоса шайқасында Альмохадтарға қарсы шешуші жеңіске жетті. Шабыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, кастилиялықтар Баэзаны, содан кейін Убеданы басып алды, бұл шайқас алаңына жақын орналасқан ірі бекінілген қалалар және Андалусияға шабуыл жасаудың қақпалары болды. Содан кейін Кастилияның Фердинанд III 1236 жылы Кордованы, 1246 жылы Хаенді, 1248 жылы Севильяны қайта басып алды; содан кейін ол Аркос, Медина Сидония, Херес және Кадис қалаларын басып алды, бұл Реконкистаның көп бөлігін аяқтады.

For almost seven hundred years, Spain was the battleground for the opposing forces of the Islamic Caliphate and Western Christian forces. Both Muslims and Christian were motivated by religious conviction, which inspired the warfare. The initial Islamic invasion of Iberia was sudden and unexpected. The varied Moorish tribes of Morocco united under the leadership of Arab generals sent by the reigning Umayyad caliph and crossed the Straits of Gibraltar in 711 under the leadership of the Berber Tariq ibn Ziyad. Tariq won a swift victory at the Guadalete and defeated and killed the reigning Gothic king, Roderic. In a campaign lasting eight years, the whole of Iberia was subjected to Umayyad authority, except for the Asturias mountain range in the far northwest and the pockets of resistance in Navarre. The Islamic offensive ultimately paused after the losses it suffered in Frankland and in the Asturias, where battles such as those at Tours and Covadonga showed some of the potential weaknesses of the Arab methods of warfare. The Islamic conquest was only very slowly undone, over the course of seven centuries in what the Christians of Spain called the Reconquista. Three main forces were involved in this process, the Visigothic holdouts in the Asturias, the holdouts in Navarre and the Pyrenees, and the Franks of Aquitaine. The Reconquista, as a concerted effort to remove the Muslims from the territories they held, commenced in the reign of Alfonso I (739–757). Alfonso led an offensive into the valley of the Duero and left the region depopulated, the so called "Desert of the Duero". For the next century, this prevented any serious Islamic incursions into the Christian territories of the north. During the late 8th and early 9th centuries, the Franks under their Carolingian rulers took up the cause of reconquest along the Mediterranean littoral. By 797, Charlemagne's son, Louis the Pious, captured Barcelona, establishing a clear bulwark against future invasions. The Basques extended their kingdom as far as Nájera, and a widespread repoblación of the depopulated areas began, extending Christian borders southwards. Despite a resurgence during the 10th century, the Caliphate of Córdoba's attempts to reverse the Reconquista failed, and by the 11th century, Christian Iberia was united under Sancho the Great, the King of Navarre, whilst the caliphate was divided and engulfed by civil war, the period of the taifas. The 11th century saw the development of a concept of Christian holy war, to be waged against Islam with the purpose of the Christians recapturing long lost territories – the Crusade. Crusading, under other names, also took place in Spain; Franks and Normans and even Papal troops took to Spain in increasing numbers to join the locals in their fight against "the Moor." The last threat of the 11th century came in the form of the Almoravids, who with their well disciplined forces first established a hegemony over Morocco and then extended it over al Andalus. While the Reconquista paused in the west, to the east Alfonso the Battler, the King of Aragon, redoubled efforts to retake the valley of the Ebro. In 1212, the Reconquistadores gained a decisive victory over the Almohads at the Battle of Las Navas de Tolosa. Shortly after the battle, the Castilians took Baeza and, then, Úbeda, major fortified cities near the battlefield, and gateways to invade Andalucia. Thereafter, Ferdinand III of Castile retook Córdoba in 1236, Jaén in 1246, and Seville in 1248; then he took Arcos, Medina Sidonia, Jerez and Cádiz, effectively bringing the bulk of the reconquista to a conclusion.

Кастилия мен Арагонның бірігуі

Орта ғасырдың соңында Испания Гранаданың кішкентай, соңғы ислам мемлекетімен бірге Наварра, Кастилия және Арагонның үш христиан патшалығына бөлінді. XIV ғасырдың аяғы мен XV ғасырдың басындағы азаматтық соғыстар мен қақтығыстар христиан патшалықтарының бірігуіне әкелді; теңіз саласындағы жетістіктермен бірге, бұл Испанияның Еуропаның үстем державасы ретінде қалыптасуына жағдай жасады. Күшті теңіз дәстүрі бар, орташа өлшемді Кастилия патшалығы 1349 жылы Альфонсо XI қайтыс болғаннан кейін азаматтық соғысқа ұшырады; Кастилияның Педросы мен Кастилияның Генрих II арасындағы қақтығыс Жүз жылдық соғыстың жалпы саясатымен байланысты болды. Франция Генрихті және оның мұрагерлерін қолдағандықтан, Англия режимді әлсірету мүмкіндіктерін пайдаланды. Генрихтің ұлы Иоанн I Кастилия мен Португалияны біріктіруге тырысқанда португалиялықтардың көтерілісі мен ағылшынның Джон Гонттың араласуы болды, ол неке арқылы Кастилия тағына құқығы бар екенін мәлімдеді. Азаматтық соғыс тек 1387 жылы аяқталды, Джон Гонт ақшалай өтемақыға келісті. Арагон, кішкентай патшалық болғанымен, Жерорта теңізіндегі жерлерге кеңінен иелік ету талаптары бар еді, сонымен қатар, династиялық мұраға байланысты ішкі қақтығыстар болды; Петр IV 1346 жылдан 1349 жылға дейін қызының таққа отыру құқығы үшін ақсүйектеріне қарсы қатал күрес жүргізді. Ішкі тұрақтылықтың қаупі 1469 жылы Кастилия королевасы Изабелла I мен Арагон королі Фердинанд II некелескенше сақталды. Екі монархты Кастилияның Жаннасы дереу сынады, бірақ олар жеңіске жетті. Изабелла кейіннен Германдад әскерлік жүйесін құрды, ол оған ақсүйектер тарапынан болашақта туындауы мүмкін кез келген қарсылыққа қарсы патшалық тепе-теңдігін қамтамасыз етті. Екі монарх Иберия түбегіндегі соңғы ислам мемлекеті – Гранада патшалығын жаулап алды, бұл 1492 жылы аяқталды. Осы жылы Кастилия мен Арагоннан барлық еврейлерді қуған Альгамбра жарлығы жарияланды. Енді біріккен Испания салыстырмалы түрде ішкі тұрақтылыққа ие болды; Жерорта теңізіндегі құқықтары мен жерлері; және Атлант мұхиты мен Жерорта теңізінде теңізшіліктің мықты дәстүрі, оны алдағы онжылдықтарда толыққанды пайдалануға мүмкіндік берді.

Late medieval Spain was divided into the three Christian kingdoms of Navarre, Castile and Aragon, alongside the small, last remaining Islamic state of Granada. The civil wars and conflicts of the late 14th and early 15th century would result in the unification of the Christian kingdoms; combined with advances in naval technology, this would pave the way for the rise of Spain as a dominant European power. Castile, a medium sized kingdom with a strong maritime tradition, was plunged into civil war following the death of Alfonso XI in 1349; the conflict between Pedro of Castile and Henry II of Castile became bound up with the wider politics of the Hundred Years' War. With France supporting Henry and his descendants, England exploited opportunities to destabilise the regime. Attempts by John I, Henry's son, to unify Castile and Portugal, resulted in a Portuguese uprising and the intervention of the English John of Gaunt, claiming the Castilian throne by right of marriage. Not until 1387 was the civil war finally concluded, with John of Gaunt accepting a cash settlement. Aragon, a smaller kingdom but with widespread claims to lands across the Mediterranean, also saw internal clashes over dynastic inheritance; Peter IV fought a harsh campaign against his nobles from 1346 to 1349 over his daughter's right to inherit the throne. The threat of internal stability remained until the marriage of Queen Isabella I of Castile and King Ferdinand II of Aragon in 1469. The two monarchs were promptly challenged by Joan of Castile but were swiftly successful. Isabella would go on to establish the Hermandad militia system, which would provide her with a royal counterbalance to any future challenge from the nobility. The two monarchs proceeded to conquer the Kingdom of Granada, the last Islamic state in the Iberian peninsula, which was completed by 1492. In that same year, the Alhambra Decree was issued, expelling all Jews from both Castile and Aragon. Now unified, Spain now enjoyed relative internal stability; rights and lands across the Mediterranean; and a strong tradition of seafaring in both the Atlantic and Mediterranean, which it would maximise in the coming decades.

Американы жаулап алу және империяның басталуы

Испанияның қолдауымен Христофор Колумбтың Жаңа әлемге сәтті саяхатынан кейін, испандықтар жаңа аумақтардың көп бөлігін жылдам басып ала бастады, Багама аралдарын тез өзіне қаратып, жергілікті аравак тілінде сөйлейтін халықтарды құртуға ұмтылды. Фердинанд Магелланның 1521 жылы Лимасава аралына жеткені Мигель Лопес де Легаспидің Филиппин колониясын құруына әкелді, ол Тынық мұхитындағы маңызды испандық әскери бекінісіне айналды. Барбариялық қарақшылардың қаупі Жерорта теңізі арқылы қорғаныс және жазалау экспедицияларын күшейтті, нәтижесінде 1497 жылы Мелилья, 1505 жылы Мазалкивир, 1509 жылы Оран, 1510 жылы Алжир, 1511 жылы Триполи және кішкентай Пласа де Соверандия сияқты Солтүстік Африкадағы бірнеше бекіністер бағындырылды. Дегенмен, испандық әскери күштің ең күшті әсері ацтектер мен инкалардың американдық империяларын жеңуде болды. 1519-1521 жылдары Эрнан Кортес пен Ксикотенкатл кіші басқарған испандық сарбаздар мен Тлаксалалық жауынгерлердің одағы ацтек империясын жеңді; 1532 жылы Франсиско Писарро мен оның бауырлары Гонсало мен Эрнандо Панамадағы базасынан Инка империясына шапқындап кіріп, оны басып алды. Екі соғыста да, испан конкистадорлары – Испанияның еуропалық немесе Солтүстік Африкалық жорықтарының тәжірибелі сарбаздары, жергілікті одақтастардың көмегімен жақсы құрылған империяларды жеңді, олардың арасында көптеген ортақ белгілер болды. Квалификациялы конкистадорлар атты әскер, болат қылыштар, балқылар, найзалар, сүңгілер, садақтар, арқандар, қалқандар мен қару-жараққа ие болды, бұл жергілікті күштерге беймәлім болған шағын зеңбіректерді де қамтыды. Испандықтар сонымен қатар көптеген еуропалық ауруларға қарсы иммунитетінен пайдаланды, ол жергілікті жауларын қырып салған еді. Испанияның ең ауыр әскери жеңілістерінің бірі – От пен қан соғысы (Чичимека соғысы деп те аталады). Олар ацтек империясының солтүстігіндегі Ұлы Чичимеканың жергілікті одақтастарынан жеңілді. Бұл соғыс ерекше болды, себебі жергілікті тұрғындар қару-жараққа тиімді жебелер жасады. Олар бейбітшілік үшін жергілікті тұрғындарға төлеуге мәжбүр болды. Дегенмен, испандықтар оңтүстік Чилидің орталықтандырылмаған қоғамдарына қарсы жақсы нәтижелерге қол жеткізе алмады, әсіресе жергілікті күштер ұқсас әскери технологияларға бейімделгенде немесе оларды қабылдағанда. Педро де Вальдивия 1540 жылы Чилиге сәтті шапқындап кірсе де, Арауко соғыстарының алғашқы үлкен көтерілісі 1553 жылдан кейін басталды, бұл 19 ғасырға дейін созылатын қақтығыстың басталуын білдірді. Еуропалық немесе тіпті Кариб бассейніндегі қуат орталықтарынан алыс жұмыс істейтін испандық күштер көбінесе аз санда қол жетімді болды; Вальдивия Чилиге шабуыл жасау үшін қолданған 150 испандық сарбазды жалдаудың өзінде қиындықтарға тап болды, ал Арауко соғыстары кезіндегі жиі кері кетулер жоғалтуларға әкелді, оларды ауыстыруға бірнеше жыл кетті. Уақыт өте келе испандықтардың артықшылықтары олардың алғашқы жетістіктерін жеңіп алған технологияларға қарағанда, ертедегі заманауи атыс қаруларына, әсіресе мылтыққа қол жеткізуге көбірек назар аудара бастады.

After Christopher Columbus's successful navigation to the New World under Spanish patronage, Spanish forces rapidly began to occupy much of the new territories, rapidly taking the Bahamas and effectively destroying the local Arawak speaking indigenous groups. The efforts of Ferdinand Magellan, reaching the island of Limasawa in 1521, led to the subsequent establishment of the colony of the Philippines under Miguel López de Legazpi which was to become an essential Spanish military base in the Pacific. The challenge of the Barbary Pirates encouraged defensive and punitive expeditions across the Mediterranean, resulting in the conquest of various outposts in North Africa, including Melilla in 1497, Mazalquivir in 1505, Oran in 1509, Algiers in 1510, Tripoli in 1511 and the smaller Plazas de Soberania. The most dramatic impact of Spanish military power, however, lay in the defeat of the American empires of the Aztecs and Incas. From 1519 to 1521, a coalition army of Spanish soldiers and Tlaxcalan warriors led by Hernán Cortés and Xicotencatl the Younger defeated the Aztec Empire; in 1532, Francisco Pizarro and his brothers Gonzalo and Hernando invaded and occupied the Inca Empire from their base in Panama. Both wars in which very small numbers of Spanish soldiers – the conquistadors – who were mostly veterans of Spain's European or North African campaigns, were backed by local allies and defeated well established empires, shared many similarities. The highly proficient conquistadors benefited from their access to cavalry, steel swords, axes, spears, pikes, halberds, bows, crossbows, helmets and armour, not to mention small cannon, none of which were familiar to local forces. The Spanish also benefited from their immunity to many common European diseases which were to decimate their local enemies. Spain had one of its worst military defeats in the War by Fire and blood (also known as the Chichimeca war). They were defeated by the native allies of the Great Chichimeca north of the Aztec empire. This war was very distinct considering the natives created arrows that were very effective at penetrating armor. They had to pay the natives for peace. The Spanish were to fare less well against the less centralised societies of southern Chile, however, particularly once local forces began to adapt to, or actually adopt similar military technologies. Although Pedro de Valdivia was able to successfully invade Chile in 1540, the first great rebellion of the Arauco wars was to begin only 1553 later, marking the beginning of a conflict that would last until the 19th century. Spanish forces, operating at huge distances from their European or even Caribbean centres of power, were frequently available in small numbers; Valdivia had great difficulty in recruiting even the 150 Spanish soldiers he used to invade Chile, and the frequent reversals during the Arauco wars led to losses that often took several years to replace. As time progressed, the advantages of the Spanish began to increasingly centre on their access to early modern firearms, especially the musket, rather than the technologies that had won them their early successes.