Кіріспе

1609 жылғы көтеріліс Польша-Литва одақтастығында

Зебрзидовскийдің көтерілісі (rokosz Zebrzydowskiego) немесе Сандомир көтерілісі (rokosz sandomierski) – Польша-Литва одақтастығында III Сигизмунд Васа короліне қарсы болған рокош (жартылай заңды көтеріліс) болды. 1606 жылдың 5 тамызында Стэнжица мен Люблинде Миколай Зебрзидовский, Ян Щесны Гербурт, Станислав Штадницки, Александр Юзеф Лисовски және Януш Радзивилл құрған рокош, шляхтаның (поляк аристократиясы) арасында патшаға наразылықтың күшеюіне байланысты туындады. Көтерілісшілер патшаның ақсүйектердің билігін шектеу әрекеттеріне, Сеймді (Польша Парламенті) әлсіретуге және сайлаулы монархияның орнына мұрагерлік монархияны енгізуге тырысуына қанағаттанбады. Көтеріліс (1606–1609) көтерілісшілердің жеңілісімен аяқталды, бірақ шляхта, капитуляцияциясына байланысты, енді Польша-Литва саяси жүйесіндегі монархияны бақылады. Көтеріліске бірнеше шағым себеп болды, соның ішінде патшаның магнаттардың билігін азайтып, корольдік сарайының билігін арттыруға жасаған әрекеттері. Көтеріліске протестант және католик магнаттары қолдау көрсетті; діни шиеленіс фактор болғанымен, көтерілісшілердің шағымдары кеңірек болды және елдің бағыты туралы жалпы алаңдаушылықты көрсетті. Көтерілісшілер бастапқыда конвенциялық емес тактиканы қолданып, бірқатар жетістіктерге қол жеткізді, бірақ 1607 жылдың басындағы бірнеше шайқаста жеңіліске ұшырады, бұл Польша-Литва одақтастығы үшін маңызды салдарға әкелді, өйткені ол бұрыннан тұрақсыз саяси жүйені одан әрі әлсіретіп, корольдің билігі мен беделінің төмендеуіне себепкер болды.

Тарих

Рокошқа жиналған поляк ақсүйектері конфедерация құрып, өз талаптарын 67 баппен баяндады. Олар Генрих артикулдарының бұзылуы үшін III Зигмундты тақтан алуды және иезуиттерді Польша-Литва одағынан қууды талап етті. Сонымен қатар, олар Сеймнің (Парламенттің) патшаның орнына мемлекеттік лауазымдарға адамдарды тағайындауын, жергілікті лауазымдарды сайлау арқылы іске қосуын, сондай-ақ протестанттардың құқықтарын кеңейтуді және қорғауды талап етті. 1607 жылғы Сейм бұл талаптарды қабылдамады. Осы уақытта бүлікші ақсүйектер Гузувқа жиналды. 1607 жылы гетман Ян Кароль Ходкевич басқаратын корольдік армия көтерілісшілерді басып тастау үшін жіберілді. 5 немесе 6 шілдеде (көздер әртүрлі) толыққанды шайқас болды, нәтижесінде 200 адам қаза тауып, корольдік әскерлері жеңіске жетті. 1609 жылға қарай көтеріліс аяқталды. Көтеріліс басталғалы екі жыл өткен соң, бүлікші ақсүйектер 1609 жылғы Сейм отырысында патшаға ресми түрде бағынды, ол Бейбітшілік Сеймі ретінде танылды. Қарсылық көрсеткендерге мейірімділік көрсетілді. Корольдің көптеген қолдаушылары, оның ішінде гетман Ходкевич, бүлікшілерге кешірім беруді сәтті ұсынды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғанына қарамастан, ол III Зигмундтың үкіметтегі беделін нығайту мүмкіндігін жоққа шығарды. Польша тарихшысы Оскар Халецки былай деп жазды: "Польша тарихындағы алғашқы көтеріліс жаман салдарға әкелді. Корольдік билік бұрынғы құрметін жоғалтты, ал Польша конституциясы қасиетті деп есептелді, сондықтан король оған кез келген ауқымды өзгерістер енгізуден ғана емес, тіпті реформа жасаудан да бас тартуға мәжбүр болды". Көтерілістен кейін король Зигмунд ақсүйектердің алалауын сыртқы соғыстарға бағыттауға тырысты. Бұл Польшаның Польша-Мәскеу соғысына (1609–18) ресми түрде қатысуына әкелген факторлардың бірі болды, ол Дмитриядтардан (1605–09) кейін болды.