Кіріспе

Сәй мәдениеті – шайдың қалай дайындалуы және ішілуі, адамдардың шаймен қарым-қатынасы және шай ішуге байланысты эстетикалық ерекшеліктер жиынтығы. Шай кейбір елдерде маңызды рөл атқарады. Ол көбінесе әлеуметтік шараларда ішіледі, ал көптеген мәдениеттер осы шаралар үшін күрделі рәсімдер жасаған. Шығыс Азия шай рәсімдері, қытай шай мәдениетіне қатысты, Шығыс Азия елдерінде – мысалы, жапон және корей нұсқаларында сәл өзгешеленеді. Шай дайындау әдістері де әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, Тибетте оны тұз бен май қосып пісіреді. Шайды шағын, жеке жиналыстарда (шай кештері) немесе қоғамдық орындарда (әлеуметтік қарым-қатынас үшін арналған шайханаларда) ішуге болады. Түстен кейінгі шай ішу – британдық дәстүр, ол кеңінен таралған. Британ империясы шай ішу әдетін өзінің доминиондары мен колонияларына – қазіргі Гонконг, Үндістан және Пәкістан аймақтарына, сондай-ақ Шығыс Африкаға (қазіргі Кения, Танзания және Уганда), Тынық мұхиты (Австралия және Жаңа Зеландия) және Канадаға таратты. Бұл аймақтардың кейбірінде шай ішу дәстүрі болмаған, ал кейбірінде (мысалы, Чилиде) британдық көші-қон жоғары болған. АҚШ, Ирландия және көптеген Ұлт Достастығы елдерінде шайханалар мен шай бөлмелерін кездестіруге болады. Әр аймақ әртүрлі шай сорттарын жақсы көреді – ақ, сары, жасыл, улонг, қара немесе ферменттелген (қара) шайды, сондай-ақ түрлі дәмдеуіштерді – шөптерді, сүтті немесе қантты пайдаланады. Шайдың температурасы мен күші де әртүрлі болады.

Гонконг

Ағылшын стиліндегі шай, буланған сүт орнына қарапайым сүт қолданылу арқылы, жаңа жергілікті сусынға, Гонконг стиліндегі сүт шайына (Гонконгта көбінесе жай ғана "сүт шайы") айналды. Ол cha chaan tengs және Café de Coral, Maxims Express сияқты жылдам тамақ орнында танымал. Қытайдың дәстүрлі шайлары, оның ішінде жасыл шай, гүл шайы, жасмин шайы және пуэр шайы да кең таралған, және дим-сам ресторанында yum cha кезінде беріледі. Тағы бір Гонконгтың ерекшелігі – лимон шайы, ол кафелер мен мейрамханаларда қара шаймен бірге, бірнеше кесілген лимонмен, ыстық немесе суық, және дәм тату үшін қант қосылатын ыдыспен ұсынылады. 1979 жылы жергілікті сусын өндіруші Vitasoy компаниясы қаптамалы брендті таныстырды, ол әлі де танымал және Қытай материгінде нарық үлесін ұлғайтуда. Гонконгтағы басқа брендтер де осылай жасады.

Тибет

Тибет, Бутан және Непалда қайнатылған шайға май, сүт және тұз қосылып, ыстық сусынға айналдырылады. Бұл сусын Тибетте "бо жа" (bod ja, мұнда bod – тибеттік, ja – шай) деп аталады. Кейде, әсіресе Хам немесе Шығыс Тибет аймағында, оны "ча су мар" деп те атайды. Дәстүр бойынша, бұл сусын үй шайынан (кірпіш шай) және як сүтінен дайындалып, бірнеше минут бойы араластырылады. Кез келген қара шай, сүт және майды қолданып, шайқап немесе араластыру да жақсы нәтиже береді, бірақ як сүтінің ерекше дәмін қайтару қиын. (рецепті қараңыз)

Тибетте шай ішудің көптеген ережелері бар. Олардың бірі – үйге шақырылғандағы әдеп. Шақырушы алдымен тау арпасының шарабын құяды. Қонақ бармағын шарапқа малып, үш рет шашыратады – бұл Буддаға, Дхармаға және Сангхаға көрсетілетін құрметтің белгісі. Содан кейін тостақан екі рет толықтырылады, ал соңғы рет тостақанды түгел ішіп тастау керек, әйтпесе шақырушы ренжіп қалады. Осыдан кейін шақырушы қонаққа майлы шай сыйлайды, қонақ оны тостақанның жиегіне тиместен қабылдайды. Сосын қонақ өзіне бір стақан құйып, оны түгел ішіп бітіруі керек, әйтпесе оны әдепсіз санаушылар болады. Тибет шай мәдениетінде екі негізгі шай бар: майлы шай және тәтті сүт шайы. Осы екі шай тек Тибетте ғана кездеседі. Тибеттіктер қайнатылған қара шайды да жақсы көреді. Тибеттегі көптеген шайханаларда осы шайлар сатылады, саяхатшылар көбінесе оларды сусын ретінде пайдаланады.

Жапония

Жапон қоғамында жасыл шайдың дәстүрлі рөлі – ерекше қонақтар мен мерекелерге арналған сусын ретінде танылу. Көптеген компанияларда түстен кейінгі үзілісте жасыл шай ұсынылады. Жапондықтар демалысқа немесе іссапарға шыққанда әріптестеріне көбінесе тәттілер алып келеді. Бұл сыйлықтар әдетте жасыл шаймен бірге ішіледі. Компанияға келіп отырған қонақтар мен жапондық үйлерге келгендер үшін де шай дайындалады. Отбасылық немесе мектептегі саяхатта термоста жасыл шай болуы – бэнтомен (түскі аспап) бірге берілетін қалыпты нәрсе. Жасыл шайдың дәмін жақсарту үшін отбасылар көбінесе арнайы жапондық кеселерді алып жүреді. Жапонның жасыл шаймен тығыз байланысы бар, сондықтан ол суши, сашими және темпура сияқты дәстүрлі жапон тағамдарында ең көп қолданылатын сусын. Ресторанда тамақпен бірге жасыл шай тегін беріледі, тілек бойынша қайта-қайта құйылады. Ең жақсы жапондық мейрамханалар шайды таңдағанда да, тамақ дайындағанда да ерекше көңіл бөледі. Көптеген жапондықтарға әлі де ғасырлар бойы сақталған шай ішу рәсімінің ережелері үйретіледі. Дегенмен, жапондықтар қазіргі заманғы технологиямен өңделген жасыл шайды да жақсы көреді. Бүгінде туристерге көрсетілетін қолмен басу әдісі тек жапон мәдениетінің бір бөлігі ретінде сақталған техника ретінде оқытылады. Көптеген автоматтарда ыстық және суық шайдың кең ассортименті бар. Олоң шайы да кең таралған. Қара шайды көбінесе сүтпен немесе лимонмен ішеді, ол кафелерде, кофейняларда және мейрамханаларда кеңінен таралған. Жапониядағы шай өндіретін негізгі аймақтар – Шидзуока префектурасы және Киото префектурасындағы Удзи қаласы. «Ча» деген атпен танылатын басқа да сусындар бар: жазғы ыстықта сусындауға танымал арпа шайы (муги ча), қара бидай шайы (соба ча) және гортензия шайы (ама ча).

Корея

Кореялық шай рәсімі, немесе darye (茶禮) – Кореяда дәстүрлі түрде қабылданатын шай ішу рәсімі. Дарье сөзбе-сөз "шай ішу әдептері" немесе "шай рәсімі" дегенді білдіреді. Кореялық шай рәсімінің ең маңызды бөлігі – шай ішудің қарапайым және табиғи түрде, ыңғайлы, ресми ортада жүзеге асуы. Кореялықтардың шай ішуге қатысты көзқарасының негізі – оңай және табиғи үйлесімділік, азырақ формалды рәсімдер, қатаң талаптардың жоқтығы, демалуға көбірек мүмкіндік және шайдың, қызмет көрсетудің және әңгімелесудің алуан түрлілігін пайдаланудағы шығармашылық.

Тайвань

Тайваньдық шай мәдениеті – ғасырлар бойы аралға қоныс аударған ханьқытайлықтардың әсерімен қатар, дәстүрлі қытайлық шай мәдениетін қамтиды. Тайваньда жабайы шайды алғаш рет Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы тапқан. Содан бері Қытай материгінен Тайваньға толқындармен көшіп келгендер шай мәдениетіне өз ықпалын тигізді. Bubble tea, Pearl milk tea ( ) немесе boba milk tea – сүт қосылған шай сусынын, оған тапиока шарлары салынады. Тайваньда пайда болған бұл сусын Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде, оның ішінде Жапония, Оңтүстік Корея, Қытай, Гонконг, Таиланд, Малайзия, Филиппин, Вьетнам және Сингапур, сондай-ақ Үндістан, Шри-Ланка, Еуропа, Канада және АҚШ-та кең таралған. Оны қара інжу немесе тапиока шайы деп те атайды.

Индонезия

Индонезия мәдениетінде шай ішу терең тамыр жайған. Ересектер де, балалар да күн сайын бірнеше кесе шайды ыстық, тәтті немесе суық түрінде ішеді. Индонезияның жалпы es teh manis (тұздықтайтын мұздатылған шай) дәмінен басқа да бірнеше айқын аймақтық нұсқалары бар. Teh talua – Минанг халқының шай ішімдігі, ол шай ұнтағынан, шикі жұмыртқадан, қанттан және цитрус жемістерінен тұрады. Бұл Индонезияның Білім және мәдениет министрлігіндегі материалдық емес мәдени мұра тізіміне енген. Сондай-ақ, арнайы саз ыдыстар мен кеселерде қайнатылған id шайы бар. Оған gula batu (тас қант) қосылып, ыстық ішеді. Әдетте, таңертең, түстен кейін немесе кешке, ерекше хош иісі бар жасыл шай немесе жасмин шайымен бірге дәмді тағамдар ұсынылады. Teh poci шайын Тегал қаласында оңай табуға болады. Ньянеут – Гарут халқының шай ішу дәстүріне берілген атау. Бұл дәстүр көбінесе Ислам жаңа жылын қарсы алу үшін өткізіледі. Бастапқыда, 19 ғасырда голланд ғалымы Карел Фредерик Холе Цигедуг және Баёнбонгта шай плантацияларын ашқаннан кейін Ньянеут дәстүрі пайда болды. Содан бері бұл аймақ жоғары сапалы шай өндірушісі болып табылады. Ньянеут Гарут және оның төңірегіндегі Чикурай тауының етегінде тұратын адамдар үшін денелерін жылытуға да көмектеседі. Әдетте, қонақтарға қайнатылған маниоктан жасалған тағаммен бірге шай ұсынылады. Шай ішу кезінде, шай кесесін ладоньда екі рет айналдырып, содан кейін шайдың хош иісін үш рет дем алып, барып ішеді. Йогьякартадағы патехан – Йогьякартаның патша сарайының бөлігі, ол сусындарды, әсіресе шайды және сарайдың барлық қажеттіліктері үшін жабдықтарды дайындаумен айналысады, соның ішінде дәстүрлі рәсімдер мен күнделікті қажеттіліктерді қамтамасыз етеді. Шай дайындауға арналған су Гедхонг Патехан патшалық шай зауытының жанында орналасқан Ньяй Джалатунда атты арнайы құдықтан алынады. Патеханның күнделікті міндеті – сұлтанға таңғы сағат 6-да және 11-де шай дайындау. Шай бес әйел сарай қызметшісінің процессиясымен жеткізіледі. Бетави халқында nyahi деп аталатын шай ішу дәстүрі бар. "Nyahi" сөзі араб тілінен шыққан, "syay" сөзінен, ол "шай" дегенді білдіреді. Nyahi іс-шаралары көбінесе түстен кейін, отбасы немесе достарымен бірге өткізіледі. Ішетіні – tubruk, яғни сүзгіленбеген құрғақ шай жапырақтарынан жасалған сусын, ол консервіленген немесе латуньнан жасалған шайданға салынады. Бұл дәстүр көбінесе кокос қантымен бірге ұсынылады. Бірінші кезекте тәтті заттан дәм татып, содан кейін ыстық шай ішеді. Оған кюэ-апе, піскен жер жемісі, піскен банан, ваджик, кюэ-апем және т.б. сияқты дәмді тағамдар қосылады.

Мьянма

Мьянма – шайды ғана ішпей, сонымен қатар лахпет түрінде – түрлі қосымшалармен берілетін ашытылған шайды жейтін санаулы елдердің бірі. Ол лахпет со (ылғал шай) деп аталады, ал лахпет чаук (құрғақ шай) немесе ақиян жаук (жартылай құрғақ) одан өзгеше, олардың көмегімен жасыл шай – яғни, қарапайым немесе жартылай құрғақ шай жасалады. Мьянманың Шан штатында, шайдың көп бөлігі өсірілетін жерде, сондай-ақ Качин штатында, қайнаған су құю алдында шайды табада құрғақ қуырып алады. Чайханалар өте көп. Пакеттермен сатылатын ең танымал брендтердің қатарында – Мандалайдан Аие Таунг Лаппет, Могоктен Шве Ток, Юзана және Янгоннан Пинпё Юетну бар. Бүгінде екі рет қуырылған (хнапян жау) дайын қосымша да қолжетімді.

Тайланд

Тай шайы (кейде тай мұз шайы деп те аталады) немесе "ча йен" (Тайландта тапсырыс берген кезде "ча йен" деп айтылады) – әдетте анис, қызыл және сары тағамдық бояу, кейде басқа да дәмдеуіштер қосылған күшті демалған қызыл шайдан жасалған сусын. Бұл шай қант пен сұйық сүт қосылып, суытылған күйінде беріледі. Көбіктелген немесе толық сүт, әдетте, шай мен мұздың үстіне араластырмай құйылады, осылайша дәмді әрі қаймақты көрініс береді. Жергілікті жерлерде оны дәстүрлі биік стақанда ұсынады, ал алып жүруге тапсырыс берген кезде, мөлдір (немесе жартылай мөлдір) пластик қапқа майдаланған мұздың үстіне құяды. Батысқа бейімделген сатушыларда оны фраппе ретінде де дайындауға болады. Бұл сусын Оңтүстік-Шығыс Азияда және Тайланд немесе Вьетнам тағамдарын ұсынатын көптеген американдық мейрамханаларда, әсіресе АҚШ-тың Батыс жағалауында кең таралған. Тай шайы мен піспе шай (bubble tea) бір-бірінен ерекшеленсе де, піспе шайдың танымал хош иісі тай шайымен ұсырылады. Тайландта жасыл шай да көп таралған, оның арпалы жасыл шай, раушан гүлді жасыл шай, лимонды жасыл шай және т.б. сияқты түрлері бар. Дегенмен, тай жасыл шайын дәстүрлі жапон жасыл шайымен шатастырмау керек. Тай жасыл шайы көбінесе кеңінен таралған және тәтті татымды болады.

Вьетнам

Вьетнамдағы шай мәдениеті ежелгі және ең көне шай өсімдіктерінің отаны. Француз отарлауына дейін шай көбінесе жеке және жергілікті нарықтарда тұтыну үшін өндірілген. Алғашқы шай плантациясы 1890 жылы Фу То провинциясында құрылды және үлкен табысқа ие болды. Сол жылы жалпы өнімнің 80%-ы шетелдік нарықтарға жөнелтілді деп есептелді. Вьетнам тілінде шайды trà (немесе) немесе chè (немесе) деп атайды. Оны қант қоспай, сүт, қаймақ немесе лимонсыз ішеді. Дәстүрлі түрде шай көбінесе жасыл шай (trà xanh) түрінде ішіледі. Қара шайдың (trà đen) түрлері де кеңінен қолданылады, бірақ олар көбінесе жасмин гүлдерімен (chè nhài, trà lài) хоштандырылады. Хуэ қаласы лотос гүлдерінің аталықтарымен хоштандырылған шайымен (trà sen) әйгілі. Вьетнамдық мейрамханаларда, тіпті шетелдегі дәмханаларда да, тамаққа тапсырыс бергеннен кейін тегін шай әкелінеді, және оны қайта-қайта құю тегін.

Малайзия

2023 жылға қарай этникалық қытайлардың 22,6 пайызынан астамы мәдени тұрғыдан көп шай ішеді. Алайда, алғашқы шай плантациясы 1929 жылы теңіз деңгейінен 1500 метр биіктікте орналасқан Камерон таулы аймағында ғана пайда болды. Температура орташа есеппен 18 градусқа дейін сақталады, ал жеңіл қышқыл топырақ Camellia sinensis өсіруге өте қолайлы. Жыл бойы күннің шуағы шашырап, ылғалдылық жоғары болғандықтан, шай жапырақтары тәтті әрі хош иісті болады. Көбінесе қытайлар дәстүрлі әдіспен жапырақтарды қайнатып, кішкентай кеселерге құйып ішеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, каучук плантацияларында жұмыс істейтін үнді мұсылмандары "Тех Тарик" немесе ағылшын тілінде "тартылған шай" деп аталатын стильді әкелді. Оны дайындау үшін тәттіленген сгущенка мен буланған сүтті хош иісті қара шайға құйып, содан кейін мазмұнын бір кеседен екіншісіне құяды. Тәжірибелі баристалар оны қолдарын 1 метрден астам арақашықтықта ұстап құя алады. Осылай құю арқасында кремообразды көпір пайда болып, сұйықтықты салқындатуға көмектеседі. Көпір неғұрлым қалың болса, дәм де соғұрлым жақсы болады.

Орталық Азия

Шіл жолы арқылы Орталық Азияға шай тасымалданды.

Қазақстан

2020 жылы Қазақстан Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) елдері арасында жан басына шай тұтыну көрсеткіші бойынша ең жоғары деңгейге ие болды – 1,5 килограмм. Қазақстанда шайды дәстүрлі түрде сүт қосып, қара шай ретінде ішеді. Қазақ мәдениетінде қонақтарды қарсы алудың айрықша дәстүрі – сияқ. Бұл рәсім қолды жуумен басталып, кейде лимон, сүт, қызылша немесе кардамон қосылған қара шай пияла деп аталатын керамикалық ыдыста ұсынылады. Әдетте, отбасының басшысы, күйеуі, бірінші болып шай ішеді, одан кейін қонақтарға ұсынылады. Тамақтан кейін барлығы соңғы адам шайын ішіп бітіргенше отырып, бірге шығуға әдеттес.

Өзбекстан

Өзбекстанда дәстүрлі шай – жасыл шай, оны көк шай деп атайды.

Тажикстан

Тәжікстанның ұлттық сусындары жасыл шай, және шай көбінесе әр тамақпен бірге беріледі.

Түрікменстан

Тәжікстанда дәстүрлі тойларда жастар бір стақаннан шай ішіп, осы арқылы некелерінің расмилануына қатысады.

Қырғызстан

Қырғызстанда шайды соншалықты көп ішеді, суық су ішу жаман ниеттің белгісі саналады.

Ауғанстан

Чай Ауғанстанның ресми емес ұлттық сусындары болып табылады, ол кеңінен ішіледі және қонақтарға ұсынылады. Жасыл және қара шайдың екеуі де қолданылады (дегенмен жасыл шай көбірек ұсынылады), оған көбінесе кардамон, шафран немесе қант қосылады, бірақ әдетте сүт қосылмайды. Жергілікті жерде "шайхана" деп аталатын шайханалар көптеп кездеседі.

Моңғолия

Моңғолияда сутей-чай – сүт қосылған дәстүрлі шай. Рецепт бойынша әртүрлі нұсқалар бар, мысалы, жасыл немесе қара шай, май немесе қоршақ майы қолданылады. Көбінесе жаңа, толық майлы сүтпен дайындалады, ал тұздың мөлшерін реттеу жиі кездеседі. Қуырылған қарақұмық жиі қосылады, ал шай көбінесе қысылған шай блоктарынан жасалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, моңғолдар судың қасиеттілігіне сенгендіктен сүт негізіндегі сусындарды артық жақсы көретін. Бұл әдетті 13 ғасырда францискандық монах Вильгельм Рубрукский байқап жазған. Сутей-чай – моңғол мәдениетіндегі маңызды бөлік, көбінесе тамақ кезінде және юртаға келген қонақтарға ұсынылады. Оның ерекше дәмі, тұздың болуымен қоса, біртіндеп ұнатуға болатын дәм болуы мүмкін, және ол әдетте бортсог (қуырылған нан) немесе пельменьдермен бірге желінеді. Сутей-чайдың жылдам дайындалатын түрлері де бар. Сутей-чай Цагаан сар және Наадам сияқты арнайы мерекелерде жиі қолданылады.

Бангладеш

Бангладеште шай ішу әдеті британдық отаршылдық кезеңде британдықтар тарапынан бастау алған. Бангладештегі алғашқы шай шаруашылығы 1849 жылы Силхет ауданындағы Малничеррада құрылған. Содан бері шай Бангладеш халқының танымал сусындарына айналды. 2021 жылы Бангладеш бойынша 167 шаруашылық шамамен 96,50 миллион килограмм (кг) шай өндірді, оның шамамен 75 пайызы ел ішінде тұтынылады. Мұнда шай көбінесе қонақтарға ұсынылады және әдетте таңғы асқа және күнінің кез келген уақытындағы шай ішуге ішеді. Бангладештің шай мәдениеті шайханалардың айналасында қалыптасты, олар ауылдар мен қауымдастардың әлеуметтік жиналатын орталықтары болып табылады. Сүт шайы, қара шай, малай шайы, лимон шайы және Сримангалдан келген жеті түсті шай сияқты шайдың түрлі нұсқалары Бангладеште кең таралған.

Үндістан

Әлемдегі ең ірі шай өндіруші елдердің бірі – Үндістан, онда шай таңғы және кешкі ішімдік ретінде кең таралған. Оны көбінесе сүт, қант және имбирь, кардамон, қара бұрыш және корица сияқты дәмдеуіштер қосылған масала шай ретінде дайындайды. Тұтынылатын шайдың басым бөлігі – қара үнді шайы, CTC сорты. Шай жасағанда әдетте шай жапырақтары суға қайнатылады, содан соң сүт қосылады. Үндістандық үйлерде, кеңселерде және іскерлік орындарда қонақтарға шай ұсыну – мәдени дәстүр. Шай көбінесе жол бойындағы шағын дүкендерде, шай дайындаушылар – «чай валлахтар» арқылы дайындалады. Үндістанда қара шай өндіруге ең танымал үш аймақ бар: Дарджилинг, Ассам және Нилгири. Қара шайды бағалаудың үш негізгі критерийі – «күшті, тығыз және хош иісті». Дарджилинг шайы нәзік хош иісімен және ашық түсімен ерекшеленеді, сондықтан оны «шайдың шампаны» деп атайды, ол демделгеннен кейін жоғары хош иіс пен сары немесе қоңыр түс береді. Ассам шайы күшті дәмімен және қара түсімен белгілі, ал Нилгири шайы қараңғы, өте хош иісті және дәмді. Ассам Үндістанда ең көп шай өндіреді, көбінесе CTC сортында, және Lipton және Tetley сияқты ірі халықаралық брендтердің ірі жеткізушілерінің бірі болып табылады. Бұрын британдықтарға тиесілі болған және ең ірі брендтердің бірі саналатын Tetley бренді қазір Үндістанның Tata Tea Limited компаниясына қарайды. 2012 жылдың 21 сәуірінде Үндістанның Жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары Монтек Сингх Ахлувалия 2013 жылдың сәуірінде шайды ұлттық сусын деп жариялау жоспарланғанын мәлімдеді. Бұл оқиғада Ассамның бұрынғы бас министрі Тарун Гогой шай өнеркәсібінің дамуын қамтамасыз ету үшін болашақта арнайы бағдарлама жарияланатынын айтты. Бұл қадам елдегі шай өнеркәсібін дамытуға септі тіледі, бірақ 2013 жылдың мамыр айында сауда министрлігі бәсекелес кофе өнеркәсібіне зиян келтіруі мүмкін деген опасымен ұлттық сусын деп жарияламау туралы шешім қабылдады.

Пәкістан

Чай бүкіл Пәкістан бойынша танымал және оны чай (چائے) деп атайды. Британдық үкімдік кезінде Лахорда шай өте танымал болды. Чайды әдетте таңғы асқа, жұмыс орнындағы түскі үзілісте және кешке үйде ішеді. Кешкі шайды печеньелермен немесе тортпен ішуге болады. Қонақтарға әдетте шай мен газдалған сусындардың арасынан таңдау ұсынылады. Үй иелері жалдаған жұмысшыларға шай ішуге үзіліс жасап, кейде оларды үзіліс кезінде шаймен қамтамасыз етеді. Жұмысшыларға ұсынылатын шай әдетте күшті және қанты көп болады. Пәкістанда қара және жасыл шайлар танымал, оларды жергілікті тұрғындар сабз шай және кахва деп атайды. Қахуа деп аталатын танымал жасыл шай Хайбер-Пахтунхва және Белуджистанның Паштун аймағында әр тамақтан кейін жиі ұсынылады. Лахорда және Пәнджабтың басқа қалаларында 19-шы ғасырда этникалық кашмирліктер әкелген Кашмир шайы немесе ча кең таралған. Дәстүрлі түрде, оны Гималай тау тұзымен дайындап, оған тән қызғылт түс береді. Оны Бакар хани және Кашмир кульчасымен (Канд кульчасының тұзды нұсқасы) бірге ішеді. Намык шай, немесе түстік/құрғақ шай, көбінесе Кашмир шайы деп аталады, кейде сүттік шай немесе сабз шай (жасыл шай, себебі осы шай қахуа/жасыл шай жасауға қолданылады) Гавалманди киосктерінде тұзбен (Кашмирліктер үшін) және қант пен фисташкамен (Кашмирлік емес үшін) сатылады. Пакистанның солтүстік аймақтарында, Читрал мен Гилгит-Балтистанда, тұзды, майлы тибеттік үлгідегі шай ішеді.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада қара шайды әдетте сүт пен қантпен береді, бірақ сүт міндетті түрде жылытылады. Шай – Шри-Ланка халқының арасында өте танымал сусын, ал елдің бір бөлігі шай плантацияларының мильдермен созылған көптеген төбелерімен қоршалған. Шай ішу Шри-Ланка мәдениетінің бір бөлігіне айналған, сондықтан қонақтарға шай ұсыну қалыпты жағдай. Көптеген шри-ланкалық жұмыс істеушілер таңертең және түстен кейін шай ішуге үйренген. Қара шай кейде имбирьмен де ішіледі. Ауылдық аймақтардағы кейбір адамдар әлі де тәтті қызылшамен шай ішеді.

Түркия

2016 жылы Түркия жан басына шаққандағы шай тұтыну көрсеткіші бойынша көш бастап тұр. Түрік шайы немесе Чай, қара теңіздің шығыс жағалауында өндіріледі, онда қоңыржай климат, мол жауын-шашын және құнарлы топырақ бар. Түрік шайы көбінесе çaydanlık деп аталатын, шай дайындауға арналған арнайы құралда жасалады, ол дәстүрлі самавардың орнына ас үйге қойылатын құрал. Үлкен төменгі қазанда су қайнатылады, содан кейін судың бір бөлігі жоғарғы кіші қазанды – демлик – толтыруға және бірнеше қасық шай жапырақтарын салуға қолданылады, нәтижесінде құюға дайын күшті шай алынады. Дайындалғанда, төменгі бөліктен үнемі қайнатылатын су, әрбір кесеге қарай жоғарғы бөліктен алынған күшті шайды сұйылту үшін қолданылады, соның арқасында әрбір адам шайдың күшті ("кою"/қою) немесе әлсіз ("аçık"/ашық) болуын таңдай алады. Шайды әдетте кішкентай стақандарда ішеді, осылай оның түсін көруге және ыстық күйінде ләззат алуға болады. Оған қызылша қанты қосылады, оны тәттілік үшін стақанда ерітеді немесе азырақ қант пайдалану үшін тіл ұшы мен астыңғы таңдайдың арасына қысып қояды (күртлама). Басқа мұсылман елдерімен салыстырғанда, шай алкоголь мен кофеге қарағанда әлеуметтік ішімдік ретінде жиі қолданылады. Түркия ішінде шай көбінесе Ризе шайы деп аталады. 2004 жылы Түркия 205 500 тонна шай өндірді (әлемдегі шай өндірісінің 6,4%), бұл оны әлемдегі ең ірі шай нарықтарының біріне айналдырды, оның 120 000 тоннасы Түркияда тұтынылды, ал қалғаны экспортталды. 2010 жылы Түркия жан басына шаққандағы тұтыну көрсеткіші бойынша әлемде бірінші орында болды. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, түрік шайының жан басына шаққандағы күндік тұтынуы 10 кеседен аспайды және жылдық тұтыну одан да жоғары. Шай көбінесе Қара теңіз жағалауындағы Ризе облысында өсіріледі.

Иран

Үндістаннан Жібек жолы арқылы Пәрсияға (Иранға) жеткен шай көп ұзамай ұлттық сусынға айналды. Иранның солтүстігіндегі Каспий теңізінің жағалауындағы аймақтардың бәрі шай өсіруге қолайлы. Әсіресе Альборз тауларының етегіндегі Гилан провинциясында кең аумақтарда шай өсіріледі және миллиондаған адам шай өнеркәсібінде жұмыс істейді. Бұл аймақ Иранның шайға деген қажеттілігінің көп бөлігін қамтамасыз етеді. Ирандықтар әлемдегі жан басына шай тұтыну көрсеткіші бойынша алдыңғы қатардағы елдердің бірі, және ежелгі заманнан бері әр көшеде Châikhâne (шайхана) кездеседі. Шайханалар әлі де маңызды әлеуметтік орын болып табылады. Ирандықтар дәстүрлі түрде шайды табаққа құйып, шай ішу алдында аузына бір кесек набат салып ішеді.

Алжир

Мент шайы Магриб аймағындағы әлеуметтік өмірдің орталық бөлігі болып табылады және Алжир, Ливия, Нигер және Малидегі туарег халқының арасында кеңінен танымал. Оны дайындау, әсіресе қонақ үшін жасалғанда, салтанатты рәсімге айналуы мүмкін. Дәстүрлі түрде, шайды отбасының бас еркегі дайындап, қонақжайлылықтың белгісі ретінде қонақтарға ұсынады. Әдетте, кем дегенде үш стақан шай беріледі. Шай күні бойы әлеуметтік іс-шара ретінде ішіледі. Мыңғақ ежелгі заманнан бері Жерорта теңізі аймағында тұндырма, қайнатылма және емдік шөп ретінде қолданылып келеді. Бұл хош иісті өсімдік 1835 жылдан 1865 жылға дейін елді қинаған холера індетін емдеу және алдын алу үшін Алжирде кеңінен қолданылған.

Мысыр

Мысырдың ұлттық сусыны – шай. Мысырда шайды "шаи" деп атайды. Мысырда таңбаланып сатылатын шайдың көбісі Кения мен Шри-Ланкадан импортталады. Мысыр үкіметі шайды стратегиялық дақыл ретінде қарастырады және Кенияда ірі шай плантацияларын басқарады. Жасыл шай Мысырға салыстырмалы түрде жақында келді (тек 1990 жылдардың соңында ғана қолжетімді болды) және ол қаншалықты танымал емес. Мысыр шайы екі түрге бөлінеді: Кошари және Саиди. Төменгі (Солтүстік) Мысырда танымал Кошари шайы, қара шайды қайнатылған суға салып, бірнеше минут тұндыру арқылы дайындалады. Оған көбінесе құмырсқан қант қосылады және жиі жаңа минт жапырақтарымен хоштандырылады. Сүт қосу да кең таралған. Кошари шайы көбінесе жеңіл болады, бір стақанға жарты шай қасықтан да аз мөлшері жоғары деңгейлі саналады. Саиди шайы Жоғарғы (Оңтүстік) Мысырда кең таралған. Ол қара шайды сумен 5 минут бойы күшті отта қайнату арқылы дайындалады. Саиди шайы өте күшті, бір стақанға екі шай қасық мөлшері қалыпты жағдай. Оған көп мөлшерде құмырсқан қант қосылады (өйткені осы рецептура мен әдіс өте ащы шай береді). Саиди шайы көбінесе қара түсті, тіпті сұйық күйінде де. Нағыз шайдан басқа, Мысыр шайханаларында түрлі шөп шайлары (немесе тизандар) ұсынылады, олардың құрамында минт, корица, имбирь және салеп сияқты ингредиенттер болады; олардың көпшілігі Мысыр халық медицинасында емдік қасиеттеріне немесе денсаулыққа пайдалы деп есептеледі. Гибискус гүлдерінен жасалған Каркаде, әсіресе танымал сусын және жүрекке пайдалы деп саналады.

Ливия

Ливия шайы – көбік немесе көпіршікпен беті жабынған, күшті қара немесе жасыл шай. Оны әдетте қантпен тәттітеді және дәстүр бойынша үш рет беріледі. Дәм беру үшін жалбыз немесе базилик қолданылады, ал соңғы ретте қайнатылған жержеңе немесе бадам ұсынылады.

Маврикий

Маврикий мәдениетінде шай маңызды рөл атқарады. Шай ішу адамдардың араласуына мүмкіндік береді және көбінесе қонақтарға және жұмыс орындарында ұсынылады. Маврикий халқы көбінесе сүт пен қант қосылған қара шай ішеді. Маврикий шай өндіруші ел, алғашқыда 1765 жылы француздар аралға өсімдік әкелген кезде бұл өндіріс шағын болған. Шай өсіру көлемі кейінірек британдық үкімет кезінде артты. Жергілікті нарықта үш ірі шай өндіруші компания басымдық танытады: Боис Шери, Шартрез және Корсон. Ваниль хошқыланған шай – аралда кеңінен сатылатын және тұтынылатын ерекше өнім.

Марокко

Марокко әлемдегі жасыл шайдың ең ірі импорттаушысы болып саналады. Марокко халқы қара шайдың орнына ментпен жасыл шай ішеді. Бұл олардың мәдениетінің бір бөлігіне айналып, дерлік барлық тамақтанған кезде кеңінен қолданылады. Марокколықтар тіпті шай дайындауды гүлдер еліндегі ерекше мәдениетке айналдырған. Марокко шайы көбінесе дәмді печеньелер, жаңа жасыл мент жапырақтары, жергілікті "саусақ пішіндес" қоңыр қант және түрлі-түсті шай кеселері мен аяқтарымен бірге ұсынылады.

Сахел

Сахараның оңтүстік шетіндегі Сахель аймағында (мысалы, Мали, Нигер және Алжирде) жасыл оқ шай аз сумен және көп қантпен дайындалады. Шайды стақанға құйып, қайта құю арқылы шайда көбік пайда болады. Сахель шайы – әлеуметтік жиын, және оның үш демдемесі бар: біріншісі өте ащы ("өлімдей ащы"), екіншісі аралық дәмді ("өмірдей дәмді"), ал үшіншісі қантты ("махаббаттай тәтті"), оларды бірнеше сағат бойы ішеді. Чай ішу – әңгімелесу мен әңгіме айтумен бірге болатын әлеуметтік іс-әрекет.

Чехия және Словакия

Соңғы жылдары Чехияда ерекше шай мәдениеті қалыптасты, оның ішінде шайханалардың көптеген стилі пайда болды. Атаулары бір болғанымен, олар британдық шайханалардан өзгеше. Әдетте, таза шайлар оның шыққан еліне сәйкес дайындалады, ал жақсы шай сарайлары шай өндіретін барлық елдерден 80-ге жуық шай ұсынады. Әр түрлі шайханалар шай дайындау және беру әдістерін, сондай-ақ қоспаларын жасап шығарды. Чехиядағыдай көзге түспесе де, Словакияда да шай мәдениеті бар. Көптеген адамдар шайханаларды құпия орта деп санайды, бірақ олар орташа өлшемді қалалардың көбінде ашыла береді. Бұл шайханалар тыныш атмосферасы мен жағымды музыкасы үшін бағаланады. Ең маңыздысы, көптеген пабтар мен кафелерден айырмашылығы, мұнда темекі шегуге рұқсат етілмейді.

Германия

Германияда кофе шайдан көбірек танымал, бірақ Шығыс Фризия аймағы шай ішу және шай мәдениетімен ерекшеленеді. Германияға импортталатын шайдың шамамен 75 пайызы осы аймақта тұтынылады. Ассам, Цейлон және Дарджилинг (Шығыс Фризия қоспасы) шайларының құнарлы қоспалары Шығыс Фризия үйіне немесе басқа да жиындарға келген қонақтарға, сондай-ақ таңғы аспен, түстен кейін және кешкі уақытта ұсынылады. Дәстүрлі дайындалуы былай: Клундже – ақ тас қант, баяу еруі үшін бос кесеге салынады (осылай бірнеше кесеге тәттілік қосылады), содан кейін шай Клундже үстіне құйылады. Қою қаймақ "бұлт" ("Wölkje" – фриз тілінде "бұлт" сөзінің кішіртпесі) шай "суына" қосылады, ал қант "жерді" білдіреді. Ол қасықсыз және дәстүрлі түрде араластырылмай ішіледі, яғни үш қабат бойынша: Алдымен қаймақтың дәмі сезіледі, содан кейін шай, ал соңында кесенің түбіндегі Клундже тәттілігі. Шайды араластырса, үш қабат бірігіп, дәстүрлі шайдың дәмі бұзылады. Апта ішінде шайға кішкентай печенье, ал мерекелік күндері немесе демалыс күндері торттар беріледі. Шайға сүйікті дәстүрлі торттар мен тәттілердің қатарында алма штрудель, қара орман торттары және шоколад пен жаңғақ қосылған басқа да торттар бар. Шай бас ауруларын, асқазан проблемаларын, стресті және басқа да көптеген ауруларды емдейді деп есептеледі. Шай жиынтығы көбінесе Шығыс Фризия гүлдерімен безендіріледі. Қонақ ретінде үш кеседен кем шай ішу әдепсіздік саналады. Кесені табаққа кері қою немесе қасықты кесеге салу сіздің енді шай ішкіңіз келмейтінін көрсетеді.

Ресей

Подстаканник немесе шай кесесін ұстағыш (сөзбе-сөз "кесе астындағы зат") – орыс шай дәстүрінің бір бөлігі. Орысша шай кесесін ұстағыш – Ресей, Украина, Беларусь және басқа ТМД және бұрынғы КСРО елдерінде шай ішу мен ұсынудың дәстүрлі тәсілі. Қымбат подстаканниктер күмістен жасалады, ал классикалық үлгілер көбінесе никель күмістен, купроникельден және никель, күміс немесе алтын жалатылған басқа қоспалардан жасалады. Ресейде, бөлек пісірілген және қайнаған сумен сұйылтылған шай ішу қалыпты жағдай ("екі чайник шай", "чай парой чайников"). Дәстүр бойынша, шайдың күштілігі қонақжайлылықтың деңгейін көрсетеді. Шай дайындау үшін су қайнатудың дәстүрлі құралы – самавар (қазір көбінесе электрлі болса да, кейде қолданылады). Шай – отбасылық мереке, әдетте әр тамақтан кейін қант (бір-үш шай қасық), лимон (бірақ сүт қосылмайды) және түрлі дәмдік заттар, нан-кектер мен тәттілермен бірге ұсынылады. Көбінесе қара шай қолданылады, бірақ жасыл шай да денсаулыққа пайдалы, "шығыс" баламасы ретінде танымал болып келеді. Ресейдегі дәстүрлі шай ішу рәсімінде шай қаптары қолданылмайды, тек ірі жапырақты қара шай ғана пайдаланылады. Алкоголь мен есірткіге тыйым салынған ресейлік түрмелерде тұтқындар көңіл-күйді өзгертетін, күшті "чифир" деп аталатын шай пісіріп ішеді.

Франция

Франция кофе ішуімен танымал болса да, түстен кейінгі шай ұзақ жылдардан бері жоғарғы орта таптың әлеуметтік әдеті болып табылады. Mariage Frères – 1854 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Париждегі танымал, жоғары сапалы шай дүкені. Француздық шай нарығы әлі де британдық нарықтан әлдеқайда кішкентай (бір адамға шаққандағы жылдық тұтыну Ұлыбританиядағыдан төмен), бірақ 1995 жылдан 2005 жылға дейін екі есеге өсті және тұрақты түрде дамуда. Францияда көбінесе қара шай ішеді, бірақ Азия жасыл шайы мен жемісті шайлар да күннен-күнге танымал болып келеді. Француздар әдетте түстен кейін шай ішеді. Оны көбінесе шайханаларда (салон де те) ішеді. Шайға әдетте тәттілер мен, шай ішуге арнап жасалған нан-кәмпиттер қоса беріледі.

Ирландия

Ирландия әлемде жан басына шаққанда шайды ең көп тұтынатын екінші ел, жыл сайын бір адамға шаққандағы тұтыну көлемі жоғары. Ұлыбританиядағы шай мәдениетімен көп жағынан ұқсас болғанымен, ирландиялық шай мәдениетінің ерекшелігі – дәстүрлі ағылшын қоспаларына қарағанда сәл дәмді әрі күштірек дәмі. Ирландияда сатылатын танымал шай брендтері – Барри, Бьюли және Лайонс.

Португалия

Португалияда шай өсіру Португалияның батысында орналасқан Азор аралдарында жүзеге асырылады. Португалия Еуропаға шай ішу дәстүрін алғаш рет енгізді және шай өндіретін алғашқы еуропалық ел болды. 1750 жылы Сао-Мигель аралындағы Капелас далаларынан Порто-Формосоға дейінгі аумақтар алғашқы сынақ егістері үшін пайдаланылды, нәтижесінде қара шай мен жасыл шай өндірілді. Бір ғасырдан кейін, 1883 жылы Қытайдың Макао аймағынан келген білікті жұмысшылардың арқасында өндіріс маңызды деңгейге жетті және шай өсіру кеңейді. Осы жұмысшылардың нұсқауларымен Jasminum grandiflorum және Malva vacciones түрлері шайдың хош иісін жақсарту үшін енгізілді, бірақ олардың ішінде тек Jasminum ғана қолданылды. Бұл шай қазір Gorreana деген атпен саудаға түседі және оны тәуелсіз шаруалар өндіреді. Шай өсіру кезінде гербицидтер мен пестицидтерге рұқсат етілмейді, ал қазіргі тұтынушылар оны органикалық шайлармен байланыстырады. Дегенмен, соңғы 250 жылда өсімдіктерді өсіру және егін жинау стандарттары өзгерген жоқ.

Түркия

2016 жылдан бастап, Түркия жан басына шаққандағы шай тұтыну көрсеткіштері бойынша көш бастап тұр. Басқа мұсылман елдеріндегіден азырақ болғанымен, шай әлеуметтік сусын ретінде алкоголь мен кофеге толыққанды жаңа балама болып табылады. Түркия ішінде шай көбінесе Ризе шайы деп аталады. 2004 жылы Түркия 205 500 тонна шай өндірді (әлемдегі шай өндірісінің 6,4 пайызы), бұл оны әлемдегі ең ірі шай нарықтарының біріне айналдырды. Шай көбінесе Қара теңіз жағалауындағы Ризе облысында өсіріледі.

Канада

Канадада көптеген жергілікті тайпалар шайдың әртүрлі түрлерін емдік және салтанатты мақсаттарда қолданады. Мысалы, Онтариодағы оджибве және кри тайпалары терлеу үйінің рәсімдері кезінде кедр шайын денелерін тазарту және күшпен толықтыру үшін пайдаланады. Еуропалықтар Солтүстік Америка жағалауларына келген кезде, жергілікті халық оларды қызылшадан емдеу үшін қарағай қабығынан шай жасауға үйретті; қарағай қабығы С витаминінің мол көзі болып табылады.

Шай канадалықтардың, әсіресе еуропалық (британдық және ирландтық) тегінен шыққандардың арасында танымал ыстық сусын болып табылады. Қара апельсин піккей шайы және басқа да таңғы асқа арналған шайлар таңғы ас кезінде немесе таңертеңгі немесе түстен кейінгі демалыс уақытында ішіледі. Мұндай шайлар көбінесе сүт пен қант қосылып беріледі. Red Rose және King Cole – Канадада кең танылған шай брендтері, ал Tim Hortons кафелер желісі дайын "демалған шайды" ұсынады, ол күшті таңғы асқа арналған шай. Печенье, шай бисквиттері немесе сөлі және басқа да кондитерлік өнімдер кез келген шайға қосымша берілуі мүмкін, бірақ британдық дәстүрдегі ресми "түскі шай" көбінесе Викториядағы Императрица қонақ үйі немесе Торонтодағы Роял Йорк қонақ үйі сияқты туристік орындармен шектеледі.

Америка Құрама Штаттары

Америка шай мәдениеті – АҚШ мәдениеті аясында шай дайындау әдістері мен оны ішу жолдарының жиынтығы. Америкалық мейрамханалар мен жұмыс орындарында көбінесе автоматты түрде дайындалған тамшылап пісірілген кофе ұсынылады, ал ыстық шай, шай қаптарымен бірге, сұраған кезде беріледі. Чай ішу тойларын түрлі жағдайларда өткізуге болады – кішкентай, жақын достар арасындағы кездесулерден бастап, үлкен отбасылық жиындар мен мерекелерге дейін. Оңтүстік АҚШ-та «тәтті шай» деп аталатын аймақтық сүйікті сусын бар – оны пісіріп, қант қосып, салқындатып ішеді. Оны барлық тамақпен және күн бойы басқа сусындардың орнына ұсынуы мүмкін. АҚШ-та тұтынылатын шайдың шамамен 85% суық немесе мұздатылған түрде беріледі. Мұздатылған шай ыстық ауа райында немесе төмен ендіктерінде жиі ішеді, ал ыстық шай суық ауа райында көбірек таныс. Елдің әртүрлі аймандарына сапарлағанда қандай да түсініспеушіліктерді болдырмау үшін, тікелей «ыстық шай» немесе «мұздатылған шай» сұраған жөн. Түскі шай, тамақ ретінде, АҚШ-та сирек кездеседі, көбінесе арнайы жағдайларда – шай ішу тойларында немесе жоғары деңгейдегі қонақүйлерде немесе мейрамханаларда ұсынылады, онда кремді шай да тамашалауға болады. Шай жапырақтары мен бүршіктерінің көзі – Камелия синенсисі, АҚШ-тың жылы аймақтарында өсіріледі. Оны коммерциялық мақсатта 1700 жылдардан бері әртүрлі уақытта және жерлерде өсіруге тырысқан, бірақ шай ерекше өнім болып қалып келді және АҚШ-та кеңінен өсірілген емес. 2020 жылғы мәліметтерге сәйкес, АҚШ құрлығында Чарльстон, Оңтүстік Каролинада толық механикаландырылған салыстырмалы түрде үлкен плантация және қолмен шай жинайтын көптеген шағын коммерциялық шай бақтары бар. Кейбір өндірушілер шай өндірісін механикаландырусыз тиімді ету мүмкін емес деп санайды, бірақ механикаландырылмаған шай өндірісі де тиімді, бірақ кірістің таза пайызы төмендеуі мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар. Көптеген жергілікті шайлар пошта арқылы немесе онлайн сатып алу арқылы қол жетімді. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласының сыртындағы Уадмалау аралында орналасқан Чарльстон шай бақшасы – 127 акр жерді алып жатқан АҚШ-тағы жалғыз ірі шай плантациясы. Кішкентай коммерциялық шаруашылықтар Алабама, Гавай, Орегон, Оңтүстік Каролина және Вашингтон штаттарында орналасқан. Сонымен қатар, Оңтүстік Каролина, Миссисипи, Нью-Йорк және Техас штаттарында коммерциялық шаруашылықтарды дамыту жұмыстары жүріп жатыр. Бірақ олар әлі де өнімдерді тұрақты түрде жалпы халыққа сату деңгейіне жеткен жоқ.

Формальды шай

Үйде немесе тарихи ғимаратта өткізілетін ресми шай ішу – Америка Құрама Штаттары мәдениетінің бір бөлігі. Бұл шеберлік, ата-бабалары 13 Жаңа Англия колониясын құрған немесе Америка революциясында күрескен әулеттік отбасылар арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, сақталған дағды. Жүздеген мұрагерлік қоғамдар бар. Олардың ең көбі Америка Құрама Штаттарының Мұрагерлік тізіліміне енгізілген. Ресми шай көбінесе қоғамдық әйелдің үйінде немесе, негізінен әйелдерден құралған ұйым тарапынан ұйымдастырылады. Онда ресми мәжіліс өткізіліп, кейін қатысушылар бір-бірімен танысып, құттықтаулар айтылуы мүмкін. Мұндай ресми шай "шай кеші" деп те аталуы мүмкін, ал шай кешін ұйымдастырған немесе қатысқан әйелдер жергілікті қоғамда белгілі болса, газет беттерінде осы шараға қатысқан қоғамның көрнекті өкілдері мен олардың отбасылары туралы жазбалар кездесуі мүмкін.

Популярлы мәдениеттің түрі

Америка Құрама Штаттарында шай әдетте барлық тамаққа кофеге немесе ыстық болса, сусындарға, ал суық болса, газдалған сусынға балама ретінде ұсынылады. Шай күні бойы ішімдік ретінде де тұтынылады. Англия дәстүрінде дайындалатын түстен кейінгі шай АҚШ-та сирек кездеседі, бірақ ол кішкентай балалар үшін романтикалы болып қалады; көбінесе шай кештері сияқты арнайы жағдайларға арналған. Мұздатылған шай АҚШ-тың оңтүстігінің мәдени символы және оңтүстік қонақжайлылығының белгісі болып саналады, көбінесе жазғы барбекю немесе грильденген тағамдармен бірге ұсынылады. Мұздатылған шай көбінесе тәтті шай ретінде дайындалады, яғни көп мөлшерде қант немесе тәттілендіргіш қосылған мұздатылған шай. Мұздатылған шайды консервіленген немесе бөтелкеленген түрде, сода сияқты автоматтардан және дүкендерден сатып алуға болады. Алдын ала дайындалған бұл шай көбінесе тәттілендіріледі. Кейде лимон немесе малина сияқты қосымша дәмдеуіштер қосылады. Көптеген мейрамханалар күні бойы тік контейнерлерден дайындалған мұздатылған шайды ұсынады. Кофеиннің физиологиялық әсерін азайтуды қалайтын адамдар үшін Америка Құрама Штаттарында кофеинсіз шай кеңінен қол жетімді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін АҚШ-та жасыл шай мен қара шайға деген қалау теңдей бөлінген, 40% және 40%, ал қалған 20% улонг шайын ұнатқан. Соғыс АҚШ-ты жасыл шайдың негізгі көздері – Қытай мен Жапониядан айырды, нәтижесінде тек британдық үстемдіктегі Үндістаннан қара шай ғана қалды. Соғыстан кейін тұтынылатын шайдың шамамен 99% қара шайды құрады. Жасыл, улонг және ақ шайлар соңғы кезде қайтадан танымал болды және олар көбінесе пайдалы тағамдар ретінде жарнамаланады. Жедел тамақ желілері американдықтардың шөптік және экзотикалық шайлармен танысуына елеулі әсер етті. Бұрын сирек кездесетін, бірақ қазір үнді масала шайының негізінде дайындалған чай, кофе латте ішетін адамдар үшін танымал таңдауға айналды. Бұл шай коммерциялық емес. Тайваньдық стильдегі көпіршікті шай 1990 жылдары АҚШ-та пайда болды, бірақ 2000 жылдардың басында және ортасында көпіршікті шай желілерінің сәттілігіне байланысты қызығушылық күрт өсті. Бұл Boba Guys сияқты танымал көпіршікті шай желілеріне әртүрлі клиенттерді тартуға көмектесті.

Бразилия

Бразилияның шай мәдениетінің бастауы оңтүстік аймақтың жергілікті халықтары дайындаған инфузиялық сусындармен, немесе шайлармен (ˈʃas) байланысты. Ол португал отаршылдығы дәуірінен бері импортталған түрлері мен шай ішу салтын қабылдап дамыды. Бразилияда кең тараған халықтық білімге сүйенсек, бразилиялықтар, әсіресе қала тұрғындары, тәтті емес сусындарға дағдыланбағандықтан, басқа елдерге қарағанда шайға қант салуға көбірек жақсы көреді.

Австралия

Австралиялық тағамдар тарихи түрде британдық тағамдар мен британдық шай мәдениетінің ықпалында болған. Австралияның жергілікті халқы көбінесе өсіп шыққан шай ішетін. Дегенмен, Австралияда шай ішу британдық отарлаудың нәтижесінде артты. Австралияда сатылатын танымал шай брендтері – Бушеллс, Дилма және Нерада. "Waltzing Matilda" атты танымал австралиялық халық әніндегі бақытсыз саяхатшы дайындайтын шай – билли шай. Отпен су қайнатып, дәм беру үшін эвкалипт жапырағы қосу – австралиялық отарлық кезеңдегі негізгі сусын болған шайды дайындаудың дәстүрлі және ерекше әдісі болып саналады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия әлемде және Океанияда жан басына шаққандағы шай тұтыну бойынша ең жоғары көрсеткіштерді көрсететін елдердің бірі. Канада мен Австралия сияқты, Жаңа Зеландияның шай мәдениеті британдық шай мәдениетінің ықпалында қалыптасқан.