Кіріспе

Ежелгі Мысырдың ең көне жерлеу мәтіндері – Пирамида мәтіндері. Олар Ежелгі Мысыр патшалығының соңғы кезеңіне, яғни Ескі Патшалық дәуіріне жатады және ежелгі Мысыр діни мәтіндерінің ең ерте жинағы болып табылады. Ежелгі Мысыр тілінде жазылған Пирамида мәтіндері Бесінші династияның соңынан бастап Саккарадағы пирамидалардың жер асты қабырғалары мен саркофагтарына, Ескі Патшалықтың Алтыншы династиясы және Бірінші аралық кезеңнің Сегізінші династиясы бойына қашалған. Мәтіндердің ең ерте нұсқалары шамамен б.з.д. 2400–2300 жылдарға датыланады. Кейінгі Табут мәтіндерінен және Өлгендер кітабынан өзгеше, Пирамида мәтіндері тек фараонға арналған және суреттермен безендірілмеген. Пирамида мәтіндерін қолдану және олардың кездесуі Ежелгі Мысырдың Ескі, Орта және Жаңа Патшалықтары арасында өзгеріп отырды. Ескі Патшалық кезінде (б.з.д. 2686 – 2181 жж.) Пирамида мәтіндерін патшалардың пирамидаларында, сондай-ақ Веджебтен, Нейт және Ипут есімді үш патшайымның пирамидаларында табуға болады. Орта Патшалық кезінде (б.з.д. 2055 – 1650 жж.) Пирамида мәтіндері фараондардың пирамидаларында жазылмаған, бірақ пирамидалық сиқырлар дәстүрі жалғасты. Жаңа Патшалық дәуірінде (б.з.д. 1550 – 1070 жж.) Пирамида мәтіндері лауазымды тұлғалардың қабірлерінде кездеседі.

Мақсаты

Пирамидалық мәтіндердің сиқырлары немесе айтылған сөздер негізінен қайтыс болған адамның Ахқа айналуына мүмкіндік берумен байланысты (онда лайықты деп танылғандар құдайлармен араласа алады). Пирамидалық мәтіндердің мағыналары екі үлкен топқа бөлінеді: діни мәтіндер және жеке мәтіндер. Діни мәтіндер ритуалдық сипатта болады және оларды екінші тұлғада қайтыс болған адамға арнаған лектор-пастор жүргізді. Олар сый-тартулар ұсынудан, сый-тартуды ұсыну кезінде айтылатын қысқа сый-тартулардан және негізінен нұсқаулық болып табылатын айтылулардан тұрады. Бұл мәтіндер Құрбандықтар мен белгілер рәсімдерінде, Қайта тірілу рәсімінде және Таңертеңгі рәсімді қамтитын төрт пирамидада кездеседі. Бұл мәтіндердің жазуы (драматикалық мәтіндер) осы мәтіндердің екінші және үшінші династиялар кезінде қалыптасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қалған мәтіндер жеке және кеңінен рухты қабірден шығарып, жаңа өмірге бағыттауға қатысты. Олар қамтамасыз ету, ауысу және апотропалық немесе қорғаныш мәтіндерінен тұрады. Тағамдық мәтіндер марқұмның өз азық-түлік қорын басқаруға және құдайлардан тамақ талап етуге қатысты. Бұл мәтіндердің бір мысалы - патшаның Унас пирамидасындағы жауабы. Саху немесе даңқталу деп аталатын өтпелі мәтіндер негізінен қайтыс болғандардың Ахқа айналуы және олардың аспанға көтерілуі туралы. Бұл мәтіндер корпустың ең үлкен бөлігін құрайды және бесінші және мүмкін алтыншы династияларда құралған ең жас мәтіндер басым. Апотропалық мәтіндер денені және қабірді қауіптендіру үшін қысқа қорғаныш сиқырларынан тұрады. Жазудың архаикалық стиліне байланысты бұл мәтіндер ең көне деп саналады және түсіндіруге ең қиын. Бұл сөздерді оларды айтып жүргендер ән-жырлап айтулары керек еді. Олардың ішінде "ұшу" және "салу" сияқты көптеген етістіктер бар, олар перғауынның өлімнен кейінгі өмірге жету үшін жасаған әрекеттерін бейнелейді. Бұл сиқырлар перғауынның барлық жолдарын, оның ішінде пандустар, баспалдақтар, сатыларды және ең бастысы ұшып өтуді анықтайды. Сондай-ақ, олар құдайларды көмекке шақырып, егер олар бұйырмаса, оларды қорқытатын. Пирамида мәтіндерінің бірінші тұлғада жазылуы жиі кездесетін, бірақ кейінірек үшінші тұлғаға өзгертілген мәтіндер де жиі кездеседі. Бұл көбінесе мәтіндерді кім оқып жатқанына және кімге оқылып жатқанына байланысты болды. Көптеген мәтіндер перғауынның жетістіктерін және оның билік кезінде Мысыр халқы үшін жасаған істерін қамтиды. Бұл мәтіндер перғауындарды өлімнен кейінгі өмірге жетелеу үшін де, сондай-ақ тірілерді жанның соңғы мақсатына жеткеніне сендіру үшін де қолданылған. Мысыр пирамидалары түрлі дәліздерден, туннельдерден және бөлмелерден тұрады, олардың әрқайсысының жерлеу және рәсімдер процесінде әртүрлі мәні мен қолданысы бар. Мәтіндер діни қызметкерлер тарапынан ерекше тәртіппен жазылып, оқылды, көбінесе Долиналық ғибадатханадан басталып, Сандық немесе Пирамида бөлмесінде аяқталды. Құрбандықтар мен рәсімдердің әртүрлілігі де, әдетте, белгілі бір тәртіппен орындалған. Долиналық ғибадатханада көбінесе құрбандық шалатын орын болған, онда рәсімдер орындалатын.

Пирамидалық мәтіндері бар патшалар

Пирамидалық мәтіндер тек патшалардың ғана емес, сондай-ақ патшайымдардың да қабірлерінде табылды. Нейт патшайым, Пепи II-нің әйелі, 6-шы династияның үш патшайымының бірі, оның қабірінде пирамидалық мәтіндер кездеседі. Қалған екі патшайымның пирамидаларында (екеуі де Пепи II-нің әйелдері деп есептеледі), Ипут II және Веджебетниде де мәтіндер жазылған қабірлер бар. Нейттің қабірі басқаларына қарағанда жақсы сақталған. Патшалардың қабірлерімен салыстырғанда, осы патшайымдарға тиесілі қабірлердің орналасуы мен құрылысы әлдеқайда қарапайым болды. Бірақ мәтіндердің орналасуы патшалардың қабырғаларындағы және орналасуларындағы ұқсастықтарды сақтады. Мысалы, "Қайта тірілу рәсімі" оңтүстік қабырғаның шығыс жағында орналасқан. Нейт пирамидасында алдыңғы бөлме болмағандықтан, әдетте сол жерге жазылатын көптеген сиқырлар оңтүстік қабырғаға да жазылды. Нейт патшайымының мәтіндері патшалардың мәтіндерімен салыстырғанда ұқсас және бірнеше жағынан ерекшеленеді. Патшалардың мәтіндеріндегідей, бұл пирамидалық мәтіндерде де бірінші және үшінші жақ қолданылады. Мәтіндерді жекелендіру үшін Нейттің аты жиі пайдаланылады. Оның пирамидалық мәтіндерінде қолданылатын көптеген есімдіктер еркек туысты, бұл патшалар мен патшайымдардың мәтіндері арасындағы параллельді көрсетеді, бірақ кейбір әйел есімдіктерін де табуға болады. Бұл мәтіндерде рухтың өзі де, сондай-ақ оған тіл білдіретін адамдар да оқи алатын сиқырлар мен сөздер де бар.