Кіріспе

Челси фарфоры – 1743–45 жылдар шамасында құрылған және 1770 жылға дейін тәуелсіз жұмыс істеген, кейін Дерби фарфорымен біріктірілген, Англиядағы алғашқы маңызды фарфор фабрикасы – Челси фарфор фабрикасы жасаған фарфор. Ол өзінің тарихы бойында жұмсақ паста порцелянын өндірді, бірақ «корпус» материалы мен глазурь бірнеше рет өзгерді. Оның өнімдері сәнді нарыққа бағытталған, ал Лондонның Челси ауданындағы орналасқан жері 1742 жылы ашылған әйгілі Ренела Гарденс ойын-сауық орнына жақын болды. Алғашқы белгілі өнімдер – түбінде отырған ешкілер бейнеленген «ешкі және ара» крем құмыралары, олардың кейбіреулеріне «Челси», «1745» және үшбұрыш белгісі салынған. Кәсіпкер директор, кем дегенде 1750 жылдан бастап, Николас Спримонт болды, ол Соходағы гугенот күміс шебері еді, бірақ фабрика тарихын толықтыруға көмектесетін жеке құжаттар өте аз сақталған. 1750 жылға қарай көптеп өндірілген ерте үстел ыдыстары Мейсен фарфорының үлгілеріне және тұздықтар сияқты күміс заттардың прототиптеріне негіделген, мысалы, реалистік қабықшалар пішіндес тұздықтар. Челси өзінің фигураларымен танымал болды, бастапқыда олар көбінесе «Лондонның дауыстары» және басқа да тақырыптар бойынша жеке тұрған фигуралар еді. Олардың көпшілігі еуропалық стандарттар бойынша өте кішкентай болды, шамамен биіктігінен бастап, 1750 және 1760 жылдары фабрика танымал болған «Челси ойыншықтары» санатына жақын болды. Бұл өте кішкентай бөлшектер, көбінесе металл бекіткіштерімен жабдықталған және бонбоньерлер (кішкентай қораптар), хош иіс су шашегіштер, тігіс жинақтары, этикейстер, саусаққа кигізілетін қапшықтар және кішкентай мөрлер ретінде қолданылды, олардың көпшілігінде француз тілінде жазулар болды, «көбінесе махаббат туралы ұсыныстар», бірақ көбінесе қате жазылған. 1760 жылдан бастап оның шабыт көзі Мейсенге қарағанда Севр фарфорынан көбірек алынды, гүлді өсімдіктердің бокаж экранының алдында отырған жұптар бейнеленген вазалардың әсем жинақтары мен үлкен топтамаларын жасады, бәрі Рококо ою-өрнегінің көтерілген табанында орналасқан. Басқа ағылшын фабрикалары сияқты, сатудың көп бөлігі жылына бір рет өткізілетін аукциондар арқылы жүзеге асты; 1755, 1756 және (ішінара) 1761 жылдардың каталогтарының көшірмелері ғалымдар үшін өте құнды. 1770 жылы фабриканы Дерби фарфор фабрикасының иесі Уильям Дюсбери сатып алды, ал «Челси-Дерби кезеңі» 1784 жылға дейін ажыратылмайды, сол кезде Челси фабрикасы бұзылып, оның қалыптары, үлгілері және көптеген жұмысшылары мен суретшілері Дербиге көшірілді.

Белгілер бойынша кезеңдер

Зауыт тарихы, Дербимен бірігуге дейін, тауарлардың астындағы анықтама белгілерімен аталатын төрт негізгі кезеңге бөлінеді, бірақ белгілердегі өзгерістер материалдар мен стильдегі өзгерістермен толық сәйкес келмейді. Кейбір өнімдердің барлық кезеңдерде белгісі болмайды, сондай-ақ белгілердің бірімен-бірі қабаттасуы байқалады; тіпті кейбір өнімдерде екі түрлі белгі кездеседі. Көк және қоңыр түсті зәкір белгілері де бар, және өте сирек кездесетін "тақ және үш тіс" белгісі бар, ол бар болғаны 20 данада ғана белгілі және шамамен 1749 жылға жатқызылады. Осы белгісі бар сынық стақан 2015 жылы аукционда 37 мың фунт стерлингке сатылды. Мұнда көрсетілген алғашқы үш мысал фарфор зауытының белгілері орналастырылатын өнімдердің төменгі жағынан алынған, бірақ Челсидің кішкентай зәкір белгілері көбінесе "күтпеген жерлерде" жасырылған. Қытай музыканттары тобында, домбыра ұстаған әйел мен баланың арасында, білектің үстіндегі тік тұсында шағын қызыл зәкір белгісін көруге болады.

Үшбұрышты кезең (1743-1749 жылдары)

Бұл ертедегі өнімдерде ойылған үшбұрыш белгісі болған. Бұйымдардың көпшілігі ақ түсті болған және күміс бұйымдардың дизайнына күшті әсер ерген. Бастапқы материал "өте мөлдір, сүттей ақ шынысқа ұқсас" болған, кейін "қатаңдап, салқындау көрінетін материалға" айналған. Осы кезеңде қалыптарға пастаны басудың орнына, құю әдісі қолданыла бастады және Челси фигуралары үшін бұл әдетке айналды. Бұл дәуірдің ең танымал өнімдері – рак пішіндес ақ тұздықтар. Ең белгілі туындылары – күміс үлгісіне негізделген Ешкі мен Ара құмыралары. 19 ғасырда Коалпорт порцеляны осы құмыралардың көшірмелерін жасаған. 1749 жылдың наурыз айында сату тоқтатылды, бұл Спримонт басқаруды қолға алған кезде болғандай, және фабрика Челси ішінде жақын жерге көшірілді.

Жоғары жаққа сүйену кезеңі (17491752)

1750 жылдың 9 қаңтарында Спримонт фабриканың қайта ашылғанын жариялады, «мүлдем жаңа талғаммен әшекейлеуге арналған әртүрлі бұйымдар» ұсынылды және жаңа белгі осы оқиғаны тойлау үшін жасалған деп есептеледі. Фабрика Темзаға өте жақын орналасқан, ал зәкір – үміт пен теңізшілердің қадірлісі Миралық Николайдың символы, Спримонт оның құрметіне аталған болуы мүмкін. Келесі алты жыл фабрика үшін ең табысты жылдар болды. Осы кезеңде паста мен глазурь бояу үшін мөлдір, ақ, сәл мөлдір емес бет алу үшін өзгертілді. Мейсеннің ықпалы итальяндық қираған орындар мен портовы көріністеріндегі классикалық фигураларда және Фрэнсис Барлоудың «Эзоп ертегілері» басылымынан бейімделген нұсқаларында анық көрінеді. 1751 жылы Мейсеннің екі сервизі көшірілді. Челси Мейсеннің түпнұсқаларынан шабыттанған фигуралар, құстар мен жануарлар жасады. Гүлдер мен пейзаждар Винсенн фарфорынан көшірілді (жақын арада Севрге көшірілді). Құстар жұптары бейнеленген суреттер Джордж Эдвардстың 1743-1751 жылдары төрт томдық «Сирек құстардың табиғи тарихы» кітабындағы суреттерге негізделген. Пайдаланылған көшірмелер, әдетте, түссіз суреттер болған, өйткені формалар суреттерге жақсы ұқсаса да, фигуралардың түсі көбінесе ерекше және дұрыс емес.

Қызыл зәкір кезеңі (17521756)

Кейбір уақыт бұрын Мейссен мен Шантильде болғандай, 1740-шы жылдардың аяғынан бастап 1758 жылға дейін Какиемон стиліндегі жапондық экспорттық фарфордың көшірмелері танымал болды. Бұл бұйымдар континенттік және жапондық түпнұсқалардан көшірілді, ал кейбіреулері осы стильде жаңадан жасалған. Кейбір асханалық ыдыстар "ботаникалық" деп аталатын, өсімдіктердің айқын және ботаникалық тұрғыдан дәл суреттерімен безендірілді. Бұл суреттер, негізінен, порцеланға көшірілген үлкен ботаникалық кітаптардағы иллюстрацияларды еске түсіреді және көбінесе қолмен боялған. Зауыт Челси физикалық бағына (1673 жылы құрылған және әлі де сол жерде ашық) өте жақын орналасқан, бұл тәсілге әсер еткен болуы мүмкін және кем дегенде, суреттелген кітаптарды үлгі ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Кейбір бұйымдар әртүрлі кітаптардан көшірілді, соның ішінде бақтың директоры Филип Миллердің еңбектерінен (1752 жылғы The Gardener's Dictionary еңбегінің сегізінші басылымы және Figures of Plants, 1 том, 1755 жыл) және Георг Дионисий Эрреттің кітаптарынан. 1758 жылғы жарнамада "Ханс Слоанның өсімдіктерінен эмальданған үстел табақтары, шұба табақтары және десерт табақтары" ұсынылды (Слоан 1722 жылы бақтың қазіргі орнын құрған). Бұл жаңашылдық фарфор дизайнына, әсіресе Ұлыбританияда, ұзақ уақыт бойы әсер етті. Осыған ұқсас стильдер 20-ғасырдың соңында, 1972 жылы Портмейрион Коттеринің "Ботаникалық бақ" коллекциясының іске қосылуымен, Томас Гриннің Универсалды немесе Ботаникалық, медициналық және ауыл шаруашылығы сөздігінен (1817) бейімделген суреттерді пайдалану арқылы қайта жаңғырды. Осы кезеңде танымал болған кішкентай "Ойыншықтар" 1751-54 жылдары жұмыс істеген, қазір әдетте Лондонның Батыс бөлігіндегі әйгілі Сент-Джеймс ауданында орналасқан "Күсіктегі қыз" фабрикасынан көшірілген болуы мүмкін. Бұл фабриканың Челси фабрикасымен байланысы болған сияқты. Тағы бір жаңалық – түрлендер және кейде басқа да ірі формалар, жануарлар, құстар немесе өсімдіктер пішінде жасалған. Мейссен бұйымдарын толық көшірудің мысалы – "Маймыл оркестрі" (неміс тілінде Affenkapelle немесе "маймыл оркестрі"), он маймыл музыканттан тұратын топ және әсем заманауи костюмдердегі үлкен, қуанышты дирижер. Мұндай әзіл-қалжыңдар түрлі материалдарда кең таралған.

Алтын зәкір кезеңі (1756 1769)

Севрдің ықпалы өте зор болды және француз талғамы басымдыққа ие болды. Көптеген бұрынғы үлгілер өндірілуін жалғастырғанмен, алтын якорь кезеңінде бай түсті негіздер, әсем алтын жалатылған әшекейлер және рококо стилінің шарқыншақтық энергиясы көзге түсті. Мейссен Какиэмонның үлгілерін жасағандай, Челси де Севрдің рококо стилін еліктеуге кірісті, тіпті Севрдің өзі оны қарапайым пішіндер мен әшекейлерге алмастырған кезде. Челсидің вазадан тұратын жиынтықтары өте ірі және күрделі болды, кейбіреулерінде жетіге дейін, біртіндеп кішірейетін бөліктер болды. Қазіргі кезде құрамында сүйек күлі де, түрлі-түрлі бояулар мен алтын жалатылған әшекейлер де бар. Глазурьтегі тамшылар мен жиналған жерлер, сондай-ақ жарықтар пайда болды, ал түсі аздап жасылқай болды. 1763 жылы Георг III және королева Шарлотта королеваның інісі Адольф Фредерик IV, Мекленбург-Стрелиц герцогіне үлкен Челси жиынтығын жіберді. Еуропалық фабрикалардың (соның ішінде Шығыс Азияда) дипломатиялық сыйлықтар үшін фарфорға тапсырыс беруі кең таралған, бірақ Англия үшін бұл жаңалық болды. Бұл жиынтықты Гораций Уолполл жоғары бағалады, оның құны 1200 фунт стерлингке жетеді деді, қазіргі кезде оның көп бөлігі – 137 данасы Корольдік коллекцияда сақталады. Шығыс Азия стильдері қызыл якорь кезеңінде жапондық Имари ыдыстарының үлгілері түрінде қайта оралды, бірақ алтын якорь кезеңінде олар жиірек кездеседі. Бұл ағылшындардың сүйіктісі болды, әсіресе кейінгі Crown Derby фарфорымен байланысты, және оның үлгілері бүгінгі күнге дейін жасалып келеді. Бір ағылшын зерттеушісінің айтуынша, алғашқы Челси үлгілері «өте жаман түпнұсқаларын әлдеқайда басып өтеді». Дәлелдер 1763 жылдан бастап өндіріс азайғанын көрсетеді, мүмкін Спримонт зейнетке шығуды қалағандықтан. 1763 жылы өткен саудаға кем дегенде бірнеше қалыптар мен үй-жайлар, сондай-ақ Спримонттың үй жиһаздары кірді. 1769 жылға дейін арнайы сауда өткізілмеді, содан кейін қалыптар қайтадан ұсынылды. 1769 жылдың тамызында денсаулығы нашарлаған Спримонт зауытын сатты, ал келесі жылы оны Дерби фарфорының иесі Уильям Дюсбери сатып алды және 1784 жылға дейін басқарды; Спримонт зауытты 1769 жылдың тамызында Джеймс Кокске сатты. 1770 жылдың ақпанында Дюсбери және оның серіктесі Джон Хит оны сатып алды. Зауыт Челсиде жұмыс істеуін жалғастырды, бірақ осы кезеңде Челси өнімдерін Дюсберидің Дерби өнімдерінен ажырату мүмкін емес, сондықтан бұл кезең әдетте «Челси-Дерби» деп аталады. Челсидің соңғы саудасы (Кристис аукционында) 1770 жылдың 14 ақпанында басталды.

Менеджмент пен суретшілер

Қазіргі Бельгиядағы Лиежден келген күміс шебері Николас Спримонт (1716–1771) зауыттың әдеттегі қоғамдық беті болды, бірақ басқа да маңызды тұлғалар да болды, олардың нақты рөлдері белгісіз. Чарльз Гуин немесе Гуйон (1737 жылға дейін – 1782) – Лондонның тағы бір гугенот күміс шебері, сонымен қатар фарфор сатушысы, ол зауыттың алғашқы жылдарына қатысқан, бірақ оның рөлі түсініксіз. Ол өндірістің техникалық бөлігімен айналысқан немесе қаржыны қамтамасыз еткен, сондай-ақ тауарлардың ірі сатып алушысы немесе дистрибьюторы болған болуы мүмкін. 1749 немесе 1750 жылдары екеуінің арасында келіспеушілік туған болуы мүмкін. Гуин «Күсіктегі қыз» фабрикасын немесе Сент-Джеймс фабрикасын құрған болуы мүмкін, ол дүкені болған сәнді көшеге аталған. Кез келген фарфор фабрикасына «арканист» немесе химияшы қажет болды, ол дене пастасының, глазурасының және түстерінің формулаларын жасап, отқа жағудың жағдайларын анықтай алатын. Бұл кім болғаны белгісіз; Британ мұражайындағы, Спримонтқа жатқызылатын қағазда «бұл жолмен біраз білімі бар химикпен кездейсоқ танысқаны» және оның фабриканы ашуға ықпал еткені айтылады. Гуин – бұл бір ұсыныс, екіншісі – Томас Брайан немесе Брайан, ол 1743 жылы Корольдік қоғамға фарфор үлгілерін көрсеткен. 1746 жылы ол Стаффордширде тұрақты, бизнес серіктестігін құрған, өзін «керамика жасау өнерін тапқан суретші» деп сипаттаған, бұл керамика фарфордан аздап төмен сапалы; бірақ ол келесі жылы қайтыс болған сияқты. 1746–1748 жылдары корольдің үшінші ұлы, Камберленд герцогы Уильямның хатшысы сэр Эверард Фокенерден зауытқа үлкен төлемдер түскен. Бұл төлемдер ханзаданың атынан жасалған ба, Фолкенердің жеке қаражатынан ба, немесе қаржы операциясының сипаты белгісіз. Еуропада фарфор өндірісіне патшалық инвестиция кең таралған болса, Англияда мұндай жағдай бұрын-соңды болмаған. Принстің бес дюймдік портреттік басы жасалды, бұл Челсидің әдеттегі тауарларынан ерекшеленді. 1751 жылы бір хатта Фокенердің Челсиде көшірмелеу үшін Мейсеннің кейбір бөлшектерін қарыз алғаны және «Челсидегі қытай өндірісіне қатысты» деп сипатталғаны айтылған, ал сол жазушы «Мен герцогтың Челсидегі қытай өндірісін қатты қолдауын байқадым» деп қосты. Зауыттың жұмысшысы Фолкенер мен Камберлендтің алғашқы иелері деп есептеді, олар Спримонтты күніне бір гинеяға жұмысқа алды. Фокенер 1758 жылы қаржылық қиындықтар кезінде қайтыс болды, осы кезде Спримонт ақыры толық иесі болған болуы мүмкін. Спримонт әдетте металл үлгілерін көп қолданған үстел ыдыстары пішіндерінің жетекшісі ретінде қарастырылады. Көптеген суретшілердің біразы ғана белгілі. Фигуралардың негізгі модельін фламанд мүсіншісі Жозеф Виллемс 1749 жылдан 1766 жылға дейін Челсиде жасаған, ол Турнедегі фабрикаға кеткен кезде жұмысын тоқтатқан. Миниматура суретшісі Джеффриес Хамет О’Нейл «Челси ертегі суретшісі» деп танылды, бірақ қарсылықтар болды; ол кейінірек Вурчестер фарфорына қол қойды, бірақ, бәлкім, Лондонда жұмыс істеген. В. Б. Хони қол қойылған Вурчестер кескіндері «Челси ертегі суретшісінің» қолынан шыққан болуы мүмкін емес деп ойлады, бірақ соңғы жазушылар бұл сәйкестендіруді қабылдайды. Француз, бірақ Лондонда жұмыс істейтін жетекші мүсінші Луи Франсуа Рубиляк көптеген фигураларды модельдеген деп көптен бері саналған, олар қосымша «R» таңбасымен белгіленген, бірақ бұл таңба басқа нәрсені білдіреді және оның модельдерінің ең көп дегенде бірнеше данасы болған. Спримонт оның бір қызының құдасы болды. Челсидің бір суреті оның жұмысына негізделген, ол суретші Уильям Хогарттың Трамп деген атпен атқарған итінің суреті. Рубиляк 1741 жылы Хогарттың бюстіне қоса терракотадан Трампты мүсіндеп шығарды. Кейінгі жылдары бұл сурет Челси порцелянында пайда болды, содан кейін 1774 жылы терракотадан құйма сатып алғаннан кейін Джозиа Веджвудтың қара базальт бұйымдарында пайда болды. Уэльс принсі Фредериктің портреттік бюсті де Рубиляк стиліне жақын көрінеді. 1770 жылы зауытты сатып алған Уильям Дюсбери өзінің Лондон шеберханасында Челси және басқа да тауарлар суретшісі болған, бұл 1751 жылдан 1753 жылға дейінгі есеп кітабымен құжатталған. Алайда, оның шеберханасында жасалған Челси бұйымдарының ешқайсысын анықтап болмайды. Кітаптарда құстардың көптеген бейнелері жазылған.

Базарлар мен коллекторлар

Челси және басқа ағылшын фарфоры (және Веджвуд сияқты жоғары сапалы қыш ыдыстар) көбінесе «қытайлар» арқылы таралды, олар фарфорға дилерлік және бөлшек сауда жасаумен айналысқан танымал сатушылар еді, сондай-ақ Орталық Лондондағы «қоймалар» арқылы сатылды. Бұл қоймалар негізінен провинциялардан келген шағын дилерлерге, дүкен иелеріне және тікелей тұтынушыларға тауар сатты. Челсидің жұмысы Боудікіне қарағанда жақсы құжатталмаған, бірақ Гуиннің Сент-Джеймстегі дүкені, кем дегенде алғашқы кезеңде, сату орны болған болуы мүмкін. Жылдық саудалар «қытайлар» үшін де ұйымдастырылды, ал кейбір лоттар әртүрлі тауарлардан құралды, осылайша қор жасалды. Шығыс Индия компаниясы ондаған жылдар бойы Шығыс Азия фарфорын аукцион арқылы сатқан. Челси өнімдері Британдық Америкаға жеткен, бірақ Еуропаға экспорт көбінесе аз болды. Алғашқы ағылшын фарфоры тез жиналды, әсіресе 19 ғасырдың соңында, бағалар тұрақты түрде өскен кезде. 20 ғасырда коллекционерлердің қызығушылығы өзгерді, ғасырдың соңындағы өнімдер бұрынғыға қарағанда (инфляцияны ескере отырып) әлдеқайда арзан болды, ал сирек кездесетін алғашқы бұйымдардың құны күрт өсті. 2003 жылы аукционда тауық және қозылар пішініндегі түркен 223 650 фунт стерлингке сатылды, ол 18 ғасырғы ағылшын фарфорының аукциондық рекорды болды. 2018 жылы Дэвид Рокфеллер мен оның әйелінің коллекциясынан 1755 жыл шамасындағы бір жұп дойбаш пішініндегі түркен 300 000 долларға сатылды (екеуі де Кристис аукционында сатылды).