Кіріспе

Кабо-Верде туған немесе тегі Кабо-Верделік американдықтар.

Кабо-Верделік американдықтар – ата-бабалары Кабо-Верделік болған американдықтардың этникалық тобы. 2010 жылы Америкалық қоғамдық сауалнама бойынша, АҚШ-та Кабо-Верделік тегі бар 95 003 америкалық тұрғандығы анықталды.

Иммиграциялық толқындар

1975 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Кабо-Верде иммигранттары Португалияның теңізасты провинциясынан келген португал иммигранттары ретінде тіркелді. Америка Құрама Штаттарына Кабо-Верде иммиграциясы 19 ғасырдың басында басталды. Кабо-Вердеден көшіп келген алғашқы иммигранттар Жаңа Англияның кит аулау кемелерімен келді, олар көбінесе Кабо-Верде жағалауынан экипаж мүшелерін жинап алатын. Жаңа Англиядағы кит аулауда Кабо-Верделіктердің болуы Герман Мелвиллдің 1851 жылғы «Моби Дик» романындағы Даггу кейіпкеріне шабыт берді. Пакеттік саудамен айналысатын янки капитандыры Кабо-Верделіктерді экипаж ретінде бағалады, себебі олар «кемеде болғанда мүмкіндігінше үнемдеуге тырысып, американдық теңізшілерге қарағанда әлдеқайда арзанға жалдауға болатын. Сонымен қатар, олар тәртіпті экипаж құрады». Кабо-Верделіктер жалпы түрде «еңбекқор, адал теңізшілер» ретінде танылды. Басқалар ескі желкенді кемелерді тастап кеткенде, Кабо-Верделіктер теңізші ретінде тапқан табыстарымен ескірген кемелерді сатып алып, оларды сүйіспеншілікпен жөндеуді жалғастырды. Ақырында, олар сатып алу немесе дефолт арқылы Нью-Бедфорд флотының қалған бөлігіне ие болды. Кейде олар кемелерді тікелей сыйлық ретінде алып, «өз командаларымен бірге жер шарын аралап, балық аулаудың ескі және сынақтан өткен тәсілімен шамалы пайда тапты». 1869 жылы Португалия империясының құлдықты жоюынан кейін Кабо-Верде аралдары құрғақшылық, ашаршылық және экономикалық құлдыраудан зардап шекті, бұл жаппай эмиграцияға әкелді. Кит аулау кемелерінде және Америкада болғаннан кейін Кабо-Верделік еркектер үйлеріне ақша және басқа отбасылар мен достары туралы жаңалықтар жібере алды. Олар сондай-ақ Нью-Бедфорд (Массачусетс штаты) және Провиденс (Род-Айленд штаты) қалаларынан азық-түлік, киім және басқа да заттарға толы бидондарды (бензин бөшкелерін) жіберді. Бұл қалалар АҚШ-тағы ең көне және ең ірі Кабо-Верде қауымдастықтары болып табылады. Бұл қауымдастықтар мен жаңа Кабо-Верде қауымдастықтары отбасылар арасындағы жақын туыстық байланыстармен және өзара тәуелділікпен ерекшеленеді, бұл дәстүрлі Кабо-Верде практикасы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Кабо-Верделіктерді Америкаға әкелген маңызды факторлардың бірі – кит аулау индустриясы. Нью-Бедфордтан келген американдық кит аулаушылар алғаш рет 1790 жылдары аралдарға саяхаттай бастады және 19 ғасырға қарай өз саудаларын одан әрі дамытты. Осы кезеңде көптеген Кабо-Верделіктер Кабо-Вердеден қашу үшін американдық кит аулау экипаждарына қосылды, себебі ол аралда нашар табиғи ресурстар мен жиі түрғысынан қатыгез португалдық отаршылдық үкіметі болды. 1800 жылдардың ортасына қарай Нью-Бедфорд экономикалық теңіз орталығына айналды, онда Кабо-Верделіктер кит аулау индустриясында ғана емес, басқа да теңіз салаларында (мысалы, балық аулау) да табысқа жетті. Нью-Бедфордтың кит аулау мұражайы былай түсіндіреді: «20 ғасырға қарай аралдар мен порт арасындағы байланыс нығайғанда, Рой Тейшейра, Энрике Мендес, Луис Лопес, Франк Лопес және Антонио Кардоза сияқты кәсіпкерлер Coriolanus, Savoia және Arcturus сияқты пакеттік кемелерді сатып алып, басқарды және иеленді. Маңыздысы, Кабо-Верделіктер Нью-Бедфордта ғана емес, 1860 жылдан 1965 жылға дейін Жаңа Англия мен аралдар арасында сауда жасаған пакеттердің 41%-ына ие болды».

19 ғасыр мен 20 ғасырдың басындағы Кабо-Верделіктердің Америкаға көші-қонын аралдардың ең кедей топтары құрады. 1922 жылы АҚШ үкіметі түрлі терілі адамдардың иммиграциясын шектеді, бұл Кабо-Верде иммиграциясын күрт азайтты. Жаңа ережелер сондай-ақ Кабо-Верделік американдықтардың аралдарға баруына кедергі келтірді, себебі олар АҚШ-қа қайта кіруден бас тартылуынан қорқып жүрді. Осылайша екі қауымдастық шамамен 40 жыл бойы бір-бірінен оқшауланды. Америкаға жол жабылып қалғаннан кейін Кабо-Верделіктер Еуропаға, Оңтүстік Америкаға және Батыс Африкаға сауда кемелері мен португалдық отаршылдық империясы жасаған бағыттармен үлкен көлемде көшіп бара бастады. Сол кезеңде кейбір Кабо-Верделік американдықтар Шығыс жағалаудағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан қауымдастықтардан Огайо мен Пенсильванияның болат қалаларына және Калифорнияға көшіп барды. 1966 жылы 1965 жылғы Иммиграция және ұлттық заңға байланысты АҚШ үкіметі өзінің ережелерін жеңілдетті және Кабо-Верде иммиграциясының жаңа толқыны басталды. Бостон, Броктон, Таунтон және Онсет (Массачусетс штаты), Паутукет (Род-Айленд штаты), Уотербери (Коннектикут штаты), Бруклин және Йонкерс (Нью-Йорк штаты) және Шығыс жағалаудағы басқа да қауымдастықтарға келген жаңа иммигранттар оларға ұқсайтын, бірақ мәдени жағынан ерекшеленетін Кабо-Верделік американдық этникалық топпен кездесті. Ұзақ уақыт бойы бір-бірінен бөлек болғандықтан, екі топтың мүшелері бір-бірінің жақындағы тарихы мен құнды естеліктері туралы көп білмейтін. Кабо-Верде 5 шілдеде 1975 жылы ұзақ күрес пен толық құқықтар мен шексіз бақылау үшін күрестен кейін толық тәуелсіздікке қол жеткізді. Өсіп келе жатқан ұлтшылдық, Кабо-Верде және Гвинея-Бисау тәуелсіздігі үшін Африкалық партиясының (PAIGC) күш-жігері арқасында тәуелсіздікке жету үшін жасалған бұрынғы күш-жігерлер қарқын алып, аумақты кеңейтті. Осы жаңа тәуелсіздік Кабо-Верделік американдықтардың көші-қонын жеңілдететін жаңа жол ашты, себебі Кабо-Верде Еуропалық және АҚШ әуе көлігі үшін аспан кеңістігін ұшқысы келген африкалық елдердің санатында болды. Бұған Кабо-Верде көші-қонын жеңілдететін екі фактор қосылды: 1980 жылы Гвинея-Бисау арасындағы саяси біртүтастық бұзылуы және экономикалық қиындықтарды тудырған Антониу Машкареньяш Монтейроның сайлануы.

Ассимиляция

Америкаға келген Кабо-Верделіктер кемсітушілікке ұшырады. Кабо-Верде тұрғындары афроамерикалықтардан өзгеше, ерекше мәдениетін сақтап қалды. Бұл, әсіресе, Жаңа Англияда шоғырланған және Орта Батысқа қоныстанған, Кабо-Верде ортасынан тыс жерлерге көшіп келгендер үшін рас болды. Кабо-Верделіктер өз этникалық ерекшеліктерін сақтап, афроамерикалықтардан бөлек қауымдастарда өмір сүрді. Дегенмен, 60-шы жылдардағы азаматтық құқықтар күресі кезінде Кабо-Верделіктер өз күресінің және афроамерикалықтардың күресінің ұқсастығын байқап, олармен бірлік сезімін тудырды. Кейбір аралдарда еуропалық текті адамдар көп болғанымен, көпшілігі Кабо-Вердеде еуропалықтар мен мавр еврейлерімен араласқан африкалық текті. Кабо-Вердеге кейіннен бүкіл әлемнен адамдар қоныстанғандықтан, халық құрамы әлемдегі ең ерекше этникалық қорыту қазандарының біріне айналды. Осы ерекшелігіне байланысты, көптеген Кабо-Верделіктер өздерін "Кабо-Верделік" деп атауды қалайды, бұл тек патриотизмнің күшті сезімін ғана емес, тері түсіне қарамастан, Кабо-Верделіктердің арасында ғана кездесетін қоғамдық сезімді де көрсетеді. АҚШ бір ғасырдан астам уақыттан бері әлемдегі Кабо-Верде диаспорасының ең ірі бөлігіне қонақжайлық жасап келеді. Сонымен қатар, кейбір Кабо-Верделіктердің терісі Африкадан келгендерге қарағанда ашық түсті болады. Бұл ішінара португалдықтардың португалдық отарлаушылар мен Африка отарларының арасында араласуды ынталандыруының нәтижесінде туындады (әкімшілік жиі жергілікті тұрғындарға үйленген әскерлер мен шенеуніктерге ақшалай немесе жерлік жеңілдіктер берген). Сонымен қатар, аралдың стратегиялық орны және бірлік сезімі нәсілдер арасындағы қарым-қатынастардың дәстүрлі шектеулерсіз дамуына мүмкіндік берді. Осының салдарынан, шаштың құрылымы, тері және көз түсі Фого және Брава аралдарындағы көк және сары көздерден бастап, Сантьяго аралындағы күңгірт және қараңғы түстерге дейін кең ауқымды. Дегенмен, ядролық отбасы мүшелерінің әртүрлі түстер мен құрылымдарға ие болуы дағдыға айналды. Кабо-Верделіктердің ерекшелігі Массачусетс штатының халық санағында этникалық идентификация үшін "Кабо-Верделік" таңдау қойылғандығында көрінеді.

Тілдер

Жалпы алғанда, Кабо-Верделік американдықтар ағылшын, португал және криолу (немесе криолу) тілдерінде сөйлейді. Криол тілі – португал тілі мен құлдар қолданған африка тілдерінің қосылысынан пайдасқан тіл. Кейбір аралдарда (әсіресе Фого және Бравада) көптеген ағылшын сөздері қабылданған. Лексиканың көп бөлігі португал тілінен шыққанмен, осы сөздердің көпшілігі 20 ғасырдағы Португалияда қолданылмайтын болды. Африка тілдері, көбінесе манде тілдері, криолу тіліне ең көп әсер етті. 1975 жылы Кабо-Верде Республикасы Португалиядан тәуелсіздік алғаннан бері криолу арал тұрғындарының басты тіліне айналды. Кабо-Верде креол институты 1996 жылы Бостон қаласында (Массачусетс штаты) Кабо-Верде тілін оқыту мақсатымен құрылды. Сонымен қатар, Бостон мемлекеттік мектептерінің көптеген мектептері Кабо-Верде креол (КВК) тілін тіл сабағы ретінде ұсынады. Қазіргі уақытта Бостон халқының 2,3% КВК тілінде сөйлейді. Кабо-Вердеде де, Америкада да КВК тілінің ресми зерттеулері 1800 жылдардың соңынан бері жүріп келеді. Арал элитасы тілдің алғашқы зерттеулерін жазып, КВК-ны көркем тіл ретінде қабылдауға тырысты. 1842 жылы Кабо-Вердеге алғашқы баспа машинасы келгенде, элиталар КВК тілінде жазбаша жұмыстарды жариялай бастады. Сонымен қатар, 1866 жылы Сан-Николау семинариясы құрылды, ол элиталық аралас нәсілді және қара элитаға білім алуға және КВК туралы ғылыми пікірталас бастауға мүмкіндік берді. Осы жетістіктер, технологияның басқа да жетістіктерімен бірге, КВК зерттеулерінің Кабо-Вердеде дамуына жағдай жасады. Жалпы алғанда, КВК зерттеулерінде екі түрлі көзқарас бар. Бір көзқарас – креолдық ерекшелік, ол креол тілдерін әлеуметтік тұрғыдан төмен диалект немесе тоқыраған тіл деп қарастырады. Алайда, екінші көзқарас Криулида деп аталады, ол Кабо-Вердедің бірегей мұрасын құрметтейді, сондықтан тілге оның африкалық немесе португалдық тарихы тұрғысынан емес, екі бірегей мәдениеттің қосылысы ретінде қарастырады, оның өзінің тарихы мен мәдени маңызы бар. Осы көзқарас тұсындағы жақтаушылар, этностық араласу және креолизация процестерінің креолдық ерекшелік мектебінің болжауындай, теріс емес, керісінше, оң болғанын айтады.

Дін

Португалиялық отарлау тарихының нәтижесінде, Кабо-Верде халқының басым көпшілігі Рим католиктері болып табылады. Америка Құрама Штаттарына алғашқы Кабо-Верделіктер көшіп келген кезде, Оңтүстік-Шығыс Массачусетс штасының бойында пайда болған португалдық приходтарына қосылған. Кабо-Верделіктер де Массачусетс штатындағы көптеген католик шіркеулерінде криолу тілінде өздерінің миссаларын өткізе бастады. Мұндай шіркеулердің бірі – Роксберидегі Әулие Патрик шіркеуі, ол көп жылдар бойы криолу тілінде мисса өткізіп келеді. Дегенмен, көптеген Кабо-Верде католиктері португалдық приходтастары арасында нәсілдік кемсітушілікке тап болып, діни баламаларды іздеді. Нью-Бедфордта Кабо-Верде қауымы 1905 жылы осындай кемсітушілікке қарсы тұру үшін алғашқы американдық-Кабо-Верде шіркеуін – Әулие Марияның Көтерілу шіркеуін құрды. Сонымен қатар, католицизммен және португалдықтармен отарлаушылық байланыстарына қарамастан, көптеген Кабо-Верделіктер кемсітушілік пен Архиепископтықтан қолдаудың жетіспеуіне жауап ретінде протестантизмге бет бұрды. Провиденс қаласындағы португалдық қауымның расизмге қарсы тұру үшін, 1905 жылы Кабо-Верде қауымы Шелмер көшесінде шіркеу құрды. 20 ғасырдың басында Нью-Бедфордтағы Кабо-Верделіктер Әулие Жохан шіркеуінің португалдық приходтастарынан бас тартты және назарет секталарына қарай бұрылды. Мифтік Дэдди Грейс те Португалия католиктерінің бас тартуына жауап ретінде Массачусетс штатының Уорхэм қаласында Кабо-Верде қауымы арасында өзінің алғашқы шіркеуін құрды. Кейіннен өзінің жеке басының беделіне негізделген ұлттық діни қозғалысты – «Барлық адамдар үшін Біріккен дұға үйін» құрған Дэдди Грейске қоса, Кабо-Верде протестанттық қауымы ұлттық деңгейде танымал тағы бір діни көшбасшы – пастор Питер Дж. Гоместі өсірді. Бүгінде Америка Құрама Штаттарына жаңадан келген Кабо-Верде иммигранттарының үлкен бөлігі Кабо-Вердеде тәуелсіздік алғаннан кейін евангелистік миссионерлердің көбеюіне байланысты протестанттар ретінде танысады. Христиан діні Кабо-Вердедегі және диаспорадағы Кабо-Верделіктердің басым идеологиясы болғанымен, американдық Кабо-Верделіктер арасында Кабо-Верделіктердің еврей тегіне қызығушылық пайда болды. Кабо-Верде еврей мұрасы қозғалысы көбінесе диаспора басшылығымен жүзеге асырылады және оның басты мақсаты діни қағидаларды сақтау емес, тарихты сақтау болып табылады. Сәйкесінше, қозғалыстың маңызды мақсаттарының бірі – Кабо-Вердедегі еврей зираттарын сақтау. Бұл қызығушылықтың бір көрінісі – 2005 жылдан бері Массачусетс штатының Роксбери қаласында өткізіліп келе жатқан жылдық Кабо-Верде еврей Пасхалық Седері. Седер Кабо-Верде және еврей американдықтарын екі мәдениеттің де мерекесінде біріктіреді. Дәстүрлі Седер екі тілді Хагдадамен бейімделген, оған криолу тіліндегі дұғалар мен Амилкар куәсі сияқты Кабо-Верде тарихының элементтері қосылған.

Музыка

Кабо-Верде музыкасы әртүрлі стильдер мен жанрлардан құралған, ол африкалық, португалдық, карибтік және бразилиялық ықпалдар сияқты нәсілдік араласуын көрсетеді. Ескі стильдерге морна және коладейра жатады. Бұл стильдер ерекше болғанымен, махаббат, сағыныш және ностальгия тақырыбын көбінесе бейнелейтін, бірдей реңкті, баяу және жанды дыбысқа ие. Кабо-Верде музыкасының қайта жанданып келе жатқан түрлері – фунана және батук. Бұл жылдам темпті, перкуссиямен толы стильдер – жоғары энергиялы әндер, көбінесе жамбас қимылдарын қолдайтын бимен сүйемелдейді. Бұрын бұл стильдер әдепсіздікке байланысты айыптауларға байланысты тыйым салынған, бірақ соңғы он жылда қайтадан дамып келеді. Хип-хоп, регги және зук – қазір Кабо-Верде музыкасында зерттеліп жатқан стильдер. Бұл заманауи музыкалық стильдермен үйлесу көбінесе Кабо-Верде өміріне арналған лирикада көрінеді.

Резиденттердің саны мен пайыздық үлесі

Массачусетс 52 753 (0,7%)
Род-Айленд 17 685 (1,5%)
Коннектикут 4 270 (0,1%)
Флорида 3 554 (0,1%)