Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англияның Чешир графтығында туған ағылшын сағатшысы және ғалымы (1713–1788) Джон Уайтхерст FRS (1713 жылдың 10 сәуірі – 1788 жылдың 18 ақпаны), геология ғылымына алғашқы маңызды үлес қосты. Ол Ай қоғамының белгілі мүшесі болды.
English clockmaker and scientist (1713–1788)
John Whitehurst FRS (10 April 1713 – 18 February 1788), born in Cheshire, England, was a clockmaker and scientist, and made significant early contributions to geology. He was an influential member of the Lunar Society.
Өмір және жұмыс
Уайтхерст Чешир графтығының Конглтон қаласында сағатшы, аға Джон Уайтхерстің отбасында дүниеге келді. Аз ғана формалды білім алған кіші Уайтхерст сағат жасауды әкесінен үйренді, ол да баланың білім іздеуін қолдады. 1734 жылы, жиырма бір жасында Уайтхерст естіген қызықты құрылымды сағатты қарап шығу үшін Дублинге сапар шекті.
Whitehurst was born in Congleton, Cheshire, to a clockmaker, the elder John Whitehurst. Receiving only a slight formal education, the younger Whitehurst was taught clockmaking by his father, who also encouraged the boy's pursuit of knowledge. In 1734, at the age of twenty one, Whitehurst visited Dublin to inspect a clock of curious construction of which he had heard.
Мансап
1736 жылы Уайтхерст Дербиде жеке кәсіп бастап, көп ұзамай онда үлкен тапсырыстар алды, бірнеше тапқыр механизмдер құрастырып көзге түсті. Басқа жұмыстармен қатар, ол қалалық сағатты жасады, ал 1737 жылдың 6 қыркүйегінде сыйлық ретінде қала тұрғыны болып тіркелді. Ол сондай-ақ термометрлер, барометрлер және басқа да философиялық құралдар жасады, сонымен қатар су құбырларын салумен де айналысты. Дербиширде және көршілес округтерде механика, пневматика және гидравлика саласында біліктілік қажет болған барлық жобаларда оған кеңес сұрады. 1774 жылы Уайтхерст Лондонның Корольдік монета қорында жұмыс істеді. 1775 жылы алтын монета айналымын жақсарту туралы заң қабылданғаннан кейін, ол өзінен ешқандай сұраныссыз, Ньюкасл герцогының ұсынысымен ақша салмақтарын тексеруші болып тағайындалды. Уайтхерст Лондонға көшіп, өмірінің қалған бөлігін ғылыми ізденістермен өткізді. Флит-стриттегі Кольт-корттағы үйіне басқа да көрнекті ғалымдар келіп қайтты, бұл үй бұрын Джеймс Фергюсонның мекені болған. 1772 жылы, 59 жасында, ол "пульсациялық двигательді" (Пулсер сорғысымен шатастырмау керек) ойлап тапты, ол су көтеруге арналған құрал және гидравликалық соққыға арналған алғашқы үлгі болды. 1778 жылы Уайтхерст геологиялық қабаттар туралы теориясын "Жердің бастапқы жағдайы мен қалыптасуына қатысты зерттеу" еңбегінде жариялады. Ол бұл зерттеуді Дербиде тұрғанда бастаған, бастапқыда Жер астындағы құнды минералдарды табуды жеңілдетуді көздеген. Ол зерттеулерін осылай ынтамен жалғастырды, "оның салдары" денсаулығына кері әсер етті. 1779 жылдың 13 мамырында Уайтхерст Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1783 жылы ол Ирландияның солтүстігіндегі Гиганттар жолы мен жанартау қалдықтарын зерттеуге жіберілді, ал нәтижелерін зерттеуінің екінші басылымында жариялады. 1784 жылы ол Сент-Томас ауруханасы үшін желдету жүйесін жасады. 1786 жылы Уайтхерст Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1787 жылы, 74 жасында, қайтыс болғанға бір жыл қалғанда, ол "Уақыт өлшемі" (Лондон) арқылы ұзындық, сыйымдылық және салмақтың өзгермейтін өлшемдерін алуға бағытталған тәжірибесін жариялады. Уайтхерст жердің пішінін гравитацияның өзгеруін өлшеу арқылы зерттеуді жоспарлады. Ол үшін ол әртүрлі жерлерде орналасқан ауыр маятниктерді зерттеді. Ол маятниктің ұзындығын, тербелу жиілігін және оның басы қозғалған жолдың ұзындығын өлшеді. Ол осы мәндерді жер шардың сфера екенін ескере отырып, есептеген теориялық мәндермен салыстырды. Лондон ендігіндегі екінші маятниктің ұзындығы 39,2 дюйм деп есептегеннен бастап, ол минутына 42 рет тербелетін маятниктің ұзындығы 80 дюйм, ал минутына екі есе тербелетін маятниктің ұзындығы 20 дюйм болатынын анықтады. Осылайша, екі ұзындықтың айырмашылығы дәл 5 футқа тең болуы керек еді. Тәжірибе көрсеткендей, нақты айырмашылық 59,892 дюймды құрады, себебі секундына бір рет тербелетін маятниктің нақты ұзындығы 39,125 дюйм болды. Ол маятниктердің нақты ұзындығын, ауыр денелердің белгілі бір уақытта қозғалыс жолын және гравитация күшіне және жердің нақты пішініне қатысты көптеген басқа да мәліметтерді анықтауға болатын шамамен деректерді алды.
About 1736, Whitehurst entered into business for himself at Derby, where he soon obtained great employment, distinguishing himself by constructing several ingenious pieces of mechanism. Besides other works, he made the clock for the town hall, and on 6 September 1737, he was enrolled as a burgess in reward. He also made thermometers, barometers, and other philosophical instruments, and interested himself in contriving waterworks. He was consulted in almost every undertaking in Derbyshire and in the neighbouring counties in which skill in mechanics, pneumatics, and hydraulics was required. In 1774, Whitehurst obtained a post at the Royal Mint in London. In 1775, on the passage of the act for the better regulation of the gold coinage, without any solicitation on his part, he was appointed stamper of the money weights on the recommendation of the Duke of Newcastle. Whitehurst moved to London, where he passed the rest of his life in scientific pursuits. other distinguished scientists visited his house in Colt Court, Fleet Street, formerly the abode of James Ferguson. In 1772 aged 59 years he invented the "pulsation engine" (not to be mixed up with a Pulser pump), a water raising device which was the precursor of the hydraulic ram. In 1778, Whitehurst published his theory on geological strata in An Inquiry into the Original State and Formation of the Earth. He had begun this while living at Derby, originally intending to facilitate the discovery of valuable minerals beneath the Earth's surface. He pursued his researches with so much ardour, that "the exposure he incurred" tended to impair his health. On 13 May 1779, Whitehurst was elected a fellow of the Royal Society. In 1783, he was sent to examine the Giant's Causeway and the volcanic remains in the north of Ireland, embodying his observations in the second edition of his Inquiry. About 1784 he contrived a system of ventilation for St. Thomas's Hospital. In 1786, Whitehurst was elected as a member to the American Philosophical Society. In 1787, age 74, a year before his death, he published An Attempt towards obtaining invariable Measures of Length, Capacity, and Weight, from the Mensuration of Time (London). Whitehurst wanted to study the shape of the earth by measuring differences in gravitation. For this, he studied heavy pendulums in different locations. He measured the length of the pendulum, the frequency of its oscillation and the length of the path its head was moving. He compared these to theoretical values he calculated assuming the globe is spherical. Starting on the assumption that the length of a second pendulum in the latitude of London was 39.2 inches, he deduced that the length of one oscillating 42 times a minute is 80 inches, while that of one oscillating twice as many times is 20 inches. The difference between these two lengths would therefore be exactly 5 feet. He found upon experiment that the actual difference was only 59.892 inches owing to the real length of the pendulum, oscillating once a second, being 39.125 inches. He obtained rough data, from which the true lengths of pendulums, the spaces through which heavy bodies fall in a given time, and many other particulars relating to the force of gravitation and the true figure of the earth could be deduced.
Жеке өмір
1745 жылдың 9 қаңтарында Уайтхерст Дербиширдегі Трусли және Далбери приходтарының пасторы Джордж Гретонның қызы Элизабет Греттонға үйленді. 1788 жылы Уайтхерст 75 жасында Флит-стриттегі Болт-корттағы үйінде қайтыс болды және Грей Инн-роудтағы Сент-Эндрю бейістігінде әйелінің қасына жерленді. Олардан балалары қалмады. Дерби музейі мен көркемсурет галереясындағы Джозеф Райттың "Оррери тақырыбында лекция оқыған философ" картинасының моделі Уайтхерст болған деген болжам бар.
On 9 January 1745, Whitehurst married Elizabeth Gretton, daughter of George Gretton, rector of Trusley and Dalbury in Derbyshire. In 1788 Whitehurst died, 75 years old, at his house in Bolt Court, Fleet Street, and was buried beside his wife in St Andrew's burying ground in Gray's Inn Road. There were no surviving children. It has been suggested that Whitehurst is the model for Joseph Wright of Derby's picture of A Philosopher Lecturing on the Orrery in the Derby Museum and Art Gallery.