Кіріспе
Ай ежелгі антикалық дәуірден бері көркем әдебиетте оқиғалар оқиғасы ретінде суреттелген. Әдебиет тарихының көп бөлігінде, Айға саяхатты бейнелейтін туындылардың көп бөлігі сатиралық сипатта болды. 1800 жылдардың соңынан бастап, ғылыми фантастика көбінесе Айдың бетіндегі өмір, алғашқы Айға қондыру және Айды мекендеу тақырыптарына назар аударды.
The Moon has appeared in fiction as a setting since at least classical antiquity. Throughout most of literary history, a significant portion of works depicting lunar voyages has been satirical in nature. From the late 1800s onwards, science fiction has successively focused largely on the themes of life on the Moon, first Moon landings, and lunar colonization.
Ертедегі суреттер
Ай көркем әдебиетте кем дегенде ежелгі грек жазушылары Антоний Диоген мен Самосаттық Лукианның еңбектерінен бері суреттелген; біріншісінің «Туледен тыс ғажайыптар» атты шығармасы жоғалып кеткен, ал екіншісінің біздің заманымыздың екінші ғасырындағы «Шын тарихы» – қиялға толы саяхатшылардың әңгімелерінің пародиязы. Иоганн Кеплердің «Сомниум» романы 1634 жылы жарық көргенге дейін, Айға саяхаттау тақырыбы көркем әдебиетте жан-жақты қарастырылмаған. Кеплердің ойларына және 1627 жылғы «Sylva sylvarum» еңбегінде Фрэнсис Бэконның Айға ұшу туралы ұсыныстарына сүйене отырып, Фрэнсис Годвин 1638 жылы «Айдағы адам» романында бұл идеяны одан әрі дамытты. Содан бері өткен ғасырларда көптеген авторлар Айға жасалған саяхаттарды суреттейтін мазмұнды немесе сатиралық туындылар жазды, соның ішінде Сирано де Бержерактың 1657 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Ай мемлекеттері мен империяларының қызықты тарихы» романы, Дэниел Дефоның 1705 жылғы «Консолидатор» романы, Эдгар Аллан Поның 1835 жылғы «Ханс Пфаалдың беспрецеденттік оқиғасы» атты әңгімесі, Ричард Адамс Локктың 1835 жылғы «Ұлы Ай алаяқтығы» атты газеттік сериясы, Жюль Верннің 1865 жылғы «Жерден Айға» романы және Х.Г. Уэллстің 1901 жылғы «Айдағы алғашқы адамдар» романы. Джордж Гриффиттің 1901 жылғы «Ғарыштағы бал айы» романы Айда өтеді және фантастикадағы ғарыш костюмін бейнелеудің алғашқы мысалы болуы мүмкін. 1902 жылы түсірілген алғашқы ғылыми-фантастикалық фильм – Жорж Мельестің «Айға саяхат» фильмі, онда айға саяхат жасау көрсетілген. Көптеген авторлар Айдың бетінің астында Ай тіршілігін орналастыру арқылы бұл мәселенің шешімін табуға тырысты, мысалы, Уэллс жоғарыда аталған «Айдағы алғашқы адамдар» романында, ал Эдгар Райс Берроуз 1926 жылғы «Ай қызы» романында. Басқалары Ай өмірін өткенге шектеді, я болмаса У.С. Лак Ширманың 1887–1893 жылдардағы «Планеталардан хаттар» сериясында (1883 жылғы «Алериел немесе басқа әлемдерге саяхат» романының жалғасы), Эдгар Фосетттің 1895 жылғы «Гай Тирлдің көлеңкесі» романында, сондай-ақ жоғарыда аталған «Ғарыштағы бал айы» романында, Ай өмірінің қалдықтарын бейнеледі немесе 1932 жылғы Джек Уильямсонның «Ай дәуірі» атты әңгімесіндегідей, өткенге саяхаттап Ай тіршілігімен кездеседі. Кейбір туындыларда Ай тіршілігі тек Айдың екінші жағында ғана кездеседі. Лукианның «Шын тарихындағы» Ай тіршілігінің алғашқы суретіне үш басты жылқы бүркіттері мен көкөніс құстары кірді. Кеплердің «Сомниум» романындағы Айдың жақын жағында ертедегі адам сияқты Ай тұрғындары мекендейді, ал екінші жағында илан тәрізді жандар өмір сүреді. Экзобиологиялық тұрғыдан қарағанда, Кеплер екеуіне де Айдың күндіз-түннің ай сайын алмасатын цикліне бейімделуге мүмкіндік берді. 1938 жылғы Раймонд З. Галланның «Армандар алқабының әулиесі» атты әңгімесінде Айдың энергияға негізделген өмірі бейнеленген, сондай-ақ 1960 жылғы Клиффорд Д. Симакның «Тайхоның қиындықтары» атты әңгімесінде де. 2011 жылғы «Аполлон-18» фильмінің мақсаты – Ай тастарындағы шетелдік өмірді зерттеудің құпия жобасы.
Айға қонулар
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, ғылыми фантастика авторларының Айға алғашқы қону туралы көзқарастарын бейнелейтін бірнеше әдеби шығармалар пайда болды. Олардың арасында Роберт А. Хайнлайнның 1950 жылғы «Айды сатқан адам» әңгімесі, Лестер дель Рейдің 1956 жылғы «Айға миссия» романы және Пьер Бульдің 1964 жылғы «Айдағы бақ» романы бар. Соңғысында Жапонияның Айға алғашқы қонуы бір жолғы сапар ретінде суреттелген, сондықтан астронавттарды Жерге қайтару қажеттігі туындамайды. Осы тақырыптағы соңғы туындылардың бірі – Уильям Ф. Темплдің 1966 жылғы «Айға оқ ату» романы. 1969 жылы «Аполлон-11» ғарыш кемесінің Айға алғашқы қонуынан кейін, ойдан шығарылған алғашқы Айға қону туралы әңгімелерге қызығушылық азайды да, Айды мекендеу туралы әңгімелерге жол берді. 1968 жылғы «Кері санау» фильмі «Айдағы бақтан» алынған идеяны қайта қолданады: Айға оралу мүмкін болғанша күтіп отырмай, тез жету.
An early example of colonization of Moon is found in The Lunar Trilogy of Polish writer Jerzy Żuławski, written between 1901 and 1911. There, a small colony is founded by survivors of the marooned exploration party. Colonization of the Moon is depicted in Murray Leinster's 1950s Joe Kenmore series starting with the novel Space Platform, Larry Niven's 1980 novel The Patchwork Girl, and Roger MacBride Allen's 1988 novel Farside Cannon, among others. The Moon is terraformed in a handful of works including the 1991 novel Reunion by John Gribbin and Marcus Chown. Lunar colonies are also used as military bases in several works. Heinlein's 1947 novel Rocket Ship Galileo—upon which the aforementioned Destination Moon was loosely based—depicts the discovery of a secret Nazi German colony on the Moon upon the arrival of what was thitherto thought to be the first crewed lunar landing. Leinster's 1957 novel City on the Moon portrays a US nuclear missile base on the Moon which functions as a deterrent, as does Allen Steele's 1996 alternate history novel The Tranquillity Alternative. The social structure and governance of fictional lunar colonies varies. Heinlein's aforementioned The Moon Is a Harsh Mistress and his 1985 novel The Cat Who Walks Through Walls portray lunar societies based on libertarian ideals such as laissez faire capitalism, while the 1992 novel Steel Beach by John Varley depicts a post scarcity society where the central authority guarantees both jobs for all who wish to work and access to necessities such as air, food, and heating. The lunar colony in the 1991 novel Lunar Descent by Allen Steele is inhabited by manual labourers engaged in space mining to extract resources from the lunar surface. The degenerated colonists of Żuławski's Lunar Trilogy'' develop a religion worshipping Earth, and welcome a returning Earth astronaut as a Messiah.
Айды мекендеудің ерте мысалы – поляк жазушысы Ежи Жулавскийдің 1901-1911 жылдар аралығында жазылған «Ай трилогиясында» кездеседі. Онда, қаңғып қалған экспедицияның аман қалғандары шағын колония құрады. Айды мекендеу Мюррей Лайнстердің 1950 жылдардағы Джо Кенмор сериясындағы «Ғарыш платформасы» романынан бастап, Ларри Нивеннің 1980 жылғы «Жамаланған қыз» романы және Роджер Макбрайд Алленнің 1988 жылғы «Айдың алыс жағы» романында бейнеленген. Бірнеше туындыларда, соның ішінде Джон Гриббин мен Маркус Чоунның 1991 жылғы «Қайта қосылу» романында, Ай терраформацияланады. Ай колониялары кейбір туындыларда әскери база ретінде де қолданылады. Хайнлайнның 1947 жылғы «Галилео зымыран кемесі» романы (жоғарыда аталған «Айға бағытталған» романының негізінде жазылған) Айға алғашқы экипажпен қонған деп есептелген жерге келгеннен кейін, Айдағы құпия нацистік Германия колониясының табылуын суреттейді. Лайнстердің 1957 жылғы «Айдағы қала» романы Айдағы АҚШ ядролық зымыран базасын бейнелейді, ол қорқыту құралы ретінде қызмет етеді, Аллен Стилдің 1996 жылғы «Тыныштық баламасы» романы да солай.
An early example of colonization of Moon is found in The Lunar Trilogy of Polish writer Jerzy Żuławski, written between 1901 and 1911. There, a small colony is founded by survivors of the marooned exploration party. Colonization of the Moon is depicted in Murray Leinster's 1950s Joe Kenmore series starting with the novel Space Platform, Larry Niven's 1980 novel The Patchwork Girl, and Roger MacBride Allen's 1988 novel Farside Cannon, among others. The Moon is terraformed in a handful of works including the 1991 novel Reunion by John Gribbin and Marcus Chown. Lunar colonies are also used as military bases in several works. Heinlein's 1947 novel Rocket Ship Galileo—upon which the aforementioned Destination Moon was loosely based—depicts the discovery of a secret Nazi German colony on the Moon upon the arrival of what was thitherto thought to be the first crewed lunar landing. Leinster's 1957 novel City on the Moon portrays a US nuclear missile base on the Moon which functions as a deterrent, as does Allen Steele's 1996 alternate history novel The Tranquillity Alternative. The social structure and governance of fictional lunar colonies varies. Heinlein's aforementioned The Moon Is a Harsh Mistress and his 1985 novel The Cat Who Walks Through Walls portray lunar societies based on libertarian ideals such as laissez faire capitalism, while the 1992 novel Steel Beach by John Varley depicts a post scarcity society where the central authority guarantees both jobs for all who wish to work and access to necessities such as air, food, and heating. The lunar colony in the 1991 novel Lunar Descent by Allen Steele is inhabited by manual labourers engaged in space mining to extract resources from the lunar surface. The degenerated colonists of Żuławski's Lunar Trilogy'' develop a religion worshipping Earth, and welcome a returning Earth astronaut as a Messiah.
Фантастикалық Ай колонияларының әлеуметтік құрылымы мен басқаруы әртүрлі. Хайнлайнның жоғарыда аталған «Ай қатал әулет» және 1985 жылғы «Мысық қабырға арқылы жүреді» романдары либертариандық идеалдарға, мысалы, еркін нарық капитализміне негізделген айлық қоғамдарды бейнелейді. Ал Джон Варлидің 1992 жылғы «Стальной пляж» романы жетіспеушілікке ұшырағаннан кейінгі қоғамды суреттейді, онда орталық билік жұмыс істегісі келетіндердің барлығына жұмыс орындарын және ауа, тамақ, жылу сияқты қажеттіліктерге қол жеткізуге кепілдік береді. Аллен Стилдің 1991 жылғы «Айға түсу» романындағы Ай колониясында Ай бетінен ресурстарды алу үшін ғарыш кенін өндірумен айналысатын жұмысшылар тұрады. Жулавскийдің «Ай трилогиясының» деградацияланған отаршылары Жерге табыну дінін қалыптастырады және Жерге оралған ғарышкерді Мессия ретінде қарсы алады.
An early example of colonization of Moon is found in The Lunar Trilogy of Polish writer Jerzy Żuławski, written between 1901 and 1911. There, a small colony is founded by survivors of the marooned exploration party. Colonization of the Moon is depicted in Murray Leinster's 1950s Joe Kenmore series starting with the novel Space Platform, Larry Niven's 1980 novel The Patchwork Girl, and Roger MacBride Allen's 1988 novel Farside Cannon, among others. The Moon is terraformed in a handful of works including the 1991 novel Reunion by John Gribbin and Marcus Chown. Lunar colonies are also used as military bases in several works. Heinlein's 1947 novel Rocket Ship Galileo—upon which the aforementioned Destination Moon was loosely based—depicts the discovery of a secret Nazi German colony on the Moon upon the arrival of what was thitherto thought to be the first crewed lunar landing. Leinster's 1957 novel City on the Moon portrays a US nuclear missile base on the Moon which functions as a deterrent, as does Allen Steele's 1996 alternate history novel The Tranquillity Alternative. The social structure and governance of fictional lunar colonies varies. Heinlein's aforementioned The Moon Is a Harsh Mistress and his 1985 novel The Cat Who Walks Through Walls portray lunar societies based on libertarian ideals such as laissez faire capitalism, while the 1992 novel Steel Beach by John Varley depicts a post scarcity society where the central authority guarantees both jobs for all who wish to work and access to necessities such as air, food, and heating. The lunar colony in the 1991 novel Lunar Descent by Allen Steele is inhabited by manual labourers engaged in space mining to extract resources from the lunar surface. The degenerated colonists of Żuławski's Lunar Trilogy'' develop a religion worshipping Earth, and welcome a returning Earth astronaut as a Messiah.