Кіріспе

1913 жылы Джордж Бернард Шоудың пьесасы

«Пигмалион» – ирланд драматургы Джордж Бернард Шоудың пьесасы, грек мифологиясындағы кейіпкердің атымен аталған. Ол 1913 жылғы 16 қазанда Венадағы Хофбург театрында тұңғыш рет көрсетілді және алғашқы қойылымы неміс тілінде болды. Ағылшын тіліндегі тұңғыш көрсетілісі 1914 жылғы сәуірде Лондонның Вест-Эндіндегі «Оның Ұлылық театрында» өтті, онда Герберт Бербом Три фонетика профессоры Генри Хиггинс рөлін, ал миссис Патрик Кэмпбелл Кокни гүл сатушы қызы Элиза Дулитл рөлін сомдады. Шоудың пьесасы көп рет бейімделді, ең белгілілері – 1938 жылғы «Пигмалион» фильмі, 1956 жылғы «My Fair Lady» музыкалық спектаклі және 1964 жылғы фильмдік нұсқасы.

Шабыт

Ежелгі грек мифологиясында Пигмалион өзі жасаған бір мүсініне ғашық болып, ол кейін тірілген. Бұл мифтің жалпы идеясы Виктория дәуіріндегі британ драматургтары үшін танымал тақырып болды, соның ішінде Шоуға әсер еткен В. С. Гилберт, ол 1871 жылы алғаш көрсетілген «Пигмалион мен Галатея» атты пьесасын жазды. Шоу «Адонис» музыкалық туындысымен және «Галатея, немесе Пигмалионды кері қайтару» бурлеск нұсқасымен де таныс болған. Элиза Дулиттл кейіпі Лондонның Стрэнд ауданындағы Норфолк көшесіндегі гүл сататын дәмхананың иесі Китти Уилсоннан шабыт алған. Уилсон 1958 жылдың қыркүйегіне дейін гүл сатуын жалғастырды. Кейін оның қызы Бетти Бентон оның орнына ие болды, бірақ бір айдан кейін Лондон қаласы бұл бұрыштың енді көше саудасы үшін «белгіленбегенін» жариялағаннан кейін жабылуға мәжбүр болды. Шоу профессор Генри Хиггинс кейіпіне шабыттанғандардың арасында британдық фонетика профессорлары Александр Мелвилл Белл, Александр Дж. Эллис, Тито Пальярдини болғанын, бірақ ең бастысы – қатал мінезді Генри Свит болғанын айтты. Шоу Гейдельберг университетінің профессоры Якоб Хенле туралы да білген болуы мүмкін, ол швейцариялық үй қызметшісі Элиза Эглоффқа ғашық болып, оны бірнеше жыл бойы буржуазиялық біліммен тәрбиелеп, лайықты әйелге айналдыруға тырысқан. Эглофф олардың некесінен көп ұзамай қайтыс болды. Оның оқиғасы түрлі әдеби туындыларға, соның ішінде Шарлотта Бирч Пфайффердің пьесасына және Готфрид Келлердің Хенлені грек Пигмалионымен салыстыратын повесіне әсер етті.

Алғашқы қойылымдар

Шоу пьесаны 1912 жылдың басында жазды және маусым айында актриса миссис Патрик Кэмпбеллге оқып берді. Ол дерлік бірден келісім берді, бірақ оның жеңіл невроздық күйзелісі Лондон қойылымын кешіктіруге себеп болды. "Пигмалион" пьесасының премьерасы 1913 жылғы 16 қазанда Венадағы Хофбург театрында, Шоудың вендік әдеби агенті және ізбасары Зигфрид Требич жасаған неміс тіліне аудармасы бойынша өтті. Нью-Йорктегі алғашқы қойылымы 1914 жылғы 24 наурызда неміс тіліндегі Ирвинг Плейс театрында Ханси Арнштедт Елиза рөлінде ойнап, ашылды. Лондондық премьерасы 1914 жылғы 11 сәуірде сэр Герберт Бербом Тридің "Ерінің театрында" өтті, онда Кэмпбелл Элиза, ал Три Хиггинс рөлінде ойнады, және 118 қойылымға созылды. Шоу актерлермен қызу репетициялар жүргізді, көбінесе екеуінің бірі ашуланып театрдан шығып кететін жағдайлар туды.

Бірінші акт

Бір топ адам жаңбырдан қорғанып тұр. Олардың арасында "әдемі кедейлікте" өмір сүретін, әлеуметтік сатыға көтерілуге тырысатын, сырттай ғана әдемі "Эйнсфорд Хиллз" отбасы бар. Алдымен миссис Эйнсфорд Хилл мен оның қызы Клараны көреміз. Клараның ағасы Фредди кіреді, оған бұрын такси шақыру тапсырылған (бірақ оларға такси алу мүмкін емес), алайда ол өте ұялмастықпен және әлсіздікпен тапсырманы орындай алмайды. Ол қайтадан такси іздеуге шығып бара жатып, гүл сатушы қыз Элиза Дулиттлге соқтығысады. Оның гүлдері Ковент-Гарденнің лайына түседі, осы гүлдер оның кедейлікте тірі қалуы үшін қажет. Көп ұзамай полковник Пикеринг оларға қосылады. Элиза полковникке гүл сатуға тырысса, бір жақын тұрған адам оған басқа бір ер адам оның айтқан сөздерін жазып отырғанын айтады. Ол Генри Хиггинс, тіл білімі мен фонетика саласындағы маман. Элиза Хиггинстің полиция қызметкері болуы мүмкін деп ойлайды және Хиггинс өзін таныстырмайынша тынышталмайды. Бірақ, олардың полковник Пикерингпен бірге фонетикаға қызығушылық танытқаны және бір-біріне зор құрметпен қарағаны белгілі болады. Шындығында, Пикеринг Хиггинспен кездесу үшін Үндістаннан келді, ал Хиггинс Пикерингпен кездесу үшін Үндістанға баруды жоспарлаған. Хиггинс Пикерингке гүл сатушы қызды дұрыс сөйлеуге үйретсе, оны герцогиня ретінде көрсетуге болатынын айтады. Бұл сөздер Элизаның қызығушылығын оятады, ол өмірінде өзгерістер жасап, әдепті болуды қалайды, бірақ оған бұл гүл дүкенінде жұмыс істеуді білдіреді. Комедияның соңында Фредди такси тауып оралады, бірақ анасы мен апасы оны таксимен жалғыз қалдырып кеткенін көреді. Көшедегі сабазды Элиза Хиггинстің оған лақтырған ақшасын пайдаланып, таксиді алып, оны жалғыз қалдырады.

Миссис Хиггинстің қонақ бөлмесі

Хиггинс кіріп келіп, анасына "қарапайым гүл сатушы қызды" алып келгенін айтады, оны өзі оқытып жатыр екен. Миссис Хиггинс ұлының оның құрметін алуға тырысуына риза болмайды, себебі бүгін оның "үйінде" күні және ол қонақтарды күтуде. Қонақтар – Эйнсфорд Хиллз отбасы. Олар келгенде Хиггинс оларға қатыгездікпен қарасады. Елиза кіріп, жақын арада ауа райы мен отбасы туралы әңгімелей бастайды. Қазір ол өте әдемі әрі анық дауыспен сөйлей алса да, айтқандарының мәні өзгермейді, сол көшедегідей. Ол өзінің тәтесін туыстары өлтірген деген күдігін білдіреді, тәтесі үшін джин "ана сүті" болғанын, ал Елизаның әкесі "бір тамшы ішкенде ғана көңілді болар еді" дейді. Хиггинс оның сөздерін "жаңа тақырыптар" деп бағалайды, ал Фредди Елизаға ғашық болады. Ол кетіп бара жатқанда, одан саябақ арқылы жүріп бара жатыр ма деп сұрайды, оған ол: "Жүруші? Қалай болса солай емес!" – дейді. (Бұл пьесаның ең әйгілі сөзі және пьесаның тұсаукесерінен кейін көп жылдар бойы "қанды" сөзін қолдану "пигмалион" деп аталды; Миссис Кэмпбелл сахнада осы сөзді айтқандығы үшін мансабына қауіп келтіргені саналды.) Елиза мен Эйнсфорд Хиллздер кеткеннен кейін Хиггинс анасының пікірін сұрайды. Ол қыздың сырт келбетіне лайық емес екенін және оның тағдыры туралы алаңдайтынын айтады, бірақ Хиггинс пен Пикеринг Елизаның болашағына қатысты оның алаңдауын түсінбейді. Олар Елизаның қалай болатынына сеніммен және қуанышпен кетеді. Бұл Миссис Хиггинсті ашуға толы қылып, "Ерлер! Ерлер! Ерлер!!!" деп айғайлауға итермелейді.

Хиггинстің үйі түн ортасы

Хиггинс, Пикеринг және Элиза бір кештен оралды. Шаршаған Элиза ешкімге көрінбей, ойға батып, үндемей отырады, ал Пикеринг Хиггинсті бәсекеге жеңгені үшін құттықтайды. Хиггинс кешті "ақылсыздық" деп қысып, оның аяқталғаны үшін Құдайға шүкіршілік етеді және соңғы екі айда бәрінен де шаршағанын айтады. Элизаны жақсылап танымай, одан миссис Пирске кофе туралы хабар қалдыруын сұрағаннан кейін, екеуі төсекке жатады. Хиггинс бөлмеге қайта оралып, тапогын іздейді, ал Элиза оған тапогын лақтырады. Хиггинс таңғалып, Элизаның неге алаңдап тұрғанын алдымен түсіне алмайды, ол жеңіске жеткеннен кейін назарсыз қалғанынан бөлек, енді не істеуі керек деген сұрақ мазалайды. Хиггинс ақыры түсінгенде, оны жерде қалдырып, үйленуге болады дейді, бірақ Элиза мұны өзін сатумен теңестіреді. "Біз Тоттенхэм Корт Роудтағы бұрышта осындай емес едік." Соңында ол Хиггинске әшекейлерін, соның ішінде оған берген сақинасын қайтарады, ол Элизаны қорқытып, зор күшпен отқа лақтырады. Өзін-өзі бақытсыздыққа жетелеп, Пирс ханымды, кофеді, Элизаны және соңында өзін "жүрексіз көше баласына" білімін және "құрметін мен жақындығын" "сыйлағаны" үшін қарғыс айтады және қатты ашумен кетеді. Элиза оттың ішінен сақинаны табады.

Сыни қабылдау

Пьеса Вена, Лондон және Нью-Йорктегі премьераларынан кейін ірі қалалардағы сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, мақтауға ие болды. Венадағы алғашқы көрсетілімі Шоудың әдеттегі құрғақ және нұсқаулық стилінен жағымды ерекшеленеді деген бірнеше сынды қамтыды. Нью-Йорктегі Бродвейдегі премьерасы сюжеті мен актерлік шеберлігі үшін жоғары бағаланды, пьеса "көкпейілдік пен мол әзіл-қалжыңға толы махаббат очеркі" деп сипатталды. Лондон қойылымына қатысты сын-пікірлер аздап оңтайлырақ болды. The Telegraph газеті пьесаның қызықты механикалық сахналануымен көңілді екенін атап өтті, бірақ сыншы қойылымды біршама беткей және тым ұзақ деп тапты. Алайда, The Times газеті кейіпкерлерді де, актерлерді де (әсіресе Хиггинс рөлінде сэр Герберт Бербом Три және Элиза рөлінде миссис Патрик Кэмпбелл) де, сондай-ақ "көзге жарамаған" соңын мақтап бағалады.

Аяқталуы

Пигмалион – Шоудың пьесаларының арасында ең көпке танылғаны болды. Бірақ, Вест-Эндтегі үлкен жұлдыздармен көңіл көтеруді күткен көптеген көрермендер, сондай-ақ кейбір сыншылар, өте ұнаған кейіпкерлері үшін "жақсы аяқталған" сюжетті қалады. 1914 жылғы қойылым кезінде Три Шоудың аяқтауын өзінің және рекордтық табыс әкелген театрының көрермендерін риза ету үшін жұмсартуға тырысты. Шоу 1916 жылғы басылымға «Содан кейін не болды» деген эссе қосты, оны кейінгі басылымдарға енгізіп, Хиггинс пен Элизаның үйленуімен аяқталуының мүмкін еместігін нақты түсіндірді. Ол пьесаның және Элизаның тұтастығын сақтауды жалғастырды, соның ішінде соңғы сахнаны да қорғады. 1920 жылғы қайта қойылымдардың кейбірінде Шоу аяқтауды өзгертіп, Шоулық идеяны күшейтті. Миссис Кэмпбеллге жазған күні белгісіз хатында ол: «Елиза өзін босатып, Галатея тірілгенде, ол ескіге қайта оралмауы керек. Ол өзінің мақтанышын сақтап, соңына дейін жеңіске жетуі керек. Хиггинс қолға алғанда, 'эскадралық кемеде' сіз оны бірден, мойынсұнбай тастауыңыз керек, және бұл соңғы 'Өзіңіз сатып алыңыз' сөзіне дейін жалғасуы керек. Ол сіздің кетісіңізді балконда қарайды, жеңіспен бөлмеге оралады, 'Галатея!' деп айқайлайды (яғни, мүсін соңынан тірілді), және – перде. Осылайша ол соңғы сөзді айтады, сіз де айтасыз. (Дегенмен, бұл аяқтау пьесаның ешбір басылған нұсқасына енбеген.) Шоу 1938 жылға дейін Хиггинс пен Элизаның бақытты жұптасуына қарсы күресті. Ол 1938 жылғы фильмнің продюсері Габриэль Паскальға әділ келісім деп ойлаған қорытынды сахнаны жіберді: Хиггинс пен Элизаның не нәрсені айтатынын білдіретін қоштасу сахнасы, содан кейін Фредди мен Элизаның гүл дүкенінде бақытты екенін көрсететін сахна. Тек алдын ала көрсетілімде ғана ол Паскальдің Элизаның болашағы туралы мәселені аздап екіұшты соңғы сахнамен шешкенін білді. Онда Элиза қайғымен ойланып отырған Хиггинстің үйіне оралады және өзін-өзі әжуалай сөйлеп, бұрынғы өзінің сөзін қайталайды: «Мен келмес бұрын қолым мен бетімді жудым, мен осылай істедім».

Түрлі нұсқалары

Қазір айналымда пьесаның екі негізгі нұсқасы бар. Бірі 1914 жылы алғаш жарияланған ертерек нұсқаға негізделген, ал екіншісі – 1941 жылы алғаш жарияланған, Шоу өңдеген бірнеше эпизодтарды қамтитын кейінгі нұсқа. Сондықтан пьесаның әртүрлі басылымдарында кейбір жолдар жойылып немесе қосылып жатады. Мысалы, онлайн жарияланған Project Gutenberg нұсқасы, ертерек нұсқадан көшірілгендіктен, Элизаның екінші актідегі Пирс ханыммен әңгімесін, үшінші актідегі Непоммукпен болған көрінісін, сондай-ақ Хиггинстің Элизаға айтқан әйгілі сөзін қамтымайды: «Иә, сен – қысылған капуста жапырағы, осы колонналардың сұлу архитектурасына ұят, ағылшын тіліне келтірілген нағыз қорлау! Мен сені Саба королевасы деп таныстыра алар едім!» – Бұл сөз настолько танымал болғандықтан, қазір пьесаның барлық қойылымдарында, соның ішінде 1938 жылғы «Пигмалион» фильмінің нұсқасында, «My Fair Lady» сахналық және фильмдік нұсқаларында да сақталып келеді. 1938 жылғы фильмнің қорежиссері Энтони Асквит 1920 жылы «Пигмалион» қайта қойылғанда миссис Кэмпбеллдің «Менің ойымша, олар қарт әйелді өлтірді ғой» деген сөзді айтқанын байқаған. Ол «ғой» деген сөздің Шоу мәтінінде жоқ екенін білген, бірақ ол Элизаның сөйлеуіне бояу мен ырғақ қосатынын сезіп, миссис Кэмпбеллдің оны өзі қосып айтқанын ойлаған. Он сегіз жылдан кейін ол осы сөзді Венди Хиллердің фильмдегі рөліне қосты. Бұл екеуі де түпнұсқа пьесада кездеспейді. Шоудың пьесаның экрандық нұсқасы, сондай-ақ ол фильм сценарийі үшін қосымша жазған жаңа эпизодтарды қамтитын жаңа басылым 1941 жылы жарық көрді. Фильмдерге арналған көптеген көріністер жұлдызшалармен бөлініп, «Техниктерге арналған ескерту» бөлімінде түсіндірілген.

Ықпал

Пигмалион Шоудың ең танымал пьесасы болып қала береді. Пьесаның ең көп көрермендері оны 1956 жылғы өте романтикалық мюзикл мен 1964 жылғы "My Fair Lady" фильмінің шабыттандырған туындысы ретінде біледі. "Пигмалион" алғашқы қойылымынан бері мәдени және тілдік кедергілерді жеңіп шықты. Британ кітапханасында "поляк қойылымының суреттері; 1923 жылы Париждегі алғашқы француз қойылымындағы керемет француз тіліне бейімделген Хиггинс пен Элизаның бірнеше кадры; 1930 жылдардағы орыс қойылымы үшін әсерлі декорациялар сақталған. Сыныптық айырмашылықтар мен әлеуметтік көтерілу тақырыбын өзіндік тұрғыдан қараған ел болған жоқ, сондықтан декорациялар мен костюмдердегі осы нәзік айырмашылықтарды көру, аудармашылардың "мүлде мүмкін емес" дегенге баламалы сөздерді табу үшін ойға батып, қиналғандарын көзге елестету де ләззатты. Джозеф Вайзенбаум өзінің әңгімелесуге арналған робот компьютерлік бағдарламасын Элиза Дулиттл кейіпкерінің құрметіне Элиза деп атады.

Сахна

My Fair Lady (1956) - Лернер мен Лоуэдің (1938 жылғы фильм негізінде жазылған) Бродвей мюзиклі, Хиггинс рөлінде Рекс Харрисон, Элиза рөлінде Джули Эндрюс ойнаған.