Кіріспе

Философиялық үкімді тоқтату

академиялық журнал

Ежелгі грек философиясында эпохе (ἐποχή epokhē, "тоқтау") – бұл үкім шығарудан бас тарту, сондай-ақ "келісім беруден тартыну".

Пирондық

Эпоше пирронизмде маңызды рөл атқарады, бұл скептикалық философия Пирроның есімімен аталады, ол ежелгі скептицизмнің негізін қалаушы саналады. Пирроншылар "эпоше" ұғымын жасады, ол атараксияға (уайым мен алакөздіктен құтылу) қол жеткізу үшін, анық емес мәселелер бойынша барлық соттарды тоқтату күйін сипаттайды. Пирроншы философ Секст Эмпирик былай анықтайды: "Эпоше – ақылдың ештеңені жоққа шығармайтын және растамайтын күйі". Бұл ұғым академиялық скептицизмде де қолданылады, бірақ атараксия мақсатында емес. Пирронизм өз іс-практикашыларына Энезидемнің он тәсілі, Агриппаның бес тәсілі және пиррондық максималар арқылы эпошеге жетуге мүмкіндік беретін әдістер ұсынады. Бүгінде пирронизм көбінесе пирроншы философ Секст Эмпириктің жазбалары арқылы танымал, оның сақталған еңбектері ежелгі философиялық және басқа да интеллектуалдық мәселелердің кең спектрінде эпошеға қолдану үшін пиррондық аргументтердің энциклопедиясы сияқты көрінеді. Секст Эмпирик Энезидемнің 10 тропын толыққанды түсіндіріп, болжамдық білімнің барлық саласында силлогистикалық дәлелдер келтірді.

Стоицизм

Стойцизмде бұл ұғым фантазияға (көріністерге) келісім бермеуді сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, Эпиктет бұл терминді былай қолданады: "Егер философтардың айтқаны рас болса, барлық адамдардағы әрекет бір көзден басталады – сезім. Келісімде ол нәрсе осылай екенін сезіну, ал жоқ деуде – олай емес деген сезім. Иә, Зевске серт, және эпохеде – ол белгісіз деген сезім. Сондай-ақ, бір нәрсеге ұмтылу орынды екенін сезінуден туындайды, ал бір нәрсені иеленуге деген ықылас – біреуге пайдалы екенін сезінуден, ал оны бағалау мүмкін емес."

Мұра

Бұл терминді 1906 жылы Эдмунд Гуссерл феноменологияда танымал етті. Гуссерл "жақшалау" немесе "феноменологиялық эпохе" немесе "феноменологиялық редукция" ұғымын "Идеялар I" еңбегінде кеңінен түсіндіреді. "Феноменологиялық редукцияның" жүйелі тәсілі арқылы, сыртқы әлемнің бар екендігіне қатысты жалпы немесе наiv философиялық сенімге қатысты сот үкімін тоқтата алуға болады, соның арқасында құбылыстар санаға бастапқыда берілгендей қарастырылады. Гуссерл эпохені екі ерекше санатқа бөлді: "жалпы эпохе" және "жергілікті эпохе", алғашқысы екіншісінен күштірек әсер етеді. Жалпы эпохе барлық болжамдарды қалдыруды талап етеді, ал жергілікті эпохе тек белгілі бір болжамдарды, көбінесе назар аударылатын нәрсені ғана тоқтатуды талап етеді. Бұл қолданылудың бір мысалы – жылқыны көру. Жергілікті эпохені қолдану арқылы көрермен осы жылқы туралы барлық бұрынғы білімін тоқтатады немесе жинап қояды, объективті көрініс береді. Жалпы эпохені қолдану кезінде көрермен барлық жылқылар туралы, тіпті барлық сүтқоректілер туралы барлық білімін тоқтатады. Бұл, негізінен, объектіні мүмкіндігінше объективті қарастыру үшін таза бет жасауға мүмкіндік береді. Гуссерл сондай-ақ эпохені қолдану процесінің өзі ешқашан объектінің толық сипаттамасына жеткізбейтінін атап өтті. Өзгеріске ұшырауы мүмкін нәрсе – субъект пен объект арасындағы қарым-қатынас, ол үнемі өзгеріп отыратын сана арқылы жүзеге асырылады. Гуссерл жаңа мағына деңгейлері пайда болатын кезде "қасақаналық" терминін қолданады. Объектіні субъектіден бөлудің алдын ала санатты әдісі ретінде әрекет ете отырып, Гуссерл бұл процестің дұрыс қолданылған жағдайда аяқталмайтынына сенді, себебі субъектілерді объектілермен байланыстырудың шексіз мүмкіндіктері бар.