Кіріспе

Кореяның әртүрлі шетелдік шабуылдары кезінде Кореяның төтенше азаматтық әскерлері (hangul=의병), кейде төтенше әскерлер немесе жасақтар деп аударылады, Корея тарихында ұлттық армияларға көмек қажет болғанда бірнеше рет пайда болған бейресми азаматтық жасақтар болды. Алғашқы әділ әскерлер Кореяға хитан және моңғол шапқыншылықтары кезінде пайда болды. Олар кейіннен Кореяға жапон шапқыншылығы (1592–1598), бірінші және екінші маньчжур шапқыншылықтары, жапондық оккупация және оған дейінгі оқиғалар кезінде көтерілді. 1890 жылдан 1945 жылға дейінгі жапондық араласу мен аннексия кезеңінде таратылған императорлық гвардия, конфуцийшіл ғалымдар, сондай-ақ шаруалар Корея түбегінде корей азаттығы үшін күресу үшін 60-тан астам әділ әскер құрды. Бұған дейін Донгхак қозғалысы болды, ал одан кейін 1920 жылдары және одан кейін жапондық оккупациядан Кореяның тәуелсіздігін жариялаған түрлі тәуелсіздік қозғалыстары болды.

Кореяға жапондықтардың басып кіруі

Әділ әскерлер – Кореяға жапондық шабуылдар кезінде (1592–1598) екі рет Кореяға шабуыл жасаған жапон әскеріне қарсы күрескен жайлы әскерлер еді. Әділ әскерлер Кореяның оңтүстік-батысындағы Жола провинциясында ең белсенді болды. Олардың қатарында шаруалар, ғалымдар, бұрынғы үкімет қызметкерлері, буддалық жауынгер монахтар да болды. Соғыс кезінде әділ әскерлердің маңызы зор болды, себебі оңтүстіктегі Кёнсан және Чхунчхон провинцияларында жапондықтардың күшімен күтілген үкіметтік ұйымдастырылған қарсылықтың көп бөлігі жойылған еді. Табиғи қорғаушылар құрылықтан айырылып, қалғандары қашқан патшаны қорғау үшін солтүстікке шақырылды. Сонымен қатар, көптеген округтік шенеуніктер лауазымдарын еңбегімен емес, пара мен ықпалмен алған. Бұл олардың және олардың бөлімшелерінің соғыстың басындағы өнімділігінде анық көрінді. Жапондықтар мұндай қарсылық күтпеген еді. Жапон соғысында көшбасшылар құлағанда, азаматтар қарапайым түрде мойынсұнатын. Бірақ корей халқының оларға қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсетіп жатқанын білгенде, жапондықтар қатты ойран салды. Жапондық стратегиялар корей халқы оларға мойынсұнып, азық-түлікпен жабдықтау желісіне көмектеседі деген болжамға негізделген. Бірақ бұл олай болмады, әділ әскерлер жапондық жабдықтау желісін үздіріп тұрды. Халықтың ерікті қарсылық қозғалысы жапондық шабуылдың сәтсіз аяқталуының басты себептерінің бірі болды. Әділ әскерді конфуций философтары және көбінесе мергендерді даярлаған сеонбилер ұйымдастырып, басқарды. 1592 жылы Кореяға жапондық шабуыл кезінде әділ әскерді құрған қолбасшылардың арасында саяси лауазымдар, әлеуметтік мәртебе және экономикалық мүдделер үнемі сәйкес келмегенімен, оларды біріктіретін фактор болды. Біріншіден, әділ әскердің көптеген басшылары аристократтардың арасындағы бұрынғы мемлекеттік қызметкерлер болды, бірақ олардың көпшілігі бұрынғы лауазымды тұлғалар еді. Гүнван рухы жергілікті конфуций ғалымдары арасында кең тарады, олар конфуцийлік жолды практикалық тұрғыдан үйреніп, жергілікті басшылардың және қарулы күштердің қабілетсіздігі мен қорқынышына ашуланды. Екіншіден, әділ әскердің құрылу себебі жергілікті халықты және олардың туыстарын қорғау болды, сонымен қатар, бұл Жапонияның қатілігіне қарсы ұлттық сезімнің көрінісі еді. Конфуцийлік этиканы әлеуметтік норма деп санайтын Жосон, жапондықтарды Горёоның соңынан жапон қарақшыларының үздіксіз тонауынан агрессорлар деп қарады, мәдени тұрғыдан оларды жек көріп, Вэй немесе Сёом Оранг ке деп атады. Жапония басып кірген кезде, ұлттық қарсылық қозғалысы ретінде әділ әскердің құрылуы осы себепті болды. 1592 жылы Кореяға жапондық шабуыл кезінде әділ әскердің басшылары провинциялардағы қоғамның жоғарғы сатысында тұрып, рухани көшбасшылар рөлін атқарды. Экономикалық тұрғыдан олар шағын және орташа жер иелері болды және жер арқылы шаруалармен тығыз байланыста болды. Жапондық шабуыл олардың әлеуметтік және экономикалық негіздерін қиратты. Екінші жағынан, халық жақсы танымал және сенімді әділ әскердің қолбасшысымен, үкіметтің мәжбүрлеп тағайындаған қабілетсіз генералдың басшылығымен соғысқа баруды қалады. Сонымен қатар, жергілікті жердегі ата-аналар мен әйелдер мен балаларын қорғау үшін үкіметтік әскерге қарағанда әділ әскерге қосылу ыңғайлы болды. Сондай-ақ, патша сарайы әділ әскердің құрылуын ынталандыру үшін оны халық әскері деп мойындады, осылайша әділ әскерге қатысушылардың саны арта берді.

Маньчжулардың Кореяға басып кіруі

Жоңмё Хоран мен Бьёнджа Хоран кезінде әр аймақта әділ әскер көтерілді. Осы кезде әділ әскердің тууының себебі – үкіметтік әскердің жеңілісінен туындаған, шешуге қиын болған мәселенің үстелгі болуы еді. Яғни, олардың көпшілігі Гюнвангбьён (근왕병: Корольдік провинциялық армия) болды. Хоран кезеңінде әділ әскер жау шапқан аймақта ғана емес, тыл майданында да ерте көтерілді. Жау шапқан аймақтағы әділ әскердің қызметі – жаумен тікелей күресу және оларға зиян келтіру болды. Ал тыл майданындағы еңбек – жаңадан жиналған әділ әскерді бір жерге шоғырландырып, соғыс алаңына аттанып, үкіметтік әскердің күшсіздігін жеңуге бағытталды. Дегенмен, жалпы алғанда, Хоран кезіндегі әділ әскердің қызметі Имджин соғысы кезіндегі әділ әскердің қызметімен салыстырғанда әлдеқайда әлсіз болды. Бұның себебі – Имджин соғысынан кейін саяси дүрбелең, экономикалық құлдырау және әлеуметтік тәртіпсіздіктер жалғасып, нәтижесінде билік пен халық арасында, әсіресе династияға ортақтасқандар арасында бірлік болмады. Шындығында, жау шабуылы кезінде әділ әскер жау басып алған аймақта айқын қызмет көрсеткен жоқ. Тыңғырымды шаралар Хонам мен Йонгнамның тыл аймақтарында жүргізілді, бірақ Инджо солтүстік майданға басқанда Цинь әулетіне мойынұсынып, таратылды. Мысалы, Йеанхёнда Гвансан Ким руына негізделген Йеанхённің сеонби тайпалары Хянгёда белсенділік танытты. Jeongmyo Horan басталғанда, Йеанхённің сеонби тайпалары әділ әскер кеңсесі (兵廳廳소) төңірегінде міндеттерге сәйкес әділ әскерді ұйымдастырып, бөліп, олардың көпшілігі әскери күштерді жұмылдырудың орнына, жарақ-жабдықтарды жинақтауға күш салды. Сондықтан, әскери іс-қимылдар аз болғандықтан, күшейту шаралары қолға алынып, әділ әскер таратылды.

Жапон отарлау кезеңі (1910-1945 жж.)

Жосон династиясының соңғы кезеңінде корей ұлтшылдығы жоспарланбаған, спонтанды және ұйымдастырылмаған Донгхак қозғалысын басып өтті, ал жапон отаршылдары Корея түбегінде қатыгез үкімет орнатып, корей халқына қатыгез саясат жүргізген кезде одан да зорлыққа ұшырады. Жапон отаршылдық билігі мылтықтармен, заманауи зеңбіректермен, пулеметтермен, қайталамалы мылтықтармен, таулардағы атты әскерлердің барлау бөлімдерімен және соғыстар басталғанға дейін өткен он жылда қалыптасқан хабаршылар мен қылмыскерлердің желісімен күресті. Кореялықтар көне мұздақ мылтықтармен, таяқтармен, темір құбырлармен және қолдарымен шайқасты. Көптеген жағдайда заманауи қару-жарақтар кездеспесе де, кейбір жаудың қару-жарақтары қолға түсті. 1905 жылдан кейін кем дегенде он үш жыл бойы, көбінесе тұрақты армия командирлері басқарған шағын, ретсіз жасақтар Кореяның аймағында жапон полициясымен, әскерімен және жапондық корпорацияларды қолдау үшін жұмыс істеген қарапайым жауынгерлермен, сондай-ақ корей шаруаларын және жерлерін басып алған жақсы қаруланған жапон қоныс аударушыларымен шайқастар мен ұрыстар жүргізді. Бір кезеңде, жапондық деректерде көрсетілгендей, "Бото Тобацу ши" ("Көтерілісшілерді бағындыру жылнамалары") бойынша, 1907 жылдың қазаны мен 1908 жылдың сәуірі аралығында корей халқы басқыншыларға қарсы 1908-нен астам шабуыл жасады. Көптеген шабуылдар қолдағы қару-жарақтармен және жалаңаш қолмен жасалса да, халықаралық қару-жарақ саудагерлері пайда тапты. Корей қарсыластарына қару-жарақ жеткізген саудагерлер мен үкіметтердің қатарында Ялу өзенінен және жағалау суларынан келген қытайлық қару-жарақ саудагерлері болды; неміс қару-жарақ саудагерлері Маузер мылтықтарын ұсынды, ал 1908 жылдың қыркүйегінде француз крейсері корей католик әскерлерін алтынға өте жоғары бағамен қайта жарақтандырды. Жапониядан келген контрабандистер де Мурада қаруларын жеткізді, олар Мэйдзи үкіметіне қарсы күштермен байланыста болды, олар Ито мен оның кланының жапон экономикасындағы апаттардан кейін құлауын күтті. Ресей революциясынан кейін кейбір қару-жарақ Ақ гвардиядан қазіргі Солтүстік Кореяға ауыстырылды және онда қолдаушылар құрылды, бірақ бұл көлемі шағын болды. Ақ орыс жалдамалылары жапондарға қарсы күрессе де, бұл оқиғаның маңызды бөлігі болған жоқ.

Әділ әскерлер соғыста

Әділ әскерді Ю Ин-сок және басқа да конфуцийшіл ғалымдар шаруа соғыстары кезінде құрды. Оның қатары жапон самурайлары королеваны өлтіргеннен кейін көбейді. Мин Чжон Сик, Чхэ Ик Хён және Шин Дол Сёк басшылығымен Әділ әскер Гангвон, Чунчхон, Чжола және Гёнсан провинцияларындағы жапон армиясына, жапон саудагерлеріне және жапонға жақын бюрократтарға шабуыл жасады. Чхэ Ик Хён жапондықтарға тұтқынға алынып, Цусима аралына жеткізілді, онда ол аштық жариялап, 1906 жылы қайтыс болды. Шин Дол Сёк, білімі жоқ шаруа, 3000-нан астам сарбазға қолбасшылық етті. Олардың арасында бұрынғы үкімет әскерлері, кедей шаруалар, балықшылар, жолбарыс аулаушылар, кеншілер, саудагерлер және жұмысшылар болды. Корея армиясы 1907 жылдың 1 тамызында таратылды. Армияны 1-ші батальон командирі, майор Пак Сын Хван басқарды, ол кейіннен өз-өзіне қол жұмсады. Бұл оқиға таратылғаннан кейін Наммадэмун қақпасында Жапонияға қарсы Корея армиясының бұрынғы сарбаздарының басшылығымен болды. Таратылған армия Әділ әскерге қосылды және олар бірлесіп Әділ әскер шайқасының негізін нығайтты. 1907 жылы И Ин Ён басшылығындағы Әділ әскер Сеулді азат ету және жапондықтарды жеңу үшін 10 000 сарбаз жинады. Әскер Сеулге 12 км жақындады, бірақ жапондықтардың қарсы шабуылына төтеп бере алмады. Әділ әскер Инчхон жағасындағы жауынгерлік кемелердің қолдауымен 20 000 жапондық сарбаздан тұратын екі жаяу әскер дивизиясына тең келмеді. Әділ әскер Сеулден шегінді, соғыс тағы екі жылға созылды. Шайқаста 17 000-нан астам Әділ әскер сарбазы қаза тауып, 37 000-нан астамы жарақат алды. Жапон армиясымен тікелей шайқаса алмаған Әділ әскер Қытай, Сібір және Кореядағы Бэкду тауларында Азаттық соғысын жалғастыру үшін партизандық топтарға бөлінді. Жапон әскерлері алдымен шаруалар армиясын таратты, содан кейін үкімет армиясының қалған бөлігін таратып жіберді. Көптеген партизандық және жапон үкіметіне қарсы күрескерлер өздерінің күресін жалғастыру үшін Маньчжурия мен Приморье аймағына қашты. 1910 жылы Жапония Кореяны аннексиялап, жапондық билік кезеңін бастады.

Әскерлер мен ұрыс тәртібі

Алпыс адал әскердің тізімі мен сипаттамалары төменде келтірілген. Бұл тізімдегі әскерлердің есімдері және олардың шайқастағы реттілік тәртібі белгілі болған деректерге сүйене отырып жасалған. Жеке генералдар мен танымал тұлғалар туралы толық өмірбаяндар жеке мақалаларда, олардың тарихи контекстімен бірге берілген.