Уэльс заңдары: Хувел Даның кодификациясы

Кіріспе

Уэльс заңдарының кодификациясы, король Хайвел Дда дәуірінен бастап

Cyfraith Hywel (; Хайвел заңдары), сондай-ақ Уэльс заңдары (Leges Walliæ) деп те аталады, Англияның Уэльсті соңғы жаулап алуына дейін ортағасырлық Уэльсте қолданылған заң жүйесі еді. Кейіннен Уэльс заңдарының қылмыстық кодекстері 1284 жылы Рудлан статутымен, ал азаматтық кодекстері Генрих VIII-нің 1535 және 1542 жылдар аралығындағы Уэльс заңдары туралы заңдарымен алмастырылды. Уэльс заңы – Ирландияның Брехон заңына және әсіресе Стратклайд британдарының әдет-ғұрыптары мен терминологиясына ұқсас кельт заңының бір түрі. Бұл заңгерлер мен бардтар арқылы ауызша беріліп, дәстүр бойынша, ХI ғасырдың ортасында Хайвел Дданың тұсында алғаш рет кодификацияланды. Алайда, бізге жеткен ең көне қолжазбалар латын тілінде жазылған және XIII ғасырдың басына жатады, сонымен қатар айқын аймақтық айырмашылықтарды көрсетеді. Заңды тек бірнеше билеушілер (әсіресе, Поуис патшалығында сақталған түзетулермен есептелген Бледдин ап Синфьин) қайта қарағандығы белгілі, бірақ заңгерлер оны өзгеріп жатқан юрисдикциялар мен жағдайларға жауап ретінде жаңартқан, сондықтан сақталған қолжазбаларды Хайвелдің алғашқы кодексінің нақты бейнесі деп санауға болмайды. Уэльс заңының ерекше ерекшеліктері: туыстардың (cenedl) өз мүшелері үшін ұжымдық жауапкершілігі; жерді барлық және тек еркек ұрпақтар арасында бөліп мұраға алу (gavelkind); қан ақысының (galanas) мәртебелік жүйесі; құлдық және ішкі қанау; шетелдіктердің төртінші буынға дейін азаматтыққа қабылдана алмауы; және ажырасу мен заңдылыққа өте төзімді қарау, бұл жергілікті емес дін қызметкерлерін наразылыққа толтырды.

Шолу

Заңдарға "сарай заңдары", патша мен оның сарай қызметкерлерінің міндеттері мен құқықтарын белгілейтін заңдар және басқа барлық тақырыптарды қамтитын "ел заңдары" кіреді. Заңдардың кейбір нұсқаларында "ел заңдары" материалының бір бөлігі "әділет сынақ кітабына" бөлінген, онда кісі өлтіру, ұрлық, жабайы және үй жануарларының құны және басқа да заттар туралы мәліметтер келтіріледі. Осы бөлімдердің әрқайсысында әртүрлі тақырыптарға арналған, әртүрлі ұзындықтағы трактаттар бар, мысалы, әйелдер заңы және келісім-шарт заңы. Азаматтық заң көптеген басқа заң кодекстерінен жер иесі қайтыс болғанда оның жері заңды және бейзаңды ұлдары арасында тең бөлінуі керек деген ережесімен ерекшеленді. Бұл шіркеумен қақтығыс тудырды, себебі канондық заң бойынша бейзаңды балалар мұрагер бола алмайтын. Сотқа түскен іс бойынша шешім қабылдау әдетте куәгерлер арқылы жүзеге асырылатын. Бұл жүйеде айыпталушы немесе даудың тараптары ант беріп өздерінің мәлімдемелерін жасайтын, содан кейін басшының антына сенуге болатынына ант беретін бірнеше куәгер табу керек еді. Қажетті куәгерлердің саны істің мәніне байланысты болатын. Содан кейін судья немесе судьялар шешім шығаратын. Өлім жазасы тек аз ғана қылмыстар үшін қарастырылған. Кісі өлтіру көбінесе құрбанның отбасына өтемақы төлеу арқылы шешілетін, ал ұрлық үшін өлім жазасы тек жасырын ұрлық жасалған және ұры қолға ұсталған жағдайда ғана тағайындалатын; ұрланған заттың құны төрт пенстен жоғары болуы керек еді. Басқа қылмыстар көбінесе айыппұлмен жазаланды.

Шығу тегі

Уэльс заңдарының сақталған қолжазбаларының көпшілігі заңдардың Хайвел қалай кодификацияланғанын түсіндіретін кіріспемен басталады. Блегиурид кітабының кіріспесі осыған дәлел: қолжазбалардың әрқайсысы Хайвелдің заманынан кейін бірнеше ғасыр өткен соң жазылғандықтан, бұл мәлімдемені жоғарыда сипатталған оқиғаның мерзімін анықтау үшін пайдалануға болмайды. Профессор Хью Прайс кейбір прологтардың Англиядағы шіркеушілер мен аристократия сияқты құқықтарға қол жеткізуге тырысқан дін қызметкерлері мен дворяндардың Уэльс заңына жасаған шабуылдарына жауап ретінде жасалғанын көрсетті. Хьюэлдің заңмен байланысын талқылағанда К. Л. Монд былай дейді:

Екінші жағынан, Гвинедте жасалған Иорверт нұсқаларында оңтүстік нұсқаларындағыдай, заңның Хайвел мен Уитлендтегі кеңеске қатыстылығы дәл осылай көрсетілген. Хайвелдің аты заңдарға бір түрлі "ескірген билік" беру үшін қолданылған болуы мүмкін. Хьюэлдің заңмен байланысы туралы айтуға болатын ең жақсысы – ол билік еткен кезде заңның қайта қаралып, жаңарып жаңарғаны туралы халық есте сақтайды. Басқа патшалар да заңдарға кейінірек өзгерістер енгізген, мысалы, 11-ғасырдың ортасында Гвинед және Поуис патшасы Бледдин ап Синфьин. Заң материалдарының кейбірі, мысалы, Дифедтің жеті епископ үйі туралы трактаты, заңның өте ерте кезеңіне жатады. Ал басқа материалдар Ирландияның ерте заңдарымен салыстыруға болады.

Қолжазбалар

Заң мәтіндерін қамтитын көптеген қолжазбалар болғанымен, Хайвел заманына дейін сақталған заң мәтіндерінің қолжазбалары жоқ. Уэльс заңы үнемі қайта қаралып, жаңарып отырды. Ғалымдар арасында заңдар бастапқыда валлий немесе латын тілінде жазылғандығы туралы пікірталас бар. Личфилд Евангелиясындағы Surexit меморандумы – 9 ғасырдағы сот ісінің нәтижесін тіркеген, валлий тілінде жазылған құжат. Бұл заң жинағы болмаса да, сол кездегі валлий құқықтық терминологиясы қолданылғанын көрсетеді. Ең ерте сақталған қолжазбалар – латын тілінде жазылған, бірақ валлий тіліндегі түпнұсқаның аудармасы саналатын Пениарх 28 және валлий тілінде жазылған, Черктің қара кітабы аталған Пениарх 29. Олардың 13 ғасырдың басында немесе ортасында жазылғандығы жорамасады. Осы кезең мен 16 ғасыр аралығында, негізінен валлий тілінде, ал кейбіреулері латын тілінде жазылған көптеген заң қолжазбалары бар. Кейінгі қолжазбалар, әсіресе Оңтүстік Уэльс биліктеріндегі құқықтық өзгерістерді көрсетеді. Толық жинақтардан өзге, судьялар қолданған жұмыс көшірмелері саналған қысқа нұсқалар да бар. Дегенмен, олардың барлығы үш Редакцияға жатады: Цифнерс Редакциясы, Блегиурид Редакциясы және Иорверс Редакциясы. Цифнерс Редакциясы, Уай және Северн өзендері арасындағы аймақпен, мүмкін Маэлиенддпен байланысты, ең нашар дамыған заң ережелерін қамтиды. Бұл жинақ 12 ғасырдың соңында, аталған аймақ Дехьюбарт әміршісі Рис билігіне өткен кезде жасалған деп есептеледі. Блегиурид Редакциясы Дехьюбартпен байланысты және шіркеудің ықпалын көрсетеді. Иорверс Редакциясы 13 ғасырдың бірінші жартысында Ұлы Лливелиннің тұсында Гвинендте заңгер Иорверс ап Мадог жасаған өзгертулерді көрсетеді. Бұл заңның ең дамыған нұсқасы саналады, бірақ онда кейбір архаикалық бөлімдер де бар. Лайфр Колан нұсқасы Иорверстің қайта қаралуы саналады, ол да 13 ғасырға жатады. Сондай-ақ Лайфр и Дамвейнау (шамамен "Оқиғалар кітабы", сөзбе-сөз аудармасы "Қателер кітабы") – Коланмен байланысты сот шешімдерінің жинағы бар. Поуистен бірде-бір қолжазба сақталмаған, бірақ Иорверс Редакциясы Поуистегі және Гвинендтегі қолданыс арасындағы айырмашылықты көрсетеді.

Although there are a substantial number of manuscripts containing the law texts, there are no existing manuscripts of law texts dating back to the time of Hywel and Welsh law was continually being revised and updated. There has been some debate among scholars as to whether the laws were originally written in Welsh or Latin. The Surexit memorandum in the Lichfield Gospels is a record of the outcome of legal proceedings dating from the 9th century and written in Welsh, and though it is not a law manual it does indicate the use of Welsh legal terms at that time. The earliest manuscripts known are Peniarth 28, written in Latin but now generally thought to be a translation of a Welsh original, and Peniarth 29, known as the Black Book of Chirk, written in Welsh. These are thought to date from the early or mid 13th century. There are a large number of law manuscripts, written mainly in Welsh but some in Latin, written between this period and the 16th century. Later manuscripts have been shown to reflect legal developments particularly in the Southern Welsh lordships. Apart from the full compilations there are shorter versions thought to have been working copies used by judges. However they are all usually considered to fall into three Redactions, known as the Cyfnerth Redaction, the Blegywryd Redaction and the Iorwerth Redaction. The Cyfnerth Redaction, thought to be linked to the area between the River Wye and the River Severn, possibly Maeliennydd, includes some of the least developed law. It is thought to have been compiled in the late 12th century when this area came under the rule of the Lord Rhys of Deheubarth. The Blegywryd Redaction is associated with Deheubarth and shows signs of the influence of the church. The Iorwerth Redaction is thought to represent the law as modified in Gwynedd during the reign of Llywelyn the Great in the first part of the 13th century by the jurist Iorwerth ap Madog. This is considered to be the most developed version of the law, though it does contain some archaic passages. The version in Llyfr Colan is thought to be a revision of Iorwerth, though also from the 13th century, and there is also the Llyfr y Damweiniau (possibly best translated as "The book of happenings", modern literal translation "The book of mistakes"), a collection of case law linked to Colan. No manuscript has survived from Powys, though the Iorwerth Redaction does indicate where usage in Powys differs from usage in Gwynedd.

Соттың заңдары

Заңдардың бірінші бөлігі патша мен оның сарай қызметкерлерінің құқықтары мен міндеттерін қарастырады. Алдымен патша, одан кейін патшайым, содан кейін етифед немесе едлинг, мұрагер келеді. Одан кейін сарай қызметкерлері тізіледі; Иорверт түзілімі жиырма төрт қызметкерді атайды, олардың он алтысы патшаның, ал сегізі патшайымның қызметкерлері. Лауазым бойынша бірінші – үй күзетшілерінің капитаны, одан кейін – үйдің дін қызметкері, сосын – үй басқарушысы, одан кейін – бас соқыршы, сарай судьясы, бас жылқышы және кабалан. Күйеу жігіт, қақпашы, нан пісіруші және кір жуушы сияқты қосымша қызметкерлердің тізімі де келтірілген. Әрбір қызметкердің құқықтары мен міндеттері көрсетілген. Бұл бірнеше заң терминдерін енгізеді. Сархад – қорлау немесе жарақаттану, немесе осылайша қорланған немесе жарақаттанған адамға төленетін өтемақы, бұл зардап шеккен адамның мәртебесіне байланысты өзгерді, мысалы, патшайымның немесе едлингтің сархады патшаның сархадының үштен біріне тең болды. Галанас – адам өлтіру жағдайында адам өмірінің құнын білдіретін, сархадтан үш есе жоғары белгіленген өтемақы, бірақ сархадты да өлтіруші төлейтін. Дирви – қылмыстар үшін төленетін айып ақы, ал камлврв – жеңіл қылмыстар үшін төленетін кішігірім айып ақы, ал эбедиу – қайтыс болғанның иесіне төленетін мұрагерлік салығы.

Сыныптар

Заңдар мақсатында Уэльс қоғамы бес топқа бөлінді: билеушілер, оның ішінде король (рхи немесе бrenin) өз патшалығында және феодтарындағы иелері; еркін уэльстіктер, оның ішінде әулеттік аристократия (boneddigion немесе uchelwyr) және шаруалар бірге; уэльстік жеміңкелер (taeogion, ailltion немесе bileiniaid); Уэльсте тұратын шетелдіктер (alltudion); және құлдар (caethion). Адамның әлеуметтік статусына қарай заң бойынша тиіс артықшылықтар, жазалар және міндеттер әртүрлі болды.

Азаматтық алу

Хайвел заңдары тұсында Cymry – қазіргі уэльс тілінде уэльс халқының барлығын білдіретін термин – көбінесе еркін топтарға ғана қатысты, ал еңбекшілерге немесе құлдарға емес. Дегенмен, олардың ешқайсысы "шет елден келген" деп есептелмеді және тіпті бір уэльс "мемлекетінен" (gwlad) екіншісіне көшсе де, олар осы мәртебеге ие болған жоқ, керісінше, толыққанды жергілікті тұрғындар деп саналды. Уэльс шегінен келгендер еңбекшілер мен құлдардың арасында саналды, куәлік беруге тыйым салынды және олар үшін жауапты болатын жергілікті уэльске (тіпті еңбекші болса да) адалуға міндетті болды. Бұл мәртебе тек солтүкте үш буын өткен соң, ал басқа жерлерде мүмкін тоғыз буыннан кейін ғана алынып тасталды, содан кейін шет елден келгендердің ұрпақтары жергілікті еңбекшілер деп есептелді.

Әйелдер туралы заңдар

Уэльс заңына сәйкес әйелдердің жағдайы олардың норманды ағылшын замандастарының жағдайынан айтарлықтай ерекшеленді. Некеге тұрудың екі негізгі жолы болды. Әдетте, әйелді туыстары еркекке берді, ал ерекше жағдайда әйел туыстарының келісімінсіз еркекпен қашып кетуге құқылы болды. Егер ол әлі де бойжеткен болса, туыстары оны қайтаруға мәжбүрлей алатын, бірақ егер бойжеткен болмаса, қайтаруға мәжбүрлей алмайтын. Егер қарым-қатынас жеті жылға созылса, ол туыстары бергендей құқықтарға ие болды. Некеге байланысты бірнеше төлемдер бар еді. Амобр, немесе құн төлемі, әйелдің бойжеткендігінен айырылғандығы үшін оның феодалына төленетін ақы болды, мағынасы некеге тұрғандықтан немесе басқа себептерден туындаған. Коуилл, немесе бойжеткен ақысы, әйелге некеден кейінгі таңда төленетін төлем еді, ол оның бойжеткен қыз статусынан үйленген әйел статусына өтуін білдіретін. Жемқорлық (агведди) – ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкінің бір бөлігі, егер олар жеті жыл ішінде ажырасса, әйелге тиесілі болатын. Агведдидің мөлшері әйелдің тегіне қарай белгіленді, ортақ мүліктің нақты көлеміне қарамастан. Егер неке жеті жылдан кейін бұзылса, әйел ортақ мүліктің жартысына құқылы болды. Неке кезінде қол жетімді болатын мүлік, әдетте, төсек жабдықтары, ыдыс-аяқ және басқа да тұрмыстық заттардан тұратын және аргиврау деп аталатын. Егер әйел күйеуін басқа әйелмен тапса, ол бірінші рет алты жүз пенни (жарты фунт) және екінші рет бір фунт алуға құқылы болды; үшінші рет ол күйеуінен ажырасуға құқылы еді. Егер күйеуі сағиясы болса, әйел оған ешқандай өтемақы төлемей оны ұруға құқылы болды, тіпті ол сағияның өліміне әкелсе де. Әйелді күйеуі үш жағдайда ғана ұруға құқылы болды: оған беруге құқығы жоқ нәрсені бергені үшін, басқа еркекпен бірге ұсталғандық үшін немесе күйеуінің сақалына зиян келтіруді қалағандық үшін. Егер ол басқа себеппен ұрса, әйел сархад төлеуге құқылы болды. Егер күйеуі әйелін басқа еркекпен бірге ұстап алып, ұрса, ол ешқандай өтемақы алуға құқылы емес еді. Заң бойынша әйелдерге жер мұрагерлікке алуға рұқсат берілмеді. Дегенмен, ерте заманнан бері ерекшеліктер болды. XI ғасырдың бірінші жартысына жататын өлең – Англсидегі жер иесі Эйдонға арналған жоқтау. Ақынның айтуынша, ол қайтыс болғаннан кейін оның мүлкін төрт әйел мұрагерлікке алған, олар бастапқыда Эйдонның сарайына шабуылдан кейін тұтқын ретінде әкелінген және оның құрметіне ие болған. Ерлі-зайыптылардың біреуі қайтыс болған кезде жылжымалы мүлікті бөлу ережесі екі жыныс үшін де бірдей болды. Мүлік екі тең бөлікке бөлінді, тірі қалған серік бір бөлігін алды, ал қайтыс болған серік екінші бөлігінен мұра қалдыруға құқылы болды.

The position of women under Welsh law differed significantly to that of their Norman English contemporaries. A marriage could be established in two basic ways. The normal way was that the woman would be given to a man by her kindred; the abnormal way was that the woman could elope with a man without the consent of her kindred. In this case her kindred could compel her to return if she was still a virgin, but if she was not she could not be compelled to return. If the relationship lasted for seven years she had the same entitlements as if she had been given by her kin. A number of payments are connected with marriage. Amobr, or commutation fee, was a fee payable to the woman's lord on the loss of her virginity, whether on marriage or otherwise. Cowyll, or maiden fee, was a payment due to the woman from her husband on the morning after the marriage, marking her transition from virgin to married woman. Dower (agweddi) was the amount of the common pool of property owned by the couple which was due to the woman if the couple separated before the end of seven years. The total of the agweddi depended on the woman's status by birth, regardless of the actual size of the common pool of property. If the marriage broke up after the end of 7 years, the woman was entitled to half the common pool. The portion that was immediately accessible during the marriage, consisting usually of linens, dishes, and other domestic items, was known as argyvrau. If a woman found her husband with another woman, she was entitled to a payment of six score pence (i. e. half a pound) the first time and a pound the second time; on the third occasion she was entitled to divorce him. If the husband had a concubine, the wife was allowed to strike her without having to pay any compensation, even if it resulted in the concubine's death. A woman could only be beaten by her husband for three things: for giving away something which she was not entitled to give away, for being found with another man, or for wishing a blemish on her husband's beard. If he beat her for any other cause, she was entitled to the payment of sarhad. If the husband found her with another man and beat her, he was not entitled to any further compensation. According to the law, women were not allowed to inherit land. However, there were exceptions, even at an early date. A poem dated to the first half of the 11th century is an elegy for Aeddon, a landowner on Anglesey. The poet says that after his death his estate was inherited by four women who had originally been brought to Aeddon's court as captives after a raid and had found favour with him. The rule for the division of moveable property when one of a married couple died was the same for both sexes. The property was divided into two equal halves, with the surviving partner keeping one half and the dying partner being free to give bequests from the other half.

Қылмыстық құқық

Адам өлтіру қоғамға немесе мемлекетке қарсы емес, отбасыға қарсы жасалған қылмыс ретінде қарастырылды. Оны әдетте, өлтіруші мен оның туыстары қаза тапқан адамның отбасына қан ақысын (галана) төлеу арқылы шешкен. Базалық сома жәбірленушінің әлеуметтік статусы мен лауазымына байланысты есептелді. Дегеубарт патшасының галанасы оны ешқашан төлеуге мүмкін болмауы үшін, мүмкін емес кемелді малдың ұзақ тізімімен белгіленді. Ал өлтірілген құлдың отбасы галана алмады, бірақ құлдың иесіне зиян өтеуі тиіс болды. Бұл сома кейбір жағдайларда өзгертілуі мүмкін (мысалы, тықсырудан жасалған шабуыл үшін айыппұлдың негізгі мөлшері екі есеге арттырылды). Қан ақысы төленгеннен кейін, құрбанның отбасы заңды түрде өш алудан бас тартуға міндетті болды (диал). Алайда, у арқылы өлтіру өлім жазасына кесілді. Шабуыл жасау немесе ар-намысқа тиісті қылмыстар да ұқсас тәсілмен қарастырылды, олар үшін сархед деп аталатын айыппұл салынды. Бірақ бұл заң тек жоғары топқа қатысты: еркін адамды ұрған крепостной кінәлі мүшесінен айырылуға жазаланды. Мұндай қатаң жазалар Уэльстіктерді "ұрлық" терминін тар анықтауға итерді: күшпен тонау одан әлдеқайда аз қылмыс саналды. Сонымен қатар, кем дегенде үш қаладан тамақсыз өткен аш адам тамақ ұрлағаны үшін жазаланбады. Қылмысқа көмектесу, оның ішінде кісі өлтіруге куә болу, құрбанды қорғамау немесе ұрланған мүлікті алу да дирви айыппұлдарымен жазаланды. Хайвелдің комиссиясы елдің дәстүрлерін жазғанмен, жасаған бір өзгерісі – ақсүйектердің сотты жекпе-жек арқылы шешу құқығын жою болды, оны әділетсіз деп таныды.

Өтемақы

Орта ғасырлардағы Уэльс заңдары кез келген заң бұзушылық үшін өтемақыны жоғары бағалаған. Атап айтқанда, дене мүшелері үшін жоғары және егжей-тегжейлі өтемақы сомалары белгіленген. Тең құнды тоғыз мүше бар (қолдар, көздер, еріндер, аяқтар және мұрын), олардың әрқайсысы 480 пенниге бағаланады, ал қалған мүшелердің құны мұқият есептеледі және түрлі факторларға байланысты өзгертілуі мүмкін. Барлық осы төлемдерде қосымша күрделіліктер жоқ, құлақтан басқа. Iorwerth қолжазбалары мен LATIN A құлақтың өзін 480 пенниге бағаламайды, оның орнына құлақтың жоғалтылуы мен есту қабілетінің жоғалтылуы арасында ажырату жасайды. Егер құлақ жоғалғанмен, зардап шегуші ести алатын болса, онда өтемақы 160 пенниге жетеді, ал есту қабілетінің жоғалтылуы (құлақ жоғалмаған жағдайда да) 480 пенниге бағаланады. Бұл – құлақтың функциясының жоғалтылуына баға берілген, ал мүшенің өзіне емес, сирек кездесетін жағдай. Дене мүшелеріне өтемақы тағайындалғанда, олардың қоғамдағы пайдалылығы ескеріледі. Пайдалылығы жоғары болған сайын, өтемақы сомасы да артады. Мысалы, есту қабілетінен айрылу, сондай-ақ ұрық немесе мүшелердің жоғалтылуы өте жоғары өтемақыға әкеледі, себебі олардың жоғалтылуы туыстық қатынастарға немесе ұрпақтың жалғасуына қауіп төндіреді, бұл осындай туыстық қоғамда өте маңызды болған. Тіл де ерекше жоғары бағаланады, өйткені ол құлақ сияқты, зардап шегуші үшін негізгі қарым-қатынас құралы болған. Жарақаттың сипатына байланысты жараларға берілетін өтемақының да түрлі деңгейлері бар, олардың арасында көзге түсетін жарақат – craith ogyfarch (көзге түсетін, пікір тудыратын жарақат) және жасырын жарақат – craith guiddiedig (көзге түспейтін, пікір тудырмайтын жарақат) арасындағы айырмашылық бар. Iorwerth-тің кейбір нұсқаларында сақталған архаикалық ереже бойынша, әйелдер кепілдік беруге немесе кепілдік алуға құқылы емес. Алайда, Iorwerth-тегі осы ереженің кейінгі нұсқаларында әйелдер кепілдік бере алатыны, демек келісімшарттар жасаса алатыны айтылады, бірақ олар кепілдік беруші ретінде әрекет ете алмайды. Colan, Cyfnerth және латын мәтіндерінің кейбіреулерінде әйелдер кепілдік бере алады және белгілі жағдайларда кепілдік беруші ретінде әрекет ете алады. Бұл әйелдердің осы мәселедегі құқықтық жағдайының біртіндеп жақсарып келе жатқанын көрсетеді.

Medieval Welsh law placed a high value on compensation for any breach of the law. In particular, high and detailed compensation values
were given for each limb of the body. There are nine limbs of equal value (that is the hands, the eyes, the lips, the feet, and the nose) each of which is valued at 480 pennies, every other limb is carefully
valued and can be altered depending on various influencing factors. There are no additional complexities to any of these costs, except when it comes to ears. The Iorwerth manuscripts and LATIN A do not value the ear itself at 480 pennies, instead they differentiate between the loss of an ear and the loss of hearing. If the ear is lost but the victim can still hear, then the price lies at 160 pennies, whilst deafness (even without the loss of ear) retains the 480 penny value. This is a rare example of a ‘functional value
being given where the loss of the function of the ear is appreciated and not the organ itself’. The body parts appear to be classed for compensation based on how much use they have in society. The higher the use; the higher the compensation cost. Loss of hearing, for example, as well as loss of testes and/or penis incur very high redress rates, because their loss will cause either danger or an inability to continue lineage, which was highly important in such a kin based society. The tongue is also particularly high because, as with the ear, it would have formed the primary means of communication for the victim. Also notable are the different grades of compensation given to wounds depending on the degree of disfigurement produced by the wounding, with a differentiation between craith ogyfarch; a conspicuous scar which attracts remarks, and craith guiddiedig; a hidden scar which will therefore attract less remarks. In what is thought to be an archaic survival in some versions of Iorwerth it is stated that women are not entitled to act as sureties or to give sureties. Later versions of this rule in Iorwerth state that women were entitled to give sureties, and could therefore enter into contracts, though they were still not allowed to act as sureties. In Colan, Cyfnerth and some of the Latin texts women could give sureties and could under certain circumstances act as sureties. This appears to indicate a gradual improvement in the legal position of women in this respect.

Жер құқығы

Бұдан кейін жер туралы заң келеді, ол жерге қатысты талас туған жағдайдағы рәсімді белгілейді. Сот жердің өзінде өтті, екі талапкер де өздерінің талаптарын қолдау үшін куәгерлерді шақырды. Iorwerth Redaction-да талапкерлердің екі түрлі адвокат – cyngaws және canllaw көмегімен өкілдік құқығына ие екендігі айтылған. Егер екі талап та тең деп табылса, заң бойынша жер екі талапкерге тең бөлінетін. Жер иесі (приодавр) қайтыс болғанда, оның жылжымайтын мүлігі (жері) Кенттегі gavelkind жүйесіне ұқсас, ұлдарына бірлескен меншік (cytir) ретінде берілетін. Содан кейін кіші ұлы (cyfran) жерді тең бөліп, әр бауыр өз үлесін алған. Әкесі мойындаған жазатайым туған ұлдар заңды ұлдармен тең үлес алуға құқылы болды. Бұл ереже канондық құқықтан ең көп айырмашылығы бар; Iorwerth мәтіні былай дейді: Dadannudd – бұл ұлдың бұрын әкесіне тиесілі болған жерге талап етуі. Жер иесінің жерді беру құқығы шектеулі болды, ол тек белгілі жағдайларда және туыстары мен мұрагерлерінің (laudatio parentum) келісімімен ғана рұқсат етілді. Жер иесі, лордтың және туыстарының келісімімен, тірі кепілдік (prid) пайдалана алатын. Жер төрт жылға кепіл алушыға (pridwr) берілетін, ал егер төрт жыл ішінде иесі (gagor) немесе оның мұрагерлері оны сатып алмаса, кепілді тағы төрт жылға жаңартуға болады. Үш рет жаңартылғаннан кейін (немесе барлығы 16 жыл) жер кепіл алушыға толығымен өтеді.

Мұрагерлік

Рим құлағаннан бері Уэльс көптеген ұсақ "патшалықтарға" (gwledydd, әдебиде "халықтар") бөлінді, олар қайта-қайта біріктіріліп, сосын тағы да бөліне берді. Уэльс заңы патшалықты билеушінің барлық ұлдары арасында бөліп беруді талап еткен деген пікір жиі айтылады, бірақ бұл мұрагерлік заңды дұрыс түсінбеушілік. Мұражайдың өзі біртұтас болған, бірақ патшаның жерлері (maertref) оның барлық мойындалған ұлдарына, анасы кім болса да, бөлінуі тиіс еді. Бұл жаңа патшаның беделін әлсіретіп, осы әлсіздік пен Уэльстің әртүрлі gwledydd-терінің ұзақ жылдар бойы еркін және жеке дәстүрлері отбасылық иеліктер арасында дау-жанжалдар мен азамат соғыстарына мүмкіндік жасады. Бұған қоса, Хайвел заманында Дехьюбарт, Поуис сияқты әдетте тәуелсіз саналатын патшалықтар Гвинедтегі әулеттің ересек буынына номиналды түрде бағынышты болып, оны жыл сайынғы сыйлықтармен көрсетуге міндетті еді. 11 ғасырдың шатақтығы мен саксон тілінен алынған мұрагерді білдіретін edling сөзінің қолданылуы да мәселені нашарлатқан сияқты. Заң бойынша, басты шаруашылық (демек, патшалық та) патшаның үлкен ұлына тиесілі еді, егер бұл болашақ мұрагердің ешбір мүшесі зақымдалмаса, соқыр, саңыры болмаса немесе ақыл-есі кем болмаса, және жеткілікті жаста болса. Егер үлкен ұл кез келген себеппен мұрагерлікке лайық болмаса, оның бауырлары, інілері, немерелері мен шөберелерінің бәрі заңды жаңарушылар деп есептелді. Ағаштар, құрал-жарақтар және адам денесінің бөліктеріне де құн берілген. Дене мүшесінің құны белгілі болғандықтан, патшаның бір көзін жоғалтқан адам қарапайым адамның көзін жоғалтқан адам сияқты төлейтін еді. Бірақ ол сондай-ақ сархад төлеуге міндетті, және бұл патша үшін қарапайым адамға қарағанда әлдеқайда жоғары болар еді.

Маркер иеліктері

Уэльстік заңдар әдетте Уэльстік марштарда, сондай-ақ Уэльстік князьдер басқарған аймақтарда қолданылған. Егер дау туындаса, шекаралық аймақтардағы алғашқы талас қай заң қолданылуы керек деген туралы болуы мүмкін. Мысалы, Грюффид ап Гвенвинвин Роджер Мортимермен бірнеше жер үшін дауласқанда, Грюффид істі ағылшын заңы бойынша қарауды қаласа, Мортимер уэльс заңын қолдануды талап етті. Бұл мәселе патшалық соттарға жіберілді, олар 1281 жылы даулы жерлер Уэльсте орналасқандықтан уэльс заңы қолданылуы керек деп шешім қабылдады.

Эдвардтық жаулап алу

Уэльс заңы 12 және 13 ғасырларда, әсіресе 13 ғасырдың екінші жартысында Льюэллин Соңғы мен Англия королі Эдуард I арасындағы күрес кезінде, ұлттық ерекшеліктердің маңызды белгісі болды. Льюэллин былай деп мәлімдеді:

Кентербери архиепископы Джон Пекхэм 1282 жылы король Эдуардтың атынан Льюэллинмен келіссөздер жүргізген кезде, оған хат жіберіп, Уэльс заңын сынады және король Хайвелдің шайтаннан шабыт алғанын айтты. Пекхэм, болжам бойынша, сол кезде Кентерберидегі Сент-Августин аббаттығының кітапханасында сақталған Пениарх 28 қолжазбасын қарастырған. Англия шіркеуінің наразылық білдірген бір мәселесі – заңсыз туған ұлдарға жерді тең бөліп беру еді. Льюэллин қайтыс болғаннан кейін 1284 жылы Руддлан заңы Уэльске ағылшын қылмыстық заңын енгізді: «Ұрлық, қарақшылық, өртеу, кісі өлтіру, қасақана өлтіру және ашық және әйгілі тонау – олар Англия заңдарын қолдансын деп жатырмыз». Уэльс заңы қылмыстық істерде қолданыстан тоқтағаннан кейін шамамен екі жүз жыл өткен соң, ақын Даффид ап Эдмунд (fl. 1450–80) өзінің досы, арфашы Сион Эосқа жоқтау өлең жазды. Сион Эос Чирктегі тавернадағы төбелес кезінде бір адамды қасақана өлтірген болатын. Сион Эос дарға асылды, ал Даффид ап Эдмунд оның Хайвелдің әділ заңымен емес, «Лондон заңымен» сотталғанына қайғырды. Уэльс заңы жер мұрагерлігі, келісімшарттар, кепілдіктер және осы сияқты азаматтық істерде өзгерістермен қолданыла берді, мысалы, заңсыз туған ұлдар мұраның бір бөлігіне талапкер бола алмады. 1535–1542 жылдардағы Уэльс заңдары актісі Уэльсті толығымен ағылшын заңына бағындырды. 1535 жылғы акт Уэльске тән барлық жаман әдет-ғұрыптарды және дәстүрлерді жою ниетін білдіргенде, Уэльс заңы, басты нысана болған болуы мүмкін.

Уэльс заңдарынан кейінгі Уэльс заңдары

Уэльс заңына сәйкес қаралған соңғы іс 1540 жылы Кармартенширдегі жер дауына қатысты болды, бұл 1536 жылғы акт Уэльсте тек ағылшын заңын қолдану керектігін белгілегеннен кейін өткен төрт жыл еді. XVII ғасырда Уэльстің кейбір аймақтарында даулы мәселелер төрешілердің қатысуымен, Уэльс заңдарында белгіленген қағидалар бойынша шешілетін ресми емес жиналыстар өткізілді. Заңдарға антикварлық қызығушылық сақталды және 1730 жылы Уильям Воттонның аудармасы жарияланды. 1841 жылы Анеурин Оуэн «Уэльстің ежелгі заңдары мен институттары» деген атаумен заңдар жинағын өңдеді және әртүрлі редакцияларды бірінші болып анықтады, оларды «Гвентиан кодексі» (Цифнерт), «Деметиан кодексі» (Блегиурид) және «Венедотиан кодексі» (Иорверт) деп атады. Оның басылымынан кейін 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында көптеген зерттеулер жүргізілді. Кармартеншир округі кеңесі Уитлендте Hywel Dda орталығын құрды, онда түпнұсқа кеңесті еске алу үшін түсіндіру орталығы мен бақ бар. Қазіргі Уэльс заңы – бұл 2006 жылғы Уэльс үкіметі туралы заңда берілген өкілеттіктерге сәйкес Сенат қабылдаған негізгі және қосымша заңнамалар жиынтығын білдіретін термин. Уэльс заңнамасының әрбір жобасы Сенат Актісі деп аталады. Ресми түрде ұсынылған алғашқы заң жобасы «NHS Redress (Wales) Measure 2008» деп аталды. Бұл өкілеттіктер 2007 жылдың мамыр айынан бастап күшіне енді. Бұл Уэльстің шамамен 500 жылдан бері өз заңдарына ие болуының алғашқы жағдайы, өйткені Cyfraith Hywel жойылды және 1535-1542 жылдар аралығында Англия королі Генрих VIII қабылдаған Уэльстегі заңдар арқылы ағылшын заңымен алмастырылды. Алайда, Уэльс ғалымдары мен саясаткерлері Уэльс сот жүйесін құруға бірнеше рет шақырды.

Кейінгі көркем әдебиетте

Эллис Питерс "Кадфаэль хроникаларында" ежелгі Уэльс заңдарын жиі пайдаланады. "Монк-Худ" романында Кифраит Хивел (Хивел Дда деп аталады) еске алынады. Заңды ұл, некеден тыс туған болса да, әкесінің мүлкіне басымдықпен ие болу құқығына ие. Маны Уэльсте орналасқан. Оның талабы қабылданғаны мүмкін, себебі Уэльсте орналасқандықтан, маны Уэльс заңдарымен реттеледі.