Кіріспе
1300 жыл шамасында жасалған әлем картасы. Херефордтың Mappa Mundi (mappa mundi) – әлемді бейнелейтін, қазіргі кездегі ең үлкен ортағасырлық карта. Бұл – сөзбе-сөз емес, діни тұрғыдан жасалған бейнелеу, онда жұмақ, тозақ және құтқарылуға жол көрсетілген. Карта 1300 жылға дейін қалыптасқан Т және О үлгісінде салынған. Ол Англияның Херефорд қаласындағы Херефорд соборында сақталады. Картаның жасалу мақсаты – оны бағытталғыш құрал ретінде емес, күрделі өнер туындысы ретінде бағалау. Картадағы ақпараттың көздері – Александр дәстүрі, ортағасырлық жануарлар туралы кітаптар, Монстрлық ұлттар дәстүрі және Киелі кітап. Дәлелдер тікелей болмаса да, қазіргі заманғы зерттеулер картаны Томас де Кантилупаның культін насихаттаумен және Англиядан еврейлерді қууды ақтаумен байланыстырады. Антисемиттік бейнелерге мүйізді Мұса және саррацен шайтанының кейпіндегі алтын бұзауға табынатын еврейлердің суреттері жатады. Карта сонымен қатар әйелдердің табиғатынан күнәлі екендігін көрсететін патриархалды көзқарастарды бейнелейді, мысалы, Лоттың әйелі Содом қаласына қарағаны үшін тұз бағанасына айналған кейіпкері. Кантилупа еврейлерді жек көруімен белгілі болды және тіпті өз заманының стандарттары бойынша да әйелдерге деген немқұрайлылығымен көзге түсті. Карта Кантилупаның культіне келгендерге көрсетілетін нысан ретінде пайдаланылған, ал экскурсия жетекшілері мазмұнын түсіндіріп, келушілерге оны ұғынуға көмектесетін. Картаның өзінде де көру, оқу және әңгімелерді тыңдау туралы идеялар айтылған. Суреттерге әрқашан бір ғана, тұрақты түсініктер байланыстырылмаған, олар символикалық тұрғыдан, жапсарлас орналасу және жақындық арқылы түсіндірілген. Латын және француз тілдеріндегі мәтін экскурсия жетекшілері мен шетелдік қонақтарға оның мағынасын түсінуге көмектеседі. 1943 жылы одақтастардың бомбалауынан Ебсторф картасы қираған, бірақ оның фотосуреттері сақталған.
The Hereford Mappa Mundi (mappa mundi) is the largest medieval map still known to exist, depicting the known world. It is a religious rather than literal depiction, featuring heaven, hell and the path to salvation. The map is drawn in a form deriving from the T and O pattern, dating from c. 1300. It is displayed at Hereford Cathedral in Hereford, England. The map was created with the intent of its being appreciated as an intricate work of art rather than as a navigational tool. Sources for the information presented on the map include the Alexander tradition, medieval bestiaries and Monstrous races tradition, as well as the Bible. Although the evidence is circumstantial, modern scholarship links the map with the promotion of the cult of Thomas de Cantilupe, and with a justification of the expulsion of Jewry from England. Potentially antisemitic images include a horned Moses and a depiction of Jews worshipping the Golden Calf in the form of a Saracen devil. The map also seems to reflect very patriarchical views of women as inherently sinful, including figures such as the wife of Lot being turned into a pillar of salt for gazing at the city of Sodom. Cantilupe was known for his dislike of Jews and was regarded as misogynistic even by the standards of his own time. The map would have functioned as an object to show people visiting Cantilupe's cult, and guides would have described and helped visitors to understand the content. The idea of looking, reading and hearing the stories is mentioned on the map itself. There would not have always been single, fixed ideas attached to the images, which would be interpreted symbolically, and through juxtaposition and proximity. Text in Latin and French would help guides and international visitors to understand something of its meaning. A larger mappa mundi, the Ebstorf Map, was destroyed by Allied bombing in 1943, though photographs of it survive.
Реформациядан кейінгі тарих
Херефорд Mappa Mundi көп жылдар бойы собордың хор дәлізінің қабырғасында, аса қамқорлықсыз ілініп тұрды. Азапты Коммонвелт кезеңінде карта Бишоп Одлидің қапталының еденінің астына жасырылып, біраз уақыт құпия сақталды. 1855 жылы ол Британ мұражайында тазартылып, жөнделді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қауіпсіздік мақсатында Херефорд соборы кітапханасынан Mappa Mundi және басқа да құнды қолжазбалар басқа жерге көшіріліп, 1946 жылы жинаққа қайтарылды.
Сату қаупі және жаңа қоғамдық көрініс
1988 жылы Херефорд епархиясындағы қаржылық дағдарыс декан мен кафедраны мапа мундиді сатуға мәжбүр етті. Көптеген пікір таластардан кейін, Ұлттық мұралық мемориалдық қордан, Пол Геттиден және жұртшылықтан түскен үлкен қаржылық көмек картаны Херефордта қалдырды және сэр Уильям Уитфилд жобалаған, картаны және Кафедральдық собор мен Барлық Әулиелер шіркеуінің тізбектелген кітапханаларын сақтауға арналған жаңа кітапхананың салынуына жол ашты. Кафедральдық собордың оңтүстік-шығыс бұрышындағы жаңа кітапхана ғимараты 1996 жылы ашылды.
Түсіндіру және мақсат
Карта топографиялық және энциклопедиялық тұрғыдан түсіндірілді, бірақ соңғы кездегі тәсілдер картаны символизм мен ассоциациялар арқылы мағынаны жеткізетін өнер туындысы ретінде қарастыруға тырысты. Hereford Mappa Mundi-ді түсіндіру қиын, себебі бастапқы контексті мен мақсаты жоғалған. Дегенмен, картаның Британ кітапханасында сақталған суреті бар триптихтің орталық бөлігі болғаны белгілі. Сол жақ панелінде періште Жәбірейіл, ал оң жақ панелінде Мәриям бейнеленген. Бұл картаны сол кезде христиандық құлшылығында кең таралған және Херефордта жоғары деңгейде дамыған Марияның Бағышталу культімен ерекше байланысты етеді. Картаның Томас де Кантилупа культін насихаттауда рөл атқарғаны туралы пікірлер қалыптасуда, ол кейіннен Рим Папасы тарапынан Әулие ретінде мойындалды. Бұл, ішінара, собордың ерекшеліктерін зерттеуге және триптихтің бастапқы орналасуы туралы болжамдарға негізделген. Бірақ, оның орнатылған уақытына қатысты келіспеушіліктер бар – 1290 жылға дейін ме, әлде одан кейін бе? Сондықтан картаны сол культ аясында қолданылған, дидактикалық және діни мақсаттағы нысан ретінде қарастыру керек, оны латын немесе француз тіліндегі жазуларды оқи алатын халықаралық аудитория көріп, түсінуі тиіс. Көп білімді және сауатты, немесе одан да кем білімді нұсқаушылар картаны қараушыларға суреттерді дұрыс түсіндіруге көмектескен болуы мүмкін. Картаның өзі осылай қолданылғанын көрсететін белгілі бір дәлелдер бар, мысалы, Херефорд қаласы одан мүлдем жоғалып кеткен, бұл қайта-қайта қол тигізуден болуы мүмкін; сондай-ақ картадағы маңызды жазулардың бірі "тарихты" естіген, оқыған немесе көргендер туралы айтады.
Орналасуы және Кантилупа культі
Дан Теркла картаны солтүстік трансепттің шығыс қабырғасына, де Кантилупаның қасиетті орнының жанына орналастырады. Ол келтірген дәлелдердің ішінде триптих орналастырылатын жерде сақталған тас қалау қалдықтары бар, соның ішінде сегіз шаршы тас кіріспелер жиынтығы. Бұл кіріспелер ағаш немесе тас тіректерге (корбельдерге) арналған тесіктерді жабу үшін орналастырылған, бұл картаны көрсетуге мүмкіндік берген. Бұл жоғарыдағы әйнек суреттерімен үйлеседі. Тіректердің ұзындығы ашылған триптих панельдерінің ұзындығымен сәйкес келеді – шамамен 3 метр енімен және кішкентай қосқан бөлігімен. Ол триптихтің басқа элементтермен сәйкес келіп, картаның маңызды бөліктерін тиісті биіктікте көрсеткенін айтады: Иерусалим – 129 см, Соңғы сот – 215 см. Дегенмен, бұл теорияға қарсы пікірлер де болуы мүмкін; Теркла келтірген өлшемдер триптихтің нақты көлемін азайтып көрсетуі мүмкін, және әдетте әсемдеу заттары қасиетті орынға соншалықты жақын орналастырылмайды. Томас де Весселоудың тағы бір теориясы триптихті хордың оңтүстік қанатындағы, де Кантилупаның қабіріне жақын басқа қабырғаға орналастырады. Бұл қабырғада триптихті тіреуге арналған металл ілгектер болған деген жазба бар. Триптихтің сақталған орталық бөлігінің арт жағындағы ағаш бөлшектерінің орналасуы осы пікірді қуаттайды. Қай жағдайда болсын, триптихтегі карта Кантилупадан рухани көмек іздеген қажылар үшін басты назар ошағы болған. Картада Кантилупаның басты алаңдаушылықтары мен сенімдері немесе үйретулері көрсетілуі керек. Бұл оның яһудилерге деген қарсылығын да қамтиды. Дебра Стриклендтің пікірінше, картада яһудилерді қуудан кейінгі оқиғалар бейнеленген, Киелі кітаптағы Мысырдан шығуды қазіргі қуумен байланыстырады, және төменде көрсетілгендей, христиандардың яһудилер осындай жазаға лайық деп сенуінің себептерін түсіндіреді.
Авторлық және меценаттық
Картаны жасауға шамамен төрт адамның демеушілігі қатысқан болуы мүмкін: Томас де Кантилупе, Ричард Холдингхем, Ричард де Белло және Кантилупеден кейін Вустер епископы Ричард Суинфилд. 1278 жылы қайтыс болған Ричард Холдингхем, Ричард де Беллоның аға туысы болуы мүмкін, ал ол картада дизайнер ретінде көрсетілген (оны "жасаған және орналастырған"). Ричард де Беллоның 1280 және 90-шы жылдардағы мансабы Суинфилдтің Линкольндегі демеушілігімен байланысты, онда Суинфилд қысқа мерзімге қазынашы қызметін атқарды. Әрине, Кантилупе культі үшін карта жасалғандығы Суинфилдтің оған көрсеткен игілігі үшін алғыс айту белгісі болды. Дегенмен, бұл мүмкін байланыстар әлі де болжамды болып қала береді, сонымен қатар Ричард Холдингхем мен Суинфилд тікелей таныс болған болуы мүмкін, тіпті 1278 жылы қайтыс болған Холдингхем картада көрсетілген түпнұсқа автор болған жағдайда да. Картаның жоғарғы сол жағында бейнеленген таңдалғандардың арасындағы бір ғана әдемі киінген, аристократ әйелдің бейнесі, сондай-ақ қарапайым киім киген және осылайша ізгі ниетпен бейнеленген қызметшінің Марияға тәж сыйлаған суреті карта жасалуына әйелдердің демеушілігінің әсер еткенін көрсетеді. Бұрын көпке дейін mappa mundi Херефордта емес, Линкольнде жасалған деп есептелді, себебі Линкольн қаласы егжей-тегжейлі суреттелген және өзен жанындағы төбеде орналасқан собормен (нақты) бейнеленген. Ал Херефорд тек собормен көрсетілген, ол картаның басқа элементтерімен салыстырғанда басқа қолмен салынған сияқты көрінеді. Алайда, кадрдың ағашының тегін зерттеудің соңғы нәтижелері оның Херефордта немесе оның айналасында жасалған болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Еврейлер мен Мысырдан шығудың маршруты
Стрикленд картадағы ортағасырлық еврейлердің бейнелерін және олармен байланысты Библия оқиғаларын түсіндіруге тырысты, осы арқылы карта еврейлер мен яһуди діні туралы қандай мәлімдеме жасауға тырысқандығын анылауға ұмтылды. Ол Англияда, еврейлердің 1290 жылы қуылғандығын, сондай-ақ Херефорд соборы мен оның жетекшілерінің жергілікті еврей халқымен болған қақтығысын ерекше атап өтті. Бұл мәселе олар үшін айрықша маңызға ие болған. Мысырдан шығу оқиғасы ерекше көзге түседі, бұл оның ерекше маңызды екенін көрсетеді, себебі мұндай оқиға басқа ортағасырлық діни карталарда кездеспейді. Кейбір бейнелер анық түрде қорлаушы және антисемиттік сипатта. Мысалы, Мысырдан шығу оқиғасында алтын бұзауға табыну көрсетілген. Бірақ алтын бұзау құрбандық тақтасына монеталарды төгіп жатқан шайтан ретінде бейнеленген. Шайтан "Махун" деп белгіленген, бұл мұсылмандардың табынған ойдан туған құдайларына берілген атау, бұл картадағы сарацендерді теріс бейнелейтін тұлғалармен байланыс құрады. Сондай-ақ, сахнада құрбандық тақтасында христиандық айқыш белгіленген. Бұл бейнені қасиетті затты қорлау ретінде қарастыруға болады, бірақ ең болжамдысы, еврейлерді христиандарды мазақтап отырғандай көрсетуге бағытталған. "Иудейлер" деп белгіленген төрт адам шайтанға табынып, бос парқ ұстап тұр, бұл еврейлердің Құдай Сөзін қамтитын кітаптармен байланысын көрсетеді, бірақ христиандардың пікірінше, оны түсіну және қабылдау мүмкін емес. Жалпы алғанда, алтын бұзау сахнасы, израильдіктерді "иудейлер" деп атау арқылы, оларды христиандарды мазақтаумен және "Махун" бейнесі арқылы мұсылмандар мен сарацендердің сол кездегі түсініктерімен байланыстырып, Мысырдан шығу оқиғасын қазіргі еврейлермен байланыстырады. Мұса бейнесі де жағымсыз мағынада түсіндірілуі мүмкін. Ол сары мүйіздерімен, қызыл теңізге жақын және жоғарыда айтылғандай, тағы бір шайтанға жақын бейнеленген. Қызыл және сары түстердің үйлесімі еврейлерді қорлайтын басқа бейнелерден де белгілі, және бұл еврейлер туралы жағымсыз стереотиптерді күшейтуге бағытталған. Мұсаның жанындағы христиандық айқышпен жәшік Жүсіптің сүйектерін Израильге қайтаруын көрсете алады, бірақ сонымен қатар Ескі Заңның ағымдағы өлімін, Құдайдың еврейлерді қабылдамауын және Мұса заңын христиандық хабарламамен алмастыруын көрсете алады. Бұл Исаның Матай 23:27-де дін қызметкерлері мен парызшыларды ақталған қабірлермен теңегенін еске түсіруі мүмкін. Соңында Мұса тозаққа кіретін қақпаны күзетіп тұрған айдаһарларға жақын орналасқан, бұл диагональды сызық арқылы көрсетілген. Ал "барлық көрініс еркектермен шеңберленген, күзетілген және толтырылған". Дегенмен, картада әйелдерді бейнелейтін жиырмаға жуық тұлға бар, олардың ең маңыздысы - Соңғы сот кезінде картаның жоғарғы бөлігінде бейнеленген Мариям, ол жалбарынумен кеудесін ашып тұр. Басқа бейнелерге Мариямға тәж кигізіп тұрған қызметші және Иерусалимнің жанында айна ұстаған сирена кіреді. Луттың әйелі Содом мен Гоморра қалаларына қарайды, ал Нойдың әйелі оның жанында тұрады. Төрт әйел Бабыл мұнарасының айналасында орналасқан, бұл мақтан тұтудың символы, сол кездегі христиандық мораль бойынша барлық жамандықтың түбірі, сонымен қатар әйелдермен ең тығыз байланысты күнә. Сонымен қатар, әйелдер Эпифаг пен Псилли және тағы жиырмадан астам адам емес әйелдер бейнеленген. Ұлыбритания солтүстік-батыс шекарасында салынған (сол жақ төменгі жағында, 22 және 23). Кереметі, Африка мен Еуропаның атаулары ауыстырылған, Еуропа қызыл және алтын түстермен "Африка" деп жазылған, ал Африка - "Еуропа" деп. Оң жақтағы ұзын өзен - Нил өзені (12), ал Т пішіні Жерорта теңізі (19 21 25) және Дон (13) мен Нил (16) өзендерімен қалыптасады. Бұл мифтік Сент-Брендан аралын бейнелейтін ең ерте белгілі карта, содан кейін ол көптеген басқа карталарда пайда болды, соның ішінде 1492 жылғы Мартин Бегеймнің "Эрдапфел" картасында.