Кіріспе

Экономикалық және саяси теория туралы кітап. «Exit, Voice, and Loyalty» (1970) – Альберт О. Хиршманның ықпалды еңбегі. Бұл жұмыс тауарлар мен қызметтердің сапасы нашарлаған жағдайда тұтынушыларға қойылатын түйінді талапқа негізделген: шығу немесе қарсылық білдіру. Кітапта ұсынылған аспектілер наразылық қозғалыстары, көші-қон, саяси партиялар, мүдделі топтар және жеке қарым-қатынастар сияқты мәселелерге қолданылды. Хиршманның шығу және кіруге кететін шығындардың артуы қарсылық білдіру мүмкіндігін күшейтеді деген тұжырымы расталады. Атап айтқанда, шығу мүмкіндігі шектеулі жағдайлардағы дауларды шешу кезінде кіруге кететін шығындардың жоғарылауы жұмысшылардың қарсылық білдіру ықтималдығын арттырады.

Теорияны көші-қонға қолдану

Хиршманның «шығу, дауыс және адалдық» схемасының маңызды қолданысы – эмиграция. Наразы тұтынушылардың басқа жерден тауар сатып алуына ұқсас тұрғызып, «шығу» бір елден кетіп, басқа ұлттық мемлекетке көшіп баруды білдірсе, «дауыс» – наразылықты білдіру мүмкіндігін көрсетеді, Хиршман атап өткендей, ол «жіңішке шағымнан зорлық-зомбылыққа дейін әртүрлі деңгейде болуы мүмкін». Хиршман бұл мүмкіндіктерді өзара байланыссыз деп есептеп, тепе-теңдік механизмін ұсынды: «шығу» мүмкіндігі оңай болған сайын, «дауыс» беру ықтималдығы төмендейді. Үкімет өкілдері үшін эмиграция – қауіпсіздік тетігі болды, оның арқасында наразылар өздерінің наразылық білдіру мүмкіндігінен бас тартты. «Латын Америкасының билік иелері саяси қарсыластарын және потенциалды сыншыларын ерікті түрде елден кетуге ұзақ жылдар бойы итермелеп келді. Латын Америкасының барлық республикаларында кеңінен қолданылатын баспана құқығын «дауысты шектеуге жасалған сөз байласу» деп санауға болады». 1989 жылы ГДР-де эмиграцияның күшеюі елде қалуды қалағандарды өзгерістерді талап ету үшін көшеге шығуға мәжбүр етті. «Шығу» «дауысты» оятып, екеуі де бірлесіп жұмыс істеді. Бұдан әрі, Хиршманның схемасы ұлттық мемлекеттерді нақты шекараланған «контейнерлер» жиынтығы ретінде қарастырады, ал көші-қон – бір контейнерден екіншісіне бір бағытта жүретін процестер ретінде сипатталады. 1990 жылдардан бері байқалатын трансұлттық көші-қонның пайда болуы бұл тұжырымға қарсы шықты. Эмигранттар өздерінің туған елдерімен берік әлеуметтік байланыстарын (адалдық) сақтап, қоғамдық істерде өз пікірін білдіру құқығын (дауыс) талап етеді. Гоффманның пікірінше, трансұлттық көші-қонда «шығу», «дауыс» және «адалдық» енді өзара байланыссыз емес; мигранттардың трансұлттық ерекшелігі осы санаттардың қабаттасуымен және бір уақытта болуымен анықталады.

Теорияны еңбек қатынастарына қолдану

Хиршманның шығу, дауыс және адалдық талдамалық құрылымы еңбек қатынастары саласындағы маңызды зерттеулердің негізі болды. Хиршманның шығу мен дауыс беру жиі, бірақ әрқашан емес, бір-біріне қарама-қарсы келетіні және адалдықтың тұтынушының наразылық білдіру ықтималдығын әсер ететіні туралы ойлары жұмыс орны саясаты мен нәтижелері арасындағы байланысты түсіндіруге көмектеседі. Хиршманның бастапқы тұжырымы тұтынушылардың күші бар деген қағидаға негізделген. Мысалы, Хиршман көп жағдайда тұтынушылар немесе ұйымның «мүшелері» алаңдаушылықтарын білдіргеннен кейін, сату ұйымының шешім қабылдаушылары осы алаңдаушылықтардың себептерін іздеп, жағдайды түзетуге тырысады деп болжады. Бұл шығу, дауыс және адалдыққа қатысты еңбек контексінде маңызды салдарларға әкеледі. Мысалы, Хиршманның шығу мүмкіндігі болғанда, дауыс беру «тұтынушылардың нашарлаған өнімге байланысты белгілі бір шығудың қаупіне қарсы жақсартудың белгісіздігін бағалауға дайындығымен» анықталады деген пікіріне қарамастан, адал қызметкерлер үнсіз қалуы мүмкін. Осы және басқа да себептерге байланысты, Хиршманның шығу, дауыс беру және адалдық құрылымын еңбек контексінде толықтыру үшін «жайсыздық» тұжырымы қажет. Балама ретінде, «үлкендікке төзе алу» кейде қызметкерлердің проблемаларды біліп, ұйымда қалуы, бірақ алаңдаушылық немесе шағым білдірмеу жағдайларына қолданылады. Мұғалімдер кәсіби одақтары арқылы жалақы мен жұмыс жағдайларын жақсартуға ұмтылады, бірақ одақтар сонымен қатар «дауыс беру» платформасын ұсынады. Чой мен Чунг кәсіподақ қолдаған дауыс беру сезімінің мұғалімдердің жұмыстан кетуін азайтуда маңызды екенін анықтады. Орта буын менеджерлері, әсіресе ұйымдық өзгерістер кезінде, екі жауапкершіліктің арасында қысылып қалуы мүмкін: адалдыққа ұмтылу және олар орындауға міндетті өзгерістер туралы алаңдаушылық білдіру. Гуннарсдотир әлеуметтік саланың орта буын менеджерлерінің топ ішіндегі қарама-қайшы көзқарастарды тарату арқылы тиімді автономияны және адалдық сезімін сақтай алатын жағдайды сипаттады. О’Мира, Беннетт және Нейхаус қызметкерлерді жұмыстан «тартуға» болатын факторларды талқылайды, мысалы, жалақының артуы. Олар жұмыс орнын тастауға себеп болатын факторларды да қарастырады, мысалы, жұмыс жағдайларына қанағаттанбау. Бұл оқытушылардың жұмыстан кетуіне бірнеше себеп бар. Ақша және ыңғайсыз жұмыс жағдайлары мысалдардың бірі. Кейбіреулері жаңа басшылыққа немесе жұмыс істеу әдістерінің өзгеруіне төзе алмайды. Сайфулла және Шахида кәсіби құрмет пен жұмыс беруші-қызметкер қарым-қатынасы қызметкерлердің адалдығына әсер ететінін, бірақ жұмыс беруші-қызметкер қарым-қатынасының әсері үлкен екенін көрсетті. Қызметкерлермен жақсы қарым-қатынас олардың адалдығына нақты әсер етеді.

Қабылдау

Хиршманның кітабы кеңінен өте ықпалды деп есептеледі. Кітапқа қатысты бірнеше сынды жинақтап, Доудинг кейбір ғалымдар шығу мен дауыстың біріктіріліп қолданылуы мүмкін екенін (тек балама емес) айтқандарын, Хиршманның ұжымдық әрекет мәселелері шығу және дауыс таңдауларына қалай әсер ететініне назар бөлмегенін, сондай-ақ адалдықтың шығу мен дауысқа қарағанда үнсіздікке де алып келуі мүмкін екенін жазды.

Басылымдар

Альберт О. Хиршман. 1970 жыл. Шығу, дауыс және адалдық: фирмалардың, ұйымдардың және мемлекеттердің құлдырауына жауаптар. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы. (қағаз басылым)