Кіріспе
1538 жылғы Эксетер заговоры – Англияның Генри VIII-іне қарсы жасалған деген жорамал. Генри VIII Англия шіркеуін Рим папасының билігінен алып, өзіне бағындырғаннан кейін, оны Генри Куртенэй, 1-ші Эксетер маркизімен (корольдің бірінші туысы) ауыстыру мақсатында болғандығы айтылды.
The Exeter Conspiracy in 1538 was a supposed attempt to overthrow Henry VIII, who had taken control of the Church of England away from the Pope, and replace him with Henry Courtenay, 1st Marquess of Exeter, who was a first cousin of the King.
Құрлық
Эксетер маркизіне қарсы Айыптау актісі (Act of Attainder) қойылды және ол Вестминстер залында өзге де күдікті заговоршылармен бірге мемлекетке опасыздық жасады деп әріптестері айыптады. Кейбір дереккөздер бұл құлқынды Томас Кромвелл, сол кезде вице-гегент, Лорд-приви-мөр, Бас хатшы және Қазынашылық канцлері, сондай-ақ Томас Одлидің қолдауындағы Ричард Рич, 1-ші барон Рич, әдейілеп ұлықтағандығын айтады. Бірақ Виктория дәуірінің тарихшысы Дж. А. Фруде Куртеньилердің «Девоншир мен Корнуоллдағы шағын билеушілер» болғанын жазады, бұл құлқынның нақты мәнін түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Дегенмен, Куртеньидің патшаға қарсы көтеріліс ұйымдастыруға қабілеттілігі және ниеті болғанын көрсететін дәлелдер бар. Оған қойылған айыптар католик кардиналы және Англия тағына талапкер болатын Йорк әулетінің мүшесі Реджинальд Поулмен болған заңсыз хат алмасуына, сондай-ақ Реджинальдтың бауыры Джеффри Поулдың көрсетуі мен мойындауына негізделген.
Салдары
Патша Реджинальд Поулдың өзіне қол жеткізе алмағандықтан, Поулдың отбасына патшаға қарсы сөзбен сатқындық жасағаны үшін кек қайтарды. Отбасының басшы мүшелері, тіпті Поулдың анасы Маргарет Поул, Солсбери графинясы өлім жазасына кесіліп, барлық мүліктері тәркіленді. Бұл әрекет Поул отбасын құртты. Сэр Джеффри Поул 1538 жылдың тамызында тұтқындалды; ол Реджинальдпен хат алмасып жүрген, ал Генри VIII-нің бірінші туысы және Реджинальд Поулдың екінші туысы Генри Куртенэй, Эксетер маркизінің ісі бойынша тергеу оның есімін көрсеткен. Ол Томас Кромвельге жүгінді, ол оны тұтқындап, сұраққа алды. Сұраққа жауап беру кезінде сэр Джеффри Генри Поул, 1-ші барон Монтегю (оның үлкен ағасы) және Эксетер Реджинальдпен хат алмасуға қатысқандарын айтты. Монтегю, Эксетер, сэр Эдвард Невилл және леди Солсбери 1538 жылдың қарашасында Генри Поулмен және басқа да отбасы мүшелерімен бірге опасыздық жасады деген айыппен тұтқындалды, бірақ Кромвель бұрын "оның [Реджинальд Поулдың] туысқандары болғанынан басқа ештеңеге кінәлі емес екенін" жазған еді. Олар Лондон мұнарасына қамалды.
Сенімдері
1538 жылдың қараша айында сэр Эдвард Невилл мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. 1539 жылдың қаңтарында сэр Джеффри кешірілді, ал Монтегю мен Эксетер мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталып, жазаланды, Реджинальд Поул болса қатысқан жоқ деп танылды. 1539 жылдың мамырында Монтегю, Эксетер, Леди Солсбери және басқалары да кінәлі деп танылды, бұл олардың жерлерін – көбінесе Англияның оңтүстігінде, кез келген басқыншылыққа көмектесуге қолайлы жерде орналасқан – және титулдарын жоғалтуына әкелді. Мұнарада әлі тірі қалғандар да өлім жазасына кесілді, яғни корольдің қалауынша жазалана алатын болды. Кінәлі деп тану туралы заң жобасын қолдау үшін берілген дәлелдердің бір бөлігі ретінде Кромвель Леди Солсберидің Рим католиктігін және Реджинальд пен Мэридің билігін қолдағандығын көрсететін Мәсіхтің бес жарасы бейнеленген көйлек ұсынды. Оның үйі мен мүлкі тексерілгеннен кейін алты ай өткен соң табылған бұл көйлек, оның ойдан шығарылған болуы мүмкін. 1539 жылы корольдің жақын адамы болған сэр Николас Карю корольмен араздасып, тұтқындалып, жазаланды. Сотта ол Эксетермен сөз байласыпты деген айып тағылды. Маргарет Поул, сол кезде Солсбери графесі деп аталған, Лондон мұнарасында екі жарым жыл қатаң жағдайда ұсталды; ол, оның немересі (Монтегюдің ұлы) және Эксетердің ұлы бірге ұсталды және король оларды қарауға бұйырды. 1540 жылы Кромвельдің өзі де жоғалып, Анна Клевсті қолдағандығы үшін өлім жазасына кесіліп, кінәлі деп танылды. Маргарет Поул ақыры 1541 жылы өлім жазасына кесілді (оның өлімі тіпті сол қатал заман үшін де қорқынышты болды), соңғы сәттеріне дейін өзінің кінәсіздігін айтты – бұл сол кезде де, кейін де әділетсіздік деп саналған, көп талқыланған оқиға. Реджинальд Поул өзін «шейіттің ұлы деп атаудан ешқашан қорқпаймын» деді. Одан 350 жыл өткен соң, 1886 жылы Маргаретті Рим папасы XIII Лео ақ бауырлас деп жариялады.
Театрлық бейнелер
"Эксетер заговорлары" оқиғалары "Біздің Әкеміз/Патер Ностер" (2009) атты пьесада сахналандырылды. Бұл 2009 жылдың мамыр айында Эксетердегі Сент-Николас Приориде болды. Поле отбасының мүшелерінің тұтқындалуы мен атылуы "Тюдорлар" телесериалының 3-ші маусымында көрсетілді. "Эксетер заговорлары" оқиғалары "Волк Холл" сериалының 2-ші сезонында бейнеленеді.