Чарльз Дарвин: 1873-1882 жылдардағы өмірі мен еңбектері

Чарльз Дарвин (1873-1882): Соңғы жылдарығы ғылыми зерттеулер, өсімдіктер, генетика, дінге қатысты көзқарастары. Биология, эволюция тарихы.

35 мин оқу

100%

Дереккөз: Darwin from Insectivorous Plants to Worms — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Чарльз Дарвиннің өмірі 1873 жылдан 1882 жылға дейін

1873 және 1882 жылдар аралығында Чарльз Дарвиннің өмірі мен еңбегі, «Жәндік жейтін өсімдіктерден» бастап «Құрттарға» дейін, оның бұрынғы жұмыстарында көтерілген ет жейтін және өрмелегіш өсімдіктерді зерттеумен жалғасты. Отбасы мүшелерінің аурулары туралы алаңдаушылық оның Гальтонның «мұрагерлік жақсарту» (кейіннен евгеника деп аталатын) идеяларына деген қызығушылығын күшейтті. Жаңа Жоғары шіркеу викариының бақылауды өз қолына алуына байланысты туындаған қиындықтарға қарамастан, ол Даун приход шіркеуінің жұмысына және ауылдық жағдайларды жақсартуға көмектесуді жалғастырды және шіркеудің қамқоршысы, пастор Джон Броди Иннеспен жақсы қарым-қатынаста болды. Чарльз Дарвиннің дінге қатысты пікірлеріне деген қызығушылық сақталды, бірақ ол бұл мәселеде сыңсып айтуға дайын болмады. Чарльз Дарвиннің денсаулығына байланысты туындаған көптеген проблемалар мен кешігулерге қарамастан, оның эволюцияға қатысты тәжірибелері мен зерттеулері жалғасты, нәтижесінде өрмелегіш өсімдіктердің қозғалысы, жәндік жейтін өсімдіктер, өсімдіктердің өзара тозануы мен өздігінен тозануының әсері, бір түрге жататын өсімдіктердегі гүлдердің әртүрлі формалары және «Өсімдіктердегі қозғалыс күші» туралы кітаптар жарық көрді. Эволюция жөніндегі оның идеялары ғылыми қауымдастықта кеңінен қабылданып, кейбір қақтығыстарға қарамастан, көптеген құрметтерге ие болды. Ол өзінің отбасы үшін автобиографиясын жазумен қатар, әкесі Эразм Дарвиннің өмірбаянына кіріспе жазды. Соңғы кітабында ол құрттардың топырақ құралуға тигізетін әсерін талқылады. 1882 жылдың 19 сәуірінде Англияның Кент графтығындағы Даун қаласында дүниеден өтті. Ол Даундағы Сент-Мэри шіркеуінің маңына жерленуді күткен еді, бірақ Дарвиннің әріптестерінің тілегі бойынша, Корольдік қоғамның президенті Уильям Споттисвуд Дарвинге еске алу рәсімін ұйымдастырып, оны Джон Гершель мен Исаак Ньютонның қабіріне жақын Вестминстер аббаттығында жерледі.

Өмірбаян

1859 жылы "Жаратылыстық таңдау арқылы түрлердің пайда болуы" еңбегі жарық көргеннен кейін, Чарльз Дарвиннің одақтастары – Чарльз Лайелл, Джозеф Дальтон Хукер, Томас Хаксли, Альфред Рассел Уоллес және Америкадағы Аса Грей, табиғи таңдауға және адамның жануарлардан тегін қабылдау қиындықтарына қарамастан, оның идеяларын таратуға күш салды. Дарвиннің өсімдіктер мен жануарларға қатысты зерттеулері мен тәжірибелері жалғасты, ал оның мол жазбалары эволюцияға қарсы пікірлерді, әсіресе Аргилль герцогы мен Сент-Джордж Миварт келтірген дәлелдерді жоңқаға шығарды.

Отбасы мәселесі, евгеника

Дарвиннің ұлдары Джордж пен Хорас ауырып, 1872 жылы Рождествода емделу үшін үйге келді. Дарвин жәндік жейтін өсімдіктерінен көтерілуші өсімдіктер туралы монографиясын жаңартуға көшті. Ол Гальтонның соңғы "мұрагерлік жақсарту" идеяларына қызығушылық танытты (бұл идеялар 1883 жылдан кейін евгеника деп аталатын), қоғам ақыл-жақындық және физикалық кемістіктерінен арылып, "табиғи қабілеттері барлар арасында касталық сезімді" қалыптастыру арқылы ұлттың генофондын жақсартуды ұсынды. Отбасылар тіркелмелі және әрбір "жақсы отбасыдан" таңдалған ең жақсы балалар үйленіп, бала тууына ынталандыру жасалатын еді. Дарвин өзінің балаларының ішінде тек Уильямның денсаулығы жақсы екенін білгендіктен, "Адамның шығу тегі" еңбегінде бұл мақсаттарды тым "утопиялық" деп санады. Ол осы жаңа ұсыныстардың ерікті түрде орындалса, іс жүзінде мүмкін емес деп ойлады, ал міндетті тіркеу арқылы күштеп орындалса, тіпті "адамзатты жақсартудың" "бірден-бір мүмкін" жолы болған жағдайда да, саяси тұрғыдан қорқынышты болар еді. Ол "мұрагерлік принципінің маңыздылығын" жариялап, адамдардың "ұлы" мақсатқа өздері ұмтылуына мүмкіндік беруді дұрыс көрді. Дегенмен, өзінің дені сау емес балалары үшін бұл тым кеш болды. Хаксли де ауырып, демалуға мұқтаж болды және ылғалды жертөлесі үшін көршісі сотқа шақырып, мазасын алды. Х-клубы (1864 жылдың қараша айында Хаксли, Хукер, Джон Тиндалл, Буск, Спенсер және Спотисвудтардың қатысуымен құрылған, натурализмдегі эволюциялық "жаңа реформаны" қолдау үшін аспаздық клуб) оған 2000 фунт стерлинг жинады, Дарвин 300 фунт стерлингпен бастама берді. Лайелдің әйелі қайтыс болғанда Дарвиннің көңілі қайтадан түсіп кетті. 1873 жылдың маусым айында Дарвин жәндік жейтін өсімдіктер жөніндегі жұмысын қайта бастады, бірақ оның әйелі Эмма Хакслидің жеті баласына күтім жасады, ал Хаксли мен Хукер континентке демалысқа кетті. Үйде кішкентай балалардың болуы 1850-ші жылдарға оралғандай сезілді.

Қауымдық қақтығыс

Жаңа реформашы Жоғары шіркеудің викарі, преподобный Джордж Скетчли Ффинден 1871 жылы қарашада приходты басқаруға кіріскеннен бері өз идеяларын таңумен айналысып келеді. Дарвин, қауым мүшелерінің неге наразы екенін түсіндіре отырып, меценат Джон Броди Иннеске хат жазды. Ффинден енді жылдар бойы Дарвин, Любок және дін қызметкерінен тұратын комитет басқарған ауыл мектебін өзіне қаратуға тырысты, мектепте "ішкі сенім еркіндігі" ережесі болған, ол балаларды англикандық идеологияға салудан қорғаған. Ффинден ағылшын шіркеуінің 39 бабын оқытуды бастады, бұл ауылдағы баптистер үшін ұнамаған жағдай болды. Дарвин комитеттен шығып, шіркеуге берілетін жылдық үлесін азайтты, бірақ Достық қоғамдағы жұмысын жалғастырды. Хенсли Веджвудтың қызы Эффи мамыр айында Томас "Тета" Фаррерге үйленді, ал 1873 жылдың 5 тамызында Дарвиндер оларды бірнеше күнге көруге барды. Олар келгенде, екі апта бұрын Фаррерлердің қызметшілері бір оқиғаға шақырылғанын естіді. Earl Granville-дің серігі Сэмюэл Уилберфорс аттан құлап қаза тапты, содан кейін оның денесі екі күн бойы Фаррерлердің қабылдау бөлмесінде жатты. "Тектес туралы ілімге" қарсы болғанымен, Уилберфорс Дарвинді әрқашан "тамаша адам" деп есептеген.

Тынығу

Үйде Хукермен болған қызу пікірталас Дарвиннің жадысы жоғалып, төсекте "басымнан үнемі күшті соққы өткендей" сезінуімен аяқталды. Эмма эпилепсия ұстамасы болуы мүмкін деп қорқып, бірақ дәрігер оны диетаға отырғызып, қыркүйек айында жәндікқоректі өсімдіктерді зерттеуге қайтаруға рұқсат берді. Оның хат алмасуы жалғасты, ол лайықты жобаларды қаржыландырып, көптеген сыйлықтарға, соның ішінде "шынайы жанкүйер" Карл Маркстің "Капитал" кітабына ризашылық білдірді. Дарвин бұл кітапты түсінуде қиындықтарға тап болды, бірақ олардың екеуінің де "білімді кеңейтуге" бағытталған еңбектері адамзаттың бақытына үлес қосады деп үміттенді. Фрэнк медициналық білімін алуда қиындықтарға тап болды және жануарлар тіндері туралы диссертациясын қорғағаннан кейін Даун қаласында өсімдік тіндерін зерттеуге көмектесуге міндетті болды. Джорджтың заңгерлік мансабы асқазан ауруына байланысты тоқтатылды және ол екі жыл бойы санаторияларда емделді. Ол дереу жарияланымдар жаза бастады, алғашқысы Contemporary Review журналында Гальтон туралы болды. Оның соңғы мақаласында дұға, илаһи мораль және "келешектегі сыйлықтар мен жазалар" туралы батыл пікірлер айтылды. Дарвин оны бірнеше айға жарияламауға және "бір сәт ойланып, тағы ойланып, тағы да ойлан" деп кеңес берді.

Балық

1873 жылы қарашада Гарвард философы Джон Фиске Х клубында Нью-Йорктегі бір кокнидің оған айтқан сөзін әңгімеледі: "Не, сол "қорқынышты ұстаған" Уксли ме? Оны Англияда ешкім мойындамайды! Біз оны жаман деп санаймыз!" Ол өзі былай деп жазды: "Мен Хакслиге қатты әуеспін, мұндай айқын ойлы адаммен кездесу қандай ләззат! Бұл – Саладиннің қылышындай, жастықтан кесіп өтеді". "Ескі Дарвин – ең жақын, ең тәтті, ең сүйкімді қарт ата. Жалпы, ол мені өзінің күшімен барлық көрген адамдардан артық таң қалдырады. Оның ішінде тыныш күш сезіледі, және ол не істесе де солай. Ол Хаксли сияқты жалынды да, құштар да емес. Оның көзі ашық көк, ол – ең мейірімді қарт кісі. [Оның] ұзын ақ шашы мен алып ақ сақалы [оны] өте әдемі көрсетті, қарапайымдылығына қарағанда. Мен оны қайта көрмеймін деп қорқамын, себебі денсаулығы өте нашар. Англиядағы күндерімнің бәрінен бүгінгі күнді ең қымбат тұрамын".

"Адамның шығу тегі" кітабының жаңа басылымы

Дарвин "Адамның шығу тегі" кітабының жаңа басылымын қайта қарастырып, өзін-өзі қаржыландыратын Уоллеске оған көмектесуді ұсынды. Уоллес сағатына жеті шиллинг сұрады, сонымен қатар ол "саясатқа қатысып жатыр" екенін, көмір өндірісін мемлекеттік меншікке беруді ұсынатынын айтты. Эмма бұл туралы біліп, жұмысты ұлы Джорджқа тапсырды, сондықтан Дарвин Уоллеске өтініш айтып хат жазуға мәжбүр болды, "Құдайға шүкір, саясат табиғи ғылымның орнын баспасын" деп қосты.

Қауымның оқу залы

Екі жыл бойы Эмма жергілікті мектепте жергілікті жұмысшыларға арналған қысқы оқу бөлмесін ұйымдастырды, олар аптасына бір пенни төлеп темекі шегуге және ойындар ойнауға жазылып, "Құрметті газеттер мен бірнеше кітаптар, сондай-ақ әдептілікті сақтау үшін әр кешке сыйлы үй шаруасы" болды. Бұл еркектерді "қоғамдық үйге" бармай қалу үшін жасалған әдеттегі мүмкіндік еді. 1873 жылы пастор Ффинден оған қарсы шықты, себебі "кофе ішуге, багателге және басқа ойындарға" рұқсат берілген еді, ал балалар таңертең келгенде "тәмәкі түтіні мен түкірудің салдары" байқалды. Эмма Дарвинге Лондонның білім инспекциясынан мақұлдау алуға көмектесті, ал 1873 жылғы Рождествоға дейін Дарвиндер мен Любоктар мектеп комитетімен келісімге келді, "жұмысшы табына өзін-өзі жетілдіру және көңіл көтеру үшін барлық мүмкін жағдайларды жасау үшін" қажетті жөндеулерді төлеуге уәде берді. Ашуланған Ффинден Дарвиндердің оның есінен тысқары инспекцияға баруының "мүлдем дұрыс емес" екенін айтты. 1874 жылдың күзінде Дарвин Ффинденге наразылығын білдіріп, денсаулығына байланысты мектеп комитетінен ресми түрде кетті.

Спиритуизм

Франсис Гальтон спиритизмнің жаңа қозғалысына қызығушылық танытты. 1874 жылдың қаңтар айында Лондонға сапар кезінде Дарвин Эразмның үйінде туыстарымен, соның ішінде Хенсли Веджвудпен және Хакслимен бірге сеансқа қатысты. Джордж Чарльз Уильямсты медиум ретінде шақыртқан еді, олар қараңғыда үстелдің айналасына отырды, бірақ бөлмеде ауа тығылып қалғанда Дарвин жоғары қабатқа көтеріліп, жатып қалды, соның салдарынан сеанстың өзін көрмеді – отшашу, дыбыстар және үстел олардың бастарынан жоғары көтерілді. Гальтон бұл "сәтті сеанс" деп ойласа, Дарвин кейін "Егер біз мұндай әуесқойлыққа сенуге тиіс болсақ, Құдай бізге жарылқасын" деп жазды және Эммаға "бұл бәрі алдасқандық" және "оны басқаша сендіру үшін зор дәлелдер қажет" деді. Екінші сеанста Хаксли мен Джордж Уильямстың жалғаншы екенін анықтады, бұл Дарвинге жеңілдік әкелді. Эмма Хенслидің қызы Сноуға Чарльз "оған сенбейді, ол бұл туралы ойды өте жақтырмайды" деді. Сноу өзінің әкесі "егер адам тілегі сеніміне әсер етсе, оны үлкен кемшілік деп есептейтін" екенін есіне алды, ал Эмма "ол әрқашан өз қағидаларына сай әрекет етпейді" деді, Сноу мұны "көзқарастылықтың мәні осында" деп түсінді, ал Эмма "Ой, иә, ол нағыз көзқарасты адам" деді.

"Түсінудің" жаңа басылымы

Дарвин Генриетта мен Джорджтың көмегімен кітаптарын ауырсынып қайта жазуды жалғастырды, Гальтонның идеяларын және жаңа оқиғаларды қосты. Ол Лаббоктан бірнеше жыл бойы жалға алған Sandwalk-ті сатып алды, бірақ бағасы тым қымбат болды және бұл олардың достығына зиян келтірді. Джордж Бентамды Линней қоғамының президенті лауазымынан шеттету туралы дау, Оуэннің ықпалымен болған деген хабарлар, Дарвиннің "Оуэн – жер бетіндегі бір жамандық. Мен оны жек көремін" деп жазуына себеп болды. Хакслинің көмегімен ол маймыл миының мұрагерлік ерекшеліктері туралы "Төңкеріс" кітабын жаңартты, Хаксли бұл өзгерістің "жауыңды желе сияқты етіп майыстырады, бірақ оны тек анатомия мамандары ғана байқайды" деп ойлады. Қолжазба 1874 жылдың сәуір айында аяқталды, ал баспагер Джон Мюррей "Тектес" кітабының арзан басылымының табысын қайталау үшін 12 шиллингтік жартылай бағамен басылым шығаруды жоспарлады. Дарвин түзетулерді Джорджқа тапсырып, қайтадан өсімдіктерді зерттеуге кірісті. Жаңа басылым 13 қарашада жарық көрді, бағасы ең төменгі шегіне дейін 9 шиллингке дейін төмендетілді.

Жәндік жейтін өсімдіктер

1874 жылы Дарвин жәндік жейтін немесе ет жейтін өсімдіктермен тәжірибе жүргізуге көмектесу үшін көптеген ескі достарына хабарласты. Көмекшілер қатарында Кьюдегі Хукер және оның ассистенті Уильям Тислтон Дайер, Лондон университетінің колледжінде өсімдіктің ас қорытуын зертханада сынаған Джон Бурдон Сандерсон және Гарвардтағы Аса Грей болды. Nature журналына жолданған сұраулар Фрэнкке өңдеуге берілген көптеген хаттарды әкелді, ол ауылдағы Броди Иннестің бұрынғы үйіне көшіп, 23 шілдеде Эми Ракқа үйленді. Осы кезде Кембриджде Франкпен бірге оқыған Джордж Романс отбасыға қосылды. Тәжірибелерге алынған өсімдіктер Drosera және Pinguicula туыстарының мүшелері болды, оның ішінде D. rotundifolia және P. vulgaris.

Мивартпен айтыс

Дәлелдемелерді тексерумен қатар, Джордж Дарвин бірінші туысқандардың некелерін статистикалық тұрғыдан талдады (біздің топта төменгі топқа қарағанда үш есе жиі кездеседі) және Гальтонның ықпалымен «некедегі пайдалы шектеулер» туралы мақала жариялады. Миварт бұл мәселеге қатысты «Quarterly Review» журналында анонимді түрде шабуыл жасап, қылмыс жағдайында ажырасуды жақтауды немесе кеңес беруді «ең қатал заңдар және халықты шектеу үшін жамандыққа ұқсату» деп бұрмалады, сондай-ақ «үрейлі жыныстық қылмыстар» туралы айтты. Ашуға буған Дарвин Джорджқа заңгерлік кеңес алуды, ал өзі кітаптарының және «Quarterly» журналының редакторы Джон Мюррейге хабарласып, «бізнесін басқа жаққа көшіруге» мәжбүр боларын айтты. Дарвиннің Уильяммен Саутгемптондағы демалысы Джорджтың жауабын дайындаумен көлеңкеге түсті. Сол айдың соңында Британ қауымдастығы алдында Джон Тиндалл сөз сөйлеп, «теологиядан космологиялық теорияның барлық саласын тартып алуға» ниеттенгенін мәлімдеді, бұл оны дінге қарсылық танытқаны үшін соттауға шақыруға әкелді. Қазір көзі нашарлап, денсаулығы нашарлаған Лайелл Дарвинге хат жазып, «сенің және эволюция теорияңның» жетістіктеріне ризашылық білдірді, бірақ өлімнен кейінгі өмір туралы алаңдауын жеткізді. Дарвин оның пікіріне келісті, бірақ өлімнен кейінгі өмірге «ешқандай ішкі сенімділік» сезінбеді. Қазан айындағы «Quarterly» журналында Джорджтың жауабы және Миварттың «кешірім сұрауы» жарияланды, бірақ ол әлі де «оқулықтардың өте қауіпті және зиянды екенін» айтып, Дарвинды ашуландырды. 13 қарашада Хукердің әйелі Фанни кенеттен қайтыс болды, ал қайғыға батқан Хукер жерлеуден кейін үйіне қайта алмады және отбасын Даунға әкелді. Эмма балаларға қараумен айналысты, ал Хукер Кьюге оралғанда Дарвин оның «толық күйзелісінен» шығу үшін «қайратты жұмыс істеуге» шақырды. Кейін Дарвин Миварттың аргументін айтты, ал Хукер Х клубын (1864 жылдың қарашасында Хаксли, Хукер, Джон Тиндалл, Буск, Спенсер және Спотисвудты қоса алғанда, натурализмдегі эволюциялық «жаңа реформаны» қолдау үшін құрылған тамақ клубы) шақырды. Хаксли «анонимді жалақорлыққа» қарсы пікірін білдіріп, Дарвинге «Елизиумның бақытты құдайларының бірі сияқты болуы керек, ал төменгі құдайлар тозақ күштерімен күрессе» деді. Миварт құн төлеуге құпия түрде өтінді, бірақ Хаксли Дарвинге «ең тиімді жаза» - «оған салқын қарай беру» екенін айтты. Дарвин өз ойын айтуға асықты, және 12 қаңтар 1875 жылы кешірім сұрамағандықтан, ол Мивартпен ешқашан байланыспауға ант етіп жазды.

As well as working on the proofs, George Darwin made a statistical analysis of first cousin marriages (three times more frequent in "our rank" than in the lower) and, influenced by Galton, published an article on "beneficial restrictions in marriage". Mivart attacked this anonymously in the Quarterly Review, misinterpreting advocacy of divorce in cases of criminality or advice as " the most oppressive laws, and the encouragement of vice in order to check population", talking of "hideous sexual criminality". A furious Darwin told George to take legal advice while he contacted the publisher of his books and the Quarterly, John Murray, threatening to "take his business elsewhere". Darwin's holiday at Southampton with William was overshadowed as he drafted George's response. John Tyndall's address to the British Association later that month laid claim to "wrest from theology the entire domain of cosmological theory" and led to calls for his prosecution for blasphemy. Lyell, now nearly blind and in deteriorating health, wrote to Darwin applauding the boost to "you and your theory of evolution" despite his qualms about the hereafter. Darwin was sympathetic, but did "not feel any innate conviction" of life after death. The October issue of the Quarterly carried George's response and an "apology" from Mivart which still maintained "that the doctrines are most dangerous and pernicious" and infuriated Darwin. On 13 November Hooker's wife Fanny died suddenly, and a devastated Hooker felt unable to return home after the funeral and brought his family to Downe. Emma looked after the children, and when Hooker returned to Kew, Darwin urged "hard work" to overcome his "utter desolation". Later, Darwin mentioned the Mivart argument and Hooker rallied the X Club (a dining club formed in November 1864 to support the evolutionary "new reformation" in naturalism, including Huxley, Hooker, John Tyndall, Busk, Spencer, and Spottiswoode). Huxley eagerly used a review to attack "anonymous slander", telling Darwin that he "ought to be like one of the blessed gods of Elysium, and let the inferior deities do battle with the infernal powers." Mivart confidentially pleaded to make amends, but Huxley told Darwin that the "most effectual punishment" was to "give him the cold shoulder". Darwin was itching to speak his mind, and when no apology had come by 12 January 1875 he wrote vowing never to communicate with Mivart again.

Құрт жейтін өсімдіктер, егістік және вивисекция

Дарвин күресін жалғастырды, 1875 жылдың ақпан айында Джорджқа "Өмірдің мағынасыздығын және барлығының бекершілігін жақсы білемін" деді, ал Хукерге тіпті "өзін-өзі өлтіруге дайын" екенін айтты. 22 ақпанда Лайелдің қазасы оған "барлығымыз жақын арада кетеміз" деген сезімді тудырды. Лиелл табиғи іріктеуді қолдамағаннан кейін олардың достығы суынып, Дарвин Вестминстер аббаттығындағы жерлеу рәсіміне қатысудың орнына ауруға шалдыққандай болды. Наурыз айында Дарвин "Қоңыртәрізділерді жейтін өсімдіктер" туралы қолжазбаны Мюррейге апарып берді. Бір жыл бойы пастор Дарвиндермен сөйлеспеуге келіспеді, ал ауылға екі кешкі лекция ұсынылғанда, Люббок мектеп ғимаратын пайдалануға рұқсат беру үшін делдалдық жасауға мәжбүр болды. Комиссия келісім берді, бірақ Ффинден ынтымақтастықтан бас тартты, былай деп жазды: "Мистер Дарвиннің көзқарастарының аянды дінге зиянды әсер ететінін бұрыннан білгенмін, бірақ пікірлердің қарама-қайшылығы көршілік қарым-қатынасқа кедергі келтірмеймін, уақтылы Құдайдың рақымы осындай зерек зиялы және рухани қабілеттері бар адамды дұрыс жолға салатынына сенемін". Дарвин де солай мәрттік танытты, "Егер Ф мырза Д-мен маған иіліп сәлем берсе, біз де жауап қайтарамыз" деді. Ол Миварт пен Ффинденмен араласу оның жеке христиандыққа деген қарсылығын күшейтетінін байқады. Дарвиннің қызы Генриетта, Франсис Пауэр Коббтың антививисекциялық заңнама талабын қолдаған петицияны қолдады. Дарвин жануарларды жақсы көріп, вивисекция жасаған емес болса да, оны "физиология тек тірі жануарлармен тәжірибелер арқылы ғана дами алады" деп сендірді. Лондонға демалысқа барғанда ол бұл мәселені байланыстарымен талқылады, алдымен қарсы петиция жасауды ойлады, содан кейін Хакслидің кеңесімен "адамгершілік көзқарас" деп атаған реттелген вивисекцияны қамтамасыз ететін алдын алу заңын қолдауға тырысты. Парламентке түлкі аулауға тыйым салу одан әрі шектеулерге алып келуі мүмкін деген ескерту көмектесті, және Коббтың заң жобасы 4 мамыр 1875 жылы Лордтар палатасына, ғалымның заң жобасы Халықтар палатасына жеткенге дейін бір апта бұрын жеткенімен, Ішкі істер министрі дауды шешу үшін Корольдік тергеу комиссиясын құрды, ал Хаксли комиссияға қосылды. Дарвиннің автор ретіндегі сұранысы "Қоңыртәрізділерді жейтін өсімдіктер" атты 450 беттік өсімдіктер туралы тәжірибелер каталогының тез сатылуымен және шілдеде 1000 даналық қайта басылымның екі апта ішінде сатылып кетуімен көрінді.

Darwin struggled on, by February 1875 telling George that "I know full well the feeling of life being objectless & all being vanity of vanities", and Hooker that he was even "ready to commit suicide". The death of Lyell on 22 February had him feeling "as if we were all soon to go". Their friendship had cooled after Lyell declined to back natural selection, and Darwin pleaded illness rather than take part as a pall bearer at the funeral in Westminster Abbey. In March Darwin took the proofs of Insectivorous Plants to Murray. For a year the vicar had refused to speak to any of the Darwins, and when two evening lectures were proposed for the village, Lubbock had to act as an intermediary in requesting use of the schoolroom. The committee agreed, but Ffinden refused to co operate, writing that "I had long been aware of the harmful tendencies to revealed religion of Mr. Darwin's views, but I had fully determined not to let my difference of opinion interfere with a friendly feeling as neighbours, trusting that God's grace might in time bring one so highly gifted intellectually and morally to a better mind." Darwin was equally haughty in return, condescending that "If Mr. F bows to Mrs D. and myself, we will return it". He found that dealing with Mivart and Ffinden was increasing his private hostility to Christianity. Darwin's daughter Henrietta at first supported a petition drawn up by Frances Power Cobbe demanding anti vivisection legislation. Though Darwin was an animal lover and had never carried out vivisection, he persuaded her that "Physiology can only progress by experiments on living animals". During his spring break in London he took the matter up with his contacts, at first thinking of a counter petition, then on Huxley's advice seeking support lobbying for a pre emptive bill to provide for regulated vivisection with what he called a "more humanitarian aspect". The hint to the fox hunting houses of parliament that a ban could lead to further restrictions helped, and though Cobbe's bill reached the House of Lords on 4 May 1875 a week before the scientist's bill reached the House of Commons, the Home Secretary announced a Royal Commission of inquiry to resolve the arguments, with Huxley co opted on to the Commission. The demand for Darwin as an author was shown when Insectivorous Plants, a 450 page catalogue of plant experiments, sold out quickly and in July a 1,000 copy reprint sold out within a fortnight.

Өзгерістердің қайта қаралуы

Енді Дарвин "Оруланғанда жануарлар мен өсімдіктердің өзгеруі" кітабының жаңа басылымына кірісті, онда ол жарық көргеннен бері жеті жыл ішінде Дарвинге жіберілген жүздеген хаттар мен көптеген монографиялардан алынған қосымшалар енгізілді. Кейбір бөлімдері өзгертіліп немесе алынып тасталды, ал Джордж Романс медузалар туралы жұмысын тоқтатты да, Дарвиннің мінез-қасиеттердің мұрагерлік механизмін құрайтынын ойлаған "гемулалар" туралы білу мақсатында өсімдіктерге екпе жасау тәжірибелерін жүргізді. Гальтонның "пангенез" бойынша зерттеулерінде әртүрлі тұқымдағы қоянға қан құюға тырысып, бірақ сәттілікке жете алмады. Дарвин мұрагерлік арқылы берілген қасиеттердің дәлелін іздеуді жалғастырды, теміршілердің балаларының денелі болуы және ата-аналарындағы жараларға ұқсас жаралармен туылған сәбилер туралы мәліметтер жинады. Ол Хаксли сияқты осы идеяларды жоққа шығармай, "Тектес" еңбегінде мұндай мұрагерлікті адам эволюциясының маңызды факторы ретінде көрсетті. Дарвин ұлдарына өзінің кемшіліктерін мұра етіп беруі мүмкін деген ойда ұзақ уайымдады. Ол Фрэнктың табиғаттануға деген қызығушылығын мұра еткеніне, ауылдан Даун Хаусқа өсімдіктермен тәжірибе жүргізу үшін келгеніне және ұлын Линней қоғамының мүшелігіне ұсынғанына қуанды.

Крес және өздігінен ұрықтандыру

Баспаға түскен "Вариация" және 1875 жылдың қарашасында "Ұлым Джордж салған суреттерімен" бірге "Шыршық өсімдіктердің қозғалысы мен мінез-құлқы" атты бұрынғы мақаласы жарыққа шыққан Дарвин "Жасыл өсімдіктерде айқас және өздігінен ұрықтандырудың әсері" еңбегін жазды. Бұл үшін өсімдіктерді жәндіктерден қорғау, гүлдердің тозаңдануын бақылау, тұқымдарды санау және олардың өнімділігін тексеру сияқты еңбекке толы тәжірибелер сериясы жүргізілді. Бұл тәжірибелер он буынға дейін қайталанып, әр кезеңде егжей-тегжейлі жазбалар сақталды. Дарвин нәтижелерді кестеге түсірді, Гальтон оның статистикасын тексерді, және айқас ұрықтандырылған өсімдіктердің биіктігі, салмағы, күштілігі және өнімділігі жағынан өздігінен ұрықтандырылған өсімдіктерден айқын артық екенін анықтады. Осы принцип адамдарға да қатысты, ал халық санағына сұрақ қоюға жасалған әрекет сәтсіз аяқталса да, Джордж ақылсыздық үйлерінен және Дарвиннің бірінші туысқандардың некесінен туындаған шағын әсерді көрсеткен "Палл Молл Газетінен" алынған деректерді талдады. Эмма оның қысқа үзілістерге ие болуын қамтамасыз етсе де, Дарвин "өмірдегі жалғыз ләззатым" деп білген жұмысын үздіріп, 1876 жылдың мамырында "Ұрықтандыру" еңбегінің алғашқы нұсқасын аяқтады, содан кейін бірден "Орхидеяларға" қатысты қайта қарауға кірісті.

Естерімде

Олар Хенсли мен Фанниге Франктің әйелі Эми бес айлық жүкті екенін және Чарльз мен Эмманың көп ұзамай ата-ана болатынын құттықтау үшін барды. Дарвин отбасына өлімнен кейін қалдыру үшін естелік жазуды шешті, ал 1876 жылғы 28 мамырда жексенбі күні ол "Менің сана мен мінезімнің қалыптасуы туралы естеліктерді" жазуға кірісті. Ол бұл ашық, жеке естеліктерді жазуды оңай тапты, онда балалық шағы, университеті, "Бигльдегі" өмірі және ғылымдағы жұмысының дамуы туралы жазды. "Діни сенімдер" деген тақырыптағы бөлім үйленуінен бұрын ашылды, онда ол Эммамен ұзақ жылдар бойы келіспегендігін ашық талқылады. Ол Энниді еске алып, оның ерте қайтысы болмаса, қазір "ұсынысқа лайық әйелге айналып өскен болар еді" деп ойлады. Ол 3 тамызда естеліктерін аяқтап, ұрықтандыру туралы кітабы жарық көргеннен кейін "күшімнің таусылуы мүмкін" деген қорытынды жасады. 7 қыркүйекте Бернард есімді бала Даун Хауста дүниеге келді, бірақ анасы қызба мен құрылысқа ұшырады және төрт күннен кейін 26 жасында қайтыс болды. Дарвин мұны "ең қорқынышты оқиға" деп ойлады, ал Франк шок пен қайғыға батып, сәбимен бірге Даун Хаусқа көшіп келді. Ол үшін үйді кеңейту үшін мердігерлер шақырылды, ал Франк әкесі үшін механикалық жұмыстарды атқарып, естеліктердің таза көшірмесін жасады және "Орхидеялар" кітабының басылымдарын түзетті.

Либерализм

Ффинденнің қарсылығына қарамастан, Эмманың жұмысшылар үшін шіркеу оқу залы жобасы қайта басталды және Рождествоға дейін ашылды. Дарвин гүлдер туралы келесі кітабын жазғанда «Орхидеялар және крест және өзін-өзі ұрықтандыру» атты еңбегін жариялады. 1877 жылдың ақпан айында ол Джордж пен Аждаһаға қазынашы ретінде қатысты және ауылдағы жұмысшыларды, жалақының кемуінен және шаруашылықтың құлдырауынан жұмыс орындарына қауіп төнген жағдайда, Достық қоғамды таратып, кірісті қабылдамауға, бірақ кітаптарды ашық ұстап, артық қаражаттарын бөліп, ұзақ мерзімді қауіпсіздік үшін қорғанысты сақтауға көндірді. Оның бұрынғы виг принциптері Дарвинге әсер еткен тағы бір Мюррей авторы Сэмюэл Смайлздің «Өзін-өзі көмектесу» философиясымен үйлесімді болды. «Түгел либерал» ретінде Дарвин британ саясатының «Ұлы қартайы» Глэдстонды қолдады. Үш ай бұрын Дарвин 15 000 болгар көтерілісшілерін Осман империясының мұсылман «түрік» әскерлері өлтірген кездегі «болгар қорқынышына» қарсы наразылықты қолдады және Глэдстонның Тори үкіметінің түріктерді қолдауына қарсы Ресейдің араласуын шақыруын қолдады. Маркс мұны христиандық қанаушыны екі жүзді түрде таңдау деп санады және Дарвиннің «шошқалық демонстрацияны» қолдауына наразылық білдірді. 10 наурызда Глэдстон өзінің артқы орындықтарын аралап, Любокке барған кезде, өзінің серіктерімен Даун Хауста болды және екі сағат бойы үнсіз Дарвинді «түрік терроризмі» туралы соңғы памфлетінен түсініктемелермен қуантты және «жарық-жарықтарды сарқылмай ұшырды». Кетер алдында ол Дарвиннен шығыс өркениеттері құрып кеткен кезде болашақ Америкаға тиесілі екенін білдіре ме деп сұрады; ойланып болғаннан кейін Дарвин «Иә» деп жауап берді. Ол Глэдстонның «қалыпты, сергек тұлғасының» кетіп бара жатқанын көріп: «Мынандай ұлы адамның маған келіп қалуы қандай мәртебе!» - деді. Глэдстонның сапарынан екі апта өткен соң, жетекші зайырлы, белсенді атеист және либералдық кандидат Чарльз Брэдлау баспагер Энни Бесантпен бірге алты пеннилік флажокқа америкалық дәрігер Чарльз Ноултонның контрацепция кеңестерін жариялау арқылы халықтың ашуын туғызды. Брэдлоу мен Бесант әдепсіздікке кінәланды және 1877 жылы 18 маусымда сотқа жіберілді. Екі апта бұрын олар Дарвинді өздерін қорғау үшін шақырып алды. Ол қатты қорқып, бұл олар үшін «үлкен азап» болады деп наразылық білдірді және айыпталушыларды айыптау керектігін айтты, өйткені ол «ұзақ уақыт бойы қарсы пікірде болды» бала тууды бақылау туралы, бұл туралы «адамның шығу тегі» кітабынан алынған үзіндіде көрсетілгендей, «біздің табиғи өсу қарқынымыз, көптеген және айқын зұлымдықтарға әкеліп соқса да, ешқандай жолмен қатты азаймауы керек». Ұрыққа қарсы күрес «ерлі-зайыпты емес әйелдерге тарайды және отбасылық байланыстың негізін құрайтын пәктікті жояды; және бұл байланыстың әлсіреуі адамзат үшін ең үлкен жамандық болар еді».

Despite Ffinden's continuing opposition, Emma's project of a parish reading room for labourers was restarted and opened before Christmas. Darwin saw Orchids and Cross and Self Fertilisation published as he wrote his next book on flowers. In February 1877 he attended the George and Dragon in his position as treasurer and persuaded the village labourers, who were suffering from wage cuts and a threat to their jobs in a farm slump, not to disband the Friendly Society and take the proceeds, but to keep some protection for their longer term security by keeping the books open while distributing their surplus funds. His old Whig principles fitted well with the Self Help philosophy of another Murray author, Samuel Smiles, who had impressed Darwin. As a "thorough Liberal", Darwin supported Gladstone, the "Grand Old Man" of British politics. Three months earlier Darwin had backed the outcry against the "Bulgarian horrors" when 15,000 (Christian) Bulgarian rebels were massacred by Muslim "Turkish" troops of the Ottoman Empire, and supported Gladstone's calls for Russian intervention in opposition to the Tory government's support for the Turks. Marx thought this a hypocritical preference for a Christian oppressor, and complained about Darwin's support for the "piggish demonstration". On 10 March Gladstone, while doing the rounds of his backbenchers and visiting Lubbock, turned up with his entourage at Down House and for two hours regaled a silent Darwin with comments from his latest pamphlet on "Turkish terrorism", and "launched forth his thunderbolts with unexhausted zest". Before leaving he asked Darwin if evolution meant that the future belonged to America as the Eastern civilisations decayed; after thinking it over, Darwin responded "Yes." Watching Gladstone's "erect alert figure" walking away, he said "What an honour that such a great man should come to visit me!" A fortnight after Gladstone's visit, the leading secularist, militant atheist and unofficial Liberal candidate Charles Bradlaugh with co publisher Annie Besant caused public outrage by publishing do it yourself contraceptive advice from an American doctor, Charles Knowlton, in a sixpenny pamphlet Fruits of Philosophy. Bradlaugh and Besant were accused of obscenity and committed for trial on 18 June 1877. A fortnight beforehand they subpoenaed Darwin for their defence, expecting his support. Appalled, he wrote protesting the "great suffering" this would put him to, and advised that he would have to denounce the defendants as he had "long held an opposite opinion" on birth control, as evidenced by an extract from the Descent of Man stating that "our natural rate of increase, though leading to many and obvious evils, must not be greatly diminished by any means." The practice of contraception would "spread to unmarried women & would destroy chastity on which the family bond depends; & the weakening of this bond would be the greatest of all evils to mankind."

Демалыс күндері

Судеттік шақыру алынып тасталды, және Дарвинге қажетті "демалысы" үшін – ол әдеттегідей, үйден алыс қатты жұмыс істеуді білдірген – Лейт-Хилл мен Саутгемптонға баруға тыйым салынбады. Ол алғаш рет Стоунхенджге сапар шегіп, құрттардың мегалиттерді уақыт өте келе қалай көміп кеткенін зерттеді. Эмма екі сағаттық пойыз сапары мен 38 шақырымдық (24 миль) жол сапары оны "жартылай өлтіріп қояды" деп қорқып, бірақ ол ыстық күнде қазғаннан кейін де жақсы күйде болды. 1877 жылдың шілде айының ортасында өсімдіктердің жыныстық өмірі туралы жұмысы Аса Грейге арналған "Бір түрдің өсімдіктеріндегі гүлдердің әртүрлі формалары" деген кітаптың жарық көруімен аяқталды. Ол "бос отыруға шыдамады" және бірден өсімдіктердің қозғалысы туралы келесі кітабына кірісті. Эмма оны күзгі демалысына Солтүстік Даунстағы Абингерге алып кетті, ал Уоллес енді бірнеше шақырым ғана қашықтықта тұрса да, Дарвин одан қашып, дипломатиялық түрде "сендерді көруге келгім келеді, бірақ көлік жүргізу мені соншалықты шаршатады, батылымды жинай алмадым" деп жазды.

Құрметті докторлық дәрежесі

Кембридж университеті дарвинизмге мойын бұрды, ал 17 қарашадағы сенбі күні отбасы Сенат үйіне қатысты. Дарвин студенттердің көп алдында құрметті заң докторы (L. L. D.) дәрежесімен марапатталды. Студенттер палата ішінде маймыл қуыршағын ілді, оны проктор алып тастады, бірақ оның орнына лентамен безендірілген "жетіспейтін буын" – сақина ілді, ол салтанат бойы жұрт үстінен серпіліп тұрды. Дарвин қолдаудың қатты шуылымен кірді. Қоғамдық тілші Дарвиннің еңбегін әсем латын тілімен сипаттап, студенттердің көңілді әзілдеріне де орын берді, сондай-ақ "жағымсыз маймылдар тайпасынан" жоғары лауазымды тұлғаларды бөліп көрсетіп, "Mores in utroques dispares" – "екі рудың моральдық сипаты әртүрлі" деді. Эмманың басы ауырғандықтан, ол мен Дарвин оның құрметіне өткен кеште балаларымыздың орнында болуын қалады. Онда Хаксли университетті Дарвинді жиырма жыл бұрын марапаттамағаны үшін сынады. Жексенбі күні Джорджбен Тринити колледжінде "тамаша түскі ас" ішкеннен кейін, оларға экскурсия көрсетілді. Инженерлік профессор Джеймс Стюарт Эмма мен Дарвинді өзінің шеберханасымен таныстырды, кейін ол "қатты шашы бар, мықты денелі адам [дегендей] ауыр балғамен тастан қашап жасалған, шынымен де гений, "аз ғаналардың" бірі" деп жазды. Дарвин Хукердің әйеліне Кьюден келген банан үшін алғыс айтып хат жазды, "олар өте тамаша, тіпті L. L. D. оларды жеуге рұхсат етілуі мүмкін. Кеше Сенат үйінде үлкен жұрт жиналып, шулап, қолдау көрсетті, ілген маймыл және т.б. болды".

Римдіктер

1878 жылдың көктемінде Дарвин мен Франк үйді өсімдіктердің қозғалысы туралы тәжірибелермен қайта толтырды. Франк үшін бұл "сыртқы күш оны мәжбүрлеп отырғандай" сезім болды, ал наурыз айында шаршау оның бұрынғы ауруын – бас айналу ұстамаларын қайта ояртты. Лондондағы доктор Кларк "құрғақ диета" тағайындады, ол көмектесті, және пациентінен ақы алудан бас тартты, сондықтан Дарвин Белфасттағы "өте беделді" селекционердің саңырауқұлаққа төзімді картоп жасауына 100 фунт стерлинг жөнелтті. Ол сондай-ақ, "Жемми Баттонның немересі" есімді жетімді қолдауға көмек сұраған полиция офицерлеріне жауап берді. Джордж Романс Дарвиннің ең жақын шәкіртіне айналған еді, бірақ оның негізді күмәні мен бұрынғы сенімге құштарлығы арасындағы қайшылық оның қарындасы қайтыс болғанда шиеленісті күйге жетті. Ол жетекші спиритуалисттен көңіл тыныштығы табуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Дарвин Романсты Даунға сауығу үшін шақырды. Роман бұрын теизмді жоққа шығаратын еңбек жазған еді, Дарвиннің кеңесімен оны жариялауды тоқтатқан, бірақ енді оны жариялауды қалады. Дарвин анонимді болуға кеңес берді және діни ойлаудың эволюциясын зерттеуді ұсынды, соның ішінде Табиғи іріктеу жөніндегі еңбегінен қолданылмаған инстинкт туралы жазбаларын берді. Роман салыстырмалы психологияны зерттеуге кірісті, ал тамыз айында Британ қауымдастығындағы баяндамасы үшін тұрғанша қол соғылып құттықталды. Қараша айында Дарвиндер Личфилдтерде болды, ал Роман өзінің болашақ әйелін таныстыру және өзінің жаңа кітабын – "Физикус" есімді автордың "Теизмді ашық зерделеуін" ұсыну үшін сонда барды. Дарвин оны "үлкен қызығушылықпен" оқыды, бірақ оған көз жеткізбеді.

Эразм Дарвиннің өмірбаяны

Неміс ғылыми журналы "Космос" Чарльз Дарвиннің 70 жылдығына орай Эрнст Краузенің оның атасы Эразм Дарвин туралы мақаласын жариялады. 1879 жылғы наурыз айында ол оны кітапқа аударуды ұйымдастырды және оған өмірбаяндық кіріспе қосуды жоспарлады. Бұл Сэмюэл Батлердің "Ескі және жаңа эволюция" атты еңбегіне жауап ретінде жасалды, онда бұрын қолдау көрсеткен, бірақ ғылыми негізі жоқ, "Эревон" романының авторы дарвинизмге қарсы шықты, және ол оның бір данасын Краузеге жіберді. Жазда ол Эразм туралы кіріспесінің беттерін түзетумен көп уақыт өткізді, ал Генриетта көңіл тудыратын бөлімдерді өңдеді. Баспасөзді шығарушы Джон Мюррей қанағаттанды, бірақ Дарвин "ешқашан" "өз негізгі жұмысынан ауытқуға тырыспауға" бел буды.

Қиындыққа ұшыраған құпия

Гүлді өсімдіктердің ерте крейд кезеңінде пайда болуы және тез түрленуі Дарвиннің эволюция туралы көзқарасына қайшы келгендей болды, сондықтан ол 1879 жылғы шілдеде Джозеф Дальтон Хукерге жазған хатында мұны "қорқынышты құпия" деп атады. Ол ұзақ бұрынғы дамудың, қазба жәдігерлері жоғалған аймақта, мүмкін, батып кеткен континентте немесе жәндіктер мен өсімдіктердің бірлескен эволюциясының нәтижесінде салыстырмалы түрде жылдам даму болған деген түсіндірулерді іздеді. Қазір ол бұрынғыдан тез шаршаса да, Дарвин күніне бірнеше сағат жұмыс істеді. Эмма оның демалысқа шығуына көмектесті, 1879 жылдың күзінде Личфилдтерге қосылып, бір ай бойы Лейк-Дистрикт аймағында Джон Раскинмен кездесті, бірақ бұл екі адамның ойлары үйлеспеді. Оралғаннан кейін Дарвиндерді Эрнст Геккель қабылдады, оның ғылымның еркіндігі туралы айқай-шуы Дарвиннің өсімдіктеріне қайтуына себеп болды. Дарвин Белфаст картоп өсірушісіне тұрақты хатшы Томас "Тета" Фаррерден (Эффи Ведгвудтың күйеуі) үкіметтік қолдау алуға тырысты. Фаррерді бірінші некесінен туған қызының дені сау емес, осал Хорас Дарвинге үйленгісі келгені көбірек алаңдатты. Әкесінің қарсылығына қарамастан, жас жұп жеңіске жетті, Дарвин ұлына теміржол акцияларының 5000 фунтын сыйлады және Фаррерге Хорасқа лайықты мүлік қалдыратынын уәделеді. Той 1880 жылдың 3 қаңтарында өтті, ал отбасылар бір-бірімен сөйлеспеді.

Сэмюэл Батлер

"Эволюция ескі және жаңа" еңбегінде Сэмюэл Батлер бұрынғы эволюционисттер эволюцияны сананың басқаратынын дұрыс байқағанын, ал Миварт Ричард Оуэнге бұл кітаптың "табиғи іріктеу" көпіршігін жаруға көмектесетінін айтты. Эрнст Краузенің Эразм Дарвині оған қарсы шықты, ал Батлер Дарвиннің кіріспесінде Краузенің мақаласы Батлердің кітабынан бұрын жазылғаны, бірақ ішінде кейінірек жазылған бөлімдер бар екені айтылғанына ренжіді. Дарвин Краузенің мақаласын қайта жөндегенін мойындауға мәжбүр болды және 1880 жылдың ақпан айында бір апта бойы жауап дайындады, бірақ кейін дауды елемеуге көндірілді, Хакслиге "Мен өлім жазасына кесілген, бірақ кешірім алған адам сияқты сезінемін" деп жазды. Батлер оның үнсіздігін кінәсын мойындағаны деп түсінді.

Жастың өсуі

Хаксли өзінің Корольдік институттағы лекциясын "Түрлердің шығу тегінің ересек болуы" деп атады, оның 21 жылдығын тойлады, бірақ оның жариялануына дейін тек катастрофизм ғана қабылданды деген қате пікір айтты. Дарвин (Фарлерлермен демалыста, қазір жақсы қарым-қатынаста) баспасөз жариялымдарына қуанса да, оның мәтінінде табиғи іріктеу туралы ешқандай сөз қозғалмағанына көңілі қалды – тіпті "Дарвиннің бульдогы" да оның теориясының негізгі қағидасына толық берілмеген еді. Сәуірде Гладстон торилерді жалпы сайлауда жеңіп, Чарльз бен Эмма Дарвиндерді қуантты, бірақ олардың барлық туыстары емес. Көңілі көтеріңкі Чарльз "ақиқаттың жақсы ісі" мен "еркін дін" үшін сәттілік тілеп, "Абботтың индексі" журналына үлкен жазылым жіберді. Либералдық жеңіс тіпті радикал атеист Чарльз Брэдлоудың Нортгемптоннан парламент депутаты болып сайлануына әкелді, содан кейін атеизм мәселесі бойынша көпшілік пікір таласы басталды. Ол адалдық сертінің рәсімдік талаптарына байланысты Парламентке кіруіне кедергі келтірілді, ал Эдвард Эвелинг сияқты секуляристер ел бойынша наразылық акцияларын ұйымдастырды. Эвелинг Дарвин мен оның еңбектері туралы мақалалар сериясын Брэдлоудың "Ұлттық реформатор" газетінде жариялап жүрді, ал Дарвин оған жазбаша алғыс білдірген еді, енді ол оның ұялысқандығына себеп болып, жарияланып кетсе дейді. Маусым айында "Өсімдіктердегі қозғалыс" еңбегін баспагері Джон Мюррейге жібергеннен кейін Дарвин Саутгемптондағы Уильям мен Сараға барып, Уильямға журналда жарнама ретінде басылған қолдауды қайтарып алу туралы хат жазуын өтінді: тіпті алыстағы Америкадағы еркін оймен байланысы оның беделіне нұқсан келтіруі мүмкін еді.

Құрттар

Дарвин құрттар туралы зерттеу жұмыстарын қайтадан қолға алды. Әдеттегідей, ол көптеген хаттарға жазысып, зерттеулерді қаржыландыруға көмектесіп, әңгімелер жинады. Эмма оның осы міндеттемесін қолдап, "Егер оның өмірінің шарты жұмыс істеу болса, ол оның өліміне дайын" деді. Күзгі демалыста олар Кембриджде Хорас пен Иданы аралады. Кембриджде ол Эммаға "өмірімнің басындағы" орындарды көрсетті. 1880 жылдың қыркүйегінде ол 600 беттен және 196 ағаш кесімінен тұратын, өсімдіктердің қозғалысы туралы ең ауқымды ботаникалық еңбегін аяқтады, сосын "Мен фактілерді бақылап, қорытындылар жасауға арналған бір түгемеге айналып кеттім" деп дем алды. 13 қазанда Авеллингтен Дарвиннің еңбектері мен Дарвинге арналған мақалаларын кітап түрінде басуға рұқсат беру туралы қадағалаған өтінішін алғанда, ол төрт беттік, ҚҰПИЯ деп белгіленген хат арқылы бас тартты, жазуларын ғылыммен шектелінетінін және дінге шабуылға көмектеспейтінін баса көрсетті. Дарвиннің теориясына шабуылдар жалғасты, ал ғылыми экспедицияның ресми есебі "түрлердің эволюциясы тек табиғи іріктеу арқылы жүзеге асырылатын ең жоғары өзгерістерге қатысты теорияны" елемеген кезде, ол "Табиғат" журналында: "Сэр Уайвилл Томсон түрлердің эволюциясы тек табиғи іріктеуге ғана тәуелді деді деп кімді айта алады?" деп жауап берді және "мүшелерді пайдалану мен пайдаланбау" сияқты бірнеше себептерді келтірді. Ол Томсонның сынағын "теологтар мен метафизиктерге" лайықты деп атады және Хаксли оны "әдепсіз тіл" қолданудан тоқтатып қалғанға дейін солай деді.

Уоллеске көмек

Уоллес қаржы мәселесімен "құбыла беретін үлкен уайымға" тап болды, ал Лайелдің бұрынғы хатшысы Арабелла Бакли Дарвинді оған "бірнеше қарапайым жұмыс" табуға көмектесуін жалбарып өтінді. Хукер Дарвинге бұл бекер екенін көздері жеткізді, Уоллес спиритизмге байланысты "қоғамдағы беделін жоғалтқанын" және әлем шар екенін дәлелдеп 500 фунт стерлинг жеңіп алғанын, бірақ одан кейін дүние жазық деп сенетін бай адам сот отырғызып, ол сот ісі Уоллеске жеңістен гөрі көп шығын әкелгенін айтты. Уоллестің осы күнге дейінгі "ең жақсы кітабы" – "Арал өмірі" 1880 жылдың қараша айында жарық көрген кезде Дарвин барлық күшін өзі жазған мақтау қағазына достарының қол қоюын қамтамасыз етуге жұмсады, содан кейін оны қаңтар айының басында Парламент отырысын қайта ашу алдында Гладстонға жіберді және Гладстон жылына 200 фунт көлемінде мемлекеттік зейнетақы тағайындауға келіскеніне зор қуаныш сезінді, бұл зейнетақы соңғы алты айға есептелді. Дарвин Уоллеске жақсы жаңалықты жеткізген кезде Эмма отбасылық қаржыны дұрыс жолға қойды, соның арқасында Чарльз жылдық 8000 фунт стерлинг инвестициялық табысынан артық соманы балаларына бөліп бере алды.

Құрттармен жұмыс

Даунды қар басып қалды, ал шошқа безгегінің таралуы Дарвинді судья ретінде күнделікті мал қозғалысына рұқсат беру үшін бұйрықтарға қол қоюға мәжбүр етті. Ол Ковалевскийге "Жаңа кітабымды, құрттар туралы, бірақ өте баяу ілгерілеп жатырмын" деп жазды. Ақпан айының соңында ол Лондонға сапар шегіп, ескі қарсыласы Аргилл герцогымен кездесті. Олар ұзақ және "өте жақсы" пікір алмасты, ал Аргилл "орхидеялардың құрылымын қарағанда, олардың сананың әсері мен көрінісі екенін көру мүмкін емес пе?" деп сұрағанда, Дарвин оған "күшті" қарап, бұл аргументтің "күшті күшін" сезінетінін, бірақ енді оны қабылдай алмайтынын айтты. Даун-хаустағы бильярд бөлмесі енді құрттармен тәжірибелер жүргізуге арналды, онда Дарвин түнде оларға әртүрлі түсті жарықтарды бағыттап, ұлдары оларға әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнап, түрлі иістер мен тамақтар ұсынды. Басқа да стимулдар назарға алынбады, бірақ жарқын ақ жарық немесе дем соққанда олар "қоян сияқты" тез ұяларына қашты. Олар "тамақ ішуден ләззат алып", "кейбір тағамдарға құштарлық танытты", жыныстық құмарлық "жарықтан қорқуын жеңе алатындей күшті болды", ал "бірін-бірің жабылып өту арқылы" "әлеуметтік сезімнің іздерін" байқады. Тәжірибелер көрсеткендей, олар жапырақтарды тар ұяларына жіңішке ұшымен сүйреп әкелді, біраз дәрежеде "объектінің пішіні туралы түсінікке ие болды", мүмкін "көп жерден қол тигізу арқылы", "көзі соқыр және құлағы саңырау туған адам" сияқты сезіммен және қарапайым интеллектімен. Наурыздың ортасында ол Виктор Карусқа "шағын, маңызды емес кітап" болатынын айтқан кітабының соңғы тарауларын жазып жатты. "Күшім азайды, өте қарт сезінемін". Ол "Таймс" газетіне антививисекция мәселесі бойынша жазды, оны "физиологияның прогресін тоқтата отырып, адамзатқа қарсы қылмыс жасады" деп айыптады, содан кейін "біз құрттарға риза болуымыз керек" деді, олар тіпті "осы Даунда" да "бес-алты фут тереңдікке жетеді", ол жақын арада сол жерге жерленуді күтеді.

Downe was snowed in, and an outbreak of swine fever involved Darwin as magistrate signing orders daily to allow movement of stock. He wrote to Kovalevsky "I make sure, but wo[e]fully slow progress, with my new book" on worms. In late February he visited London, and called on Duke of Argyll, his old opponent. They had a long and "awfully friendly" discussion, and when Argyll asked if it was not "impossible to look at [the design of orchids] without seeing that they were the effect and the expression of Mind? ", Darwin looked at him "very hard" before replying that he could see the "overwhelming force" this argument might have, but he could no longer accept it. The billiard room at Down House was now devoted to worm experiments which included Darwin shining different colours of lights at them at night, his sons playing different musical instruments to them, different scents and kinds of food. Other stimuli were ignored, but a bright white light or a touch of breath would make them bolt "like rabbits" into their burrows. They appeared to "enjoy the pleasure of eating" showing "eagerness for certain kinds of food", sexual passion was "strong enough to overcome their dread of light", and he saw "a trace of social feeling" in their way of "crawling over each other's bodies". Experiments showed that they dragged leaves into their burrows narrow end first, having somehow got a "notion, however rude, of the shape of an object", maybe by "touching it in many places" with a sense like "a man born blind and deaf" and a rudimentary intelligence. By mid march he was writing the final chapters of what he told Victor Carus would be "a small book of little moment. I have little strength & feel very old." He wrote to The Times about the anti vivisection cause, accusing it of committing "a crime against humanity" by holding back the "progress of physiology", then commented that we "ought to be grateful" to worms, which reached a depth of "five or six feet" even "here at Down" where he expected to be buried shortly.

Жүрегі мен күші жоқ

Пасхаға дейін ол «Құрттардың әрекеті арқылы өсімдік топырағының қалыптасуы» атты қолжазбасын жіберді, бірақ «жылдарға созылатын қандай да бір зерттеуді бастауға ниеті мен күші жоқ» екенін сезді. «Жұмыс істегенде ғана бақытты», ол өзінің автобиографиясын еске алғанға дейін мағынасыз күй кешті. 1881 жылдың 22 сәуірінде, Эннинің жерленгеніне дәл 30 жыл толып, ол Энни туралы жазған бөлімдерді және Эмманың сол кездегі хатын қайта оқып, Эннидің дагеротипінің астына: «Мен өлгенде, біліңдер, мен осы суретті көп рет сүйіп, жыладым» деп жазды. [sic.] Ол «Құрттар» кітабының беттерін Франкке қалдырды және көңілі түскен күйде Глэдстонның Британ мұражайының қамқоршысы болу туралы ұсынысын қабылдамады. 1881 жылдың маусым айының басында Эмма мен Личфилдтер оны Уильям мен кішкентай Бернардпен бірге Көлдер аймағына апарды. Аспан «қорғасын сияқты» болып тұрды, тауға шығуға тырысқанда көзінің алды қызарып, дәрігер оның жүрек жағдайы «қауіпті» екенін айтты. Ол Хукерге: «Ауру мен үшін шынайы азап, мен бір сағатқа да қолайсыздығымды ұмыта алмаймын [және] Даун зираты мен үшін жер бетіндегі ең жақсы орын болады деп ойлаймын» деп жазды.

Ғылымның ілімі

Содан кейін ирланд философы Уильям Грэмнің материализмге қарсы дәстүрлі сенімдердің дұрыстығын дәлелдеген 400 беттік "Ғылымның діні" атты кітабы оны сергітті. Дарвин Грэмге оның қорытындыларына күмәнді екенін жазды: «Бастысы – табиғи заңдардың болуы мақсаттылықты білдіреді. Мен мұны түсіне алмаймын». Ол біріне ықпал етті: «Сіз Ғаламның кездейсоқ пайда болмағаны туралы менің ішкі сенімімді білдірдіңіз», бірақ кейін бұл туралы «қорқынышты күмәнін» білдірді, мұндай сенімдер адам ақылының эволюциясы кезінде туындаған болуы мүмкін және «маймыл ақылының сенімдерінен артық емес, егер мұндай ақылда қандай да бір сенім болса». Ол әлі де табиғи іріктеуді әлеуметтік прогрестің қозғалтқышы ретінде қолдады, «со-аталған өркениетті кавказдықтар тірі қалу үшін күресте түріктерді ойсырата жеңді» деп атап көрсетті және Грэмге Мальтустың күресінің барысында «жоғары өркениетті нәсілдердің» «төменгі нәсілдерді» жоюы сөзсіз екенін айтты. Даунға оралғанда Уоллестің хаты Генри Джордждың «Прогресс және кедейлік» атты социалистік идеяларын таныстырды, ол «жерді жалпыға ортақ меншікке айналдыруды» моральдық тұрғыдан дұрыс деп ұсынды. Жер иесі Дарвин мұндай кітаптардың «ақыл-ойына зиян келтіргенін» айтты, ол Уоллес «табиғи тарихтан бас тартпайды» деп үміттенді, сондай-ақ «Менде бақытты және қанағаттанған болуым үшін барлық жағдай бар» деп қосты.

Жақсы естеліктер

Ол Хукерге «ұзақ өткен күндердің жағымды естеліктері, көптеген пікірталастар мен жақсы күрес» туралы жазды. Хукер олардың тартыстарын «темір темірді қайрайтын сияқты» бағалады және «ресми өмірдің шектеулерінен құтылып», Кьюден зейнетке шығуға ұмтылып, «жаратылысқа деген пессимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын» екенін сезінді, бірақ «сендермен және сендердің жандарыңмен өткізген күндерімді еске алсам, бұл көзқарас қанаттанды да, ұшып кетеді». Сол жазда Дарвин «көңілі көтеріңкі» болды, сағаттап «рахатты» әңгімелесіп, кешкісін Бах пен Генделдің музыкасын қайта-қайта ойнатуды сұрады. Римдіктер, әйелі мен баласымен бірге келген, қартты «бұрынғыдай ұлы, жақсы және жарқын» деп тапты. Дарвин Эразммен бірге тұрды, ал оның портретін Джон Коллиер салған. 3 тамызда ол 7-ші Халықаралық медициналық конгресс ашылғанда Уэльс ханзадасы, Германияның тәж мұрагері және көрнекті дәрігерлермен арнайы шақырумен кешкі ас ішті. Кейін Эразм ауыр сырқатқа шалдығып, 26 тамызда қайтыс болды. 1 қыркүйекте Даундағы жерлеу рәсімінде Чарльз «қарт және ауру» күйде көрінді, ол «көңілсіз ойға далған» адам бейнесін берді. Соңынан Дарвин Эразмның мүлкінің жартысын мұра етті. Уильям Дарвиннің байлығы «анасының мүлкін есептемегенде» 250 мың фунттан асып кеткенін хабарлады, содан кейін Дарвин өсиетнамасын қайта жазды. Ол қарындасы Каролинаға Эразмның мүлкінің жартысы туралы хат жолдады, анасының миниатюралық суретін қоса, оның «қара барқыт көйлегін» және «өлiм сахнасын» есінде сақтағанын, бірақ оның бетін еске ала алмайтынын жазды. 28 қыркүйекте бейсенбі күні, атақты, бірақ атеист неміс дәрігері Людвиг Бюхнер және оның әріптесі, танымал Эдвард Авеллингпен болған кездесу жақсы өтті. Дарвин ескі досы, пастор Броди Иннесті таныстырып, агностицизмді қорғады (Чарльз Дарвиннің дінге қатысты көзқарастарына қараңыз). «Құрттар» 1881 жылғы қазан айында жарық көрді және бірнеше апта ішінде мыңдаған данасы сатылды. Ол көптеген «ақымақтық» сұрақтары бар хаттардың ағынын әкелді, ал «шаршаған» Дарвин Эммамен бірге Кембридждегі Хорас пен Идаға сапар шекті.

To Hooker he wrote of "Pleasant memories of long past days many a discussion and a good fight". Hooker valued their arguments "as iron sharpeneth iron" and, longing to "throw off the trammels of official life" and retire from Kew, found it "difficult to resist the pessimist view of creation", but "when I look back to the days I have spent in intercourse with you and yours, that view takes wings to itself and flies away." That summer Darwin was in his "happiest spirits", chatting "deliciously" for hours and in the evenings asking for Bach and Handel to be played repeatedly. Romanes, visiting with his wife and baby, thought the old man as "grand and good and bright as ever". Darwin stayed with Erasmus while his portrait was painted by John Collier and on 3 August dined by special invitation with the Prince of Wales, the Crown Prince of Germany and eminent physicians at the start of the Seventh International Medical Congress. Later, Erasmus became gravely ill and died on 26 August, and at the funeral at Downe on 1 September Charles, looking "old and ill", was a picture of "sad reverie". Subsequently, Darwin inherited half Erasmus's estate. William announced that this made Darwin's wealth over a quarter of a million pounds, "without mother's fortune", and Darwin redrafted his will. He sent a note to his sister Caroline about her half of Erasmus's estate, enclosing a miniature of their mother and commenting that he could not remember her face, though he did recall her "black velvet gown" and the "death scene". A requested visit from the eminent but atheist German Doctor Ludwig Büchner in company with the notorious Edward Aveling went amiably on Thursday 28 September with Darwin introducing his old friend the Revd. Brodie Innes, and defending agnosticism (see Charles Darwin's views on religion). Worms was published in October 1881 and within weeks thousands had been sold. It brought a flood of letters, with many "idiotic" enquiries, and a "worn out" Darwin escaped with Emma to visit Horace and Ida in Cambridge.

Тамырлар мен аурулар

Дарвин "толыққанды дайын" күйде аммиак ерітіндісінде тұрған өсімдік тамырларына қатысты тәжірибелеріне оралды, бөліктер дайындап, микроскоп арқылы "еңбектің физиологиялық бөлінуіне" қатысты іздестірулер жүргізді. 15 желтоқсанда ол Лондонға Римнің үйіне ешкімге хабарсыз барды. Роман үйде болмады, ал Дарвин үй шаруашылығын жүргізушінің шақыруын қабылдамады. Ол көшенің ар жағына өтіп, сығалап, темір қоршауға тіреліп тұрып, такси шақырып алды. Ертесі күні доктор Кларк оның жағдайы жақсы екенін мәлімдеді, бірақ Эмма оны үйде ұстады, және көрнекті ғалымдар оны аралады. Ол жанды да, белсенді де көрінді, бірақ геолог Джон Джаддқа "ескерту алғанын" айтты. Үйге келген соң, бұл оны тамыр жасушаларымен тығыз жұмыс істеуден, Sandwalk айналасында серуендеуден, қонақтарды қабылдаудан және хаттармен айналысудан тоқтатуға себеп болмады. Бір хатында ол американдық феминистпен әйелдердің "интеллектуалдық қабілеттері төмен" екені туралы пікірталас жүргізді. Ақпан айында оны "күрт қатты" жөтел мазалады. 1882 жылдың 7 наурызында ол Sandwalk-те, үйден 400 метр қашықтықта ұстама алды және Эмманың құшағына құлап түсуге тырысты. Доктор Кларк оған стенокардия диагнозы қойып, ауырсынуды басу үшін морфин тағайындады. Дарвин үмітсіздікке беріліп жатты, содан кейін жас дәрігер доктор Норман Мур оның жүрегі әлсіз екенін айтты, және бірнеше күннен кейін Дарвин жұмысына оралып, Nature журналына қоңыздар туралы мақала жазды. Қасындағылардың көмегі сезілді. Генриетта өзінің досы Лора Форстерді (Э. М. Форстердің тәтесі) алып келді, ол аурудан тез сауығып кетті. Дарвин Лораға өзінің ауру белгілері мен сезімдері туралы күнделікті айтып отырды. Бір күні ол бақшаға шықты және Эмманы құшақтап, деді: "Ой, Лора, осы сүйкімді әйелсіз қаншалықты бақытсыз адам болар едім". Тағы бір күні ол қонақ бөлмесіне қосылып, деді: "Сағаттар тым баяу жүреді, бұл сағат студиядағыдан жылдам уақытты көрсетеді деп үміттеніп келдім". Эмма тыныш Пасханы қалағандықтан, Лора мен Генриетта 4 сәуірде кетіп қалды, бірақ 4 және 5 сәуірде Дарвин "қатты ауырсынуды" сезініп, шабуылдарға ұшырады. Ол өзінің ауру белгілерін жазып, кейде шабуылдар болып тұрғанын байқады. Ол амил нитрит, спазмға қарсы препаратты қабылдады, және доктор Мур мен жергілікті дәрігер доктор Олфри оған көмектесті. 10 сәуірде Джордж Вест-Индиядан оралды, және Дарвин ұзақ сөйлесе алмаса да, Джорджтың жаңалықтарын жақсы қабылдады. Эмма Дарвиннің ауруына қатысты "әдемі және мейірімді" болғанын еске алды, және "Мені емдеу үшін осылай болудың өзі жеткілікті" деп айтатын. Кейінірек Эмма оның: "Менде ауырсыну бар, егер сіз оянсаңыз, мен өзімді жақсы сезінемін немесе оны жақсырақ көтеремін" деп айтқанын еске алды. Ол екі рет спазмоздық дәрі-дәрмекті қабылдап, кейін "Мен өлімнен мүлдем қорықпаймын. Мен үшін қандай жақсы әйел болғаныңды есіңде сақта, барлық балаларыма олар маған қаншалықты жақсы болғандарын еске салып айт" деді. Доктор Олфри көмектесіп, біраз жеңілдету жасады, содан кейін ол таңғы сағат 8-де кеткеннен кейін Чарльз қатты құсуды бастады, екі сағаттан кейін "Егер мен өле алатын болсам" деп қайта-қайта айқайлады. Франк пен Генриетта Бессиге қосылып, оны опиум таблеткасын қабылдауға және демалуға көндірді. Чарльз таңғалып оянып, балаларын танып, жылап құшақтады. Фрэнк Бернардты балабақшадан бақшаға алып келді. Олар қонақ бөлмесінің терезесінен өтіп бара жатқанда Бернард өзінің әпкелерін байқап: "Неге Бесси мен Этти жылап жатыр? Өйткені, әжем қатты ауырып қалды ғой?" Ақыры, қайғыға батқан Франк: "Әжем қатты ауырып қалды, енді ауырмайды", - деді. Олар Sandwalk-ке жетіп, Бернард жабайы қызғалдақ гүл шоқтарын жинады. Дарвиндер отбасы кейіннен еске алғандай, Уильям "ең үлкен ұлы және ең басты аза тұтқан адам ретінде алдыңғы орынға отырды, ал ол қазірдің өзінде ақ шашы бар басына су ішуді сезінді; сондықтан ол қара қолғаптарын бас сүйегінің үстіне теңестірді және бүкіл халықтың көзімен қызмет барысында осылай отырды". Дарвин Исаак Ньютонның ескерткішінің астында, сэр Джон Гершельдің жанында жерленді, және табут түсіріліп жатқанда, хор Генделдің музыкасына "Екклезиастикус" әнұранын шырқады, "Оның денесі тыныштықта жерленді, бірақ оның есімі мәңгі өмір сүреді". Жерлеу рәсіміне қатысқандар: Девонширдің 7-ші герцогы Уильям Кавендиш; Джордж Джон Дуглас Кэмпбелл, Аргилдің 8-ші герцогы; Эдвард Генри Стэнли, Дербидің 15-ші графы; Джеймс Рассел Лоуэлл; Уильям Споттисууд; Джозеф Далтон Хукер; Альфред Рассел Уоллес; Томас Генри Хаксли; Джон Любок, 1-ші барон Авебери; және соңғысы, бірақ ең аз емес, Rev. Фредерик Фаррар; Стэнли мен Фаррар екеуі де Эразмус Алвей 'Рас' Дарвин болғандай, Кембридж Апостолдары болды; Чарльз Дарвиннің өзі Кембридж Апостолдарының мүшесі болған жоқ. Қызметті канон Джордж Протеро (1818–1894) жүргізді, өйткені дикан Джордж Гранвилл Брэдли сол кезде елде болмады. Басқа Вестминстер аббат қызметкерлері: кіші канон Джон Генри Чедл (? – ? ); кіші канон Джон Траутбек (1832–1899); канон Томас Джеймс Роузелл (1816–1894); канон Альфред Барри (1826–1910); канон Робинсон Дакуорт (1834–1911); преценттор Сэмюэл Флуд Джонс (1826–1895); капелмейстер Чарльз Сент-Клэр Бедфорд (1810–1900); және Фредерик Бридж, органды орындаушы (1844–1924) (The Times газетінің мәліметінше, ол жерлеу рәсімі үшін ән жазған).

Darwin, "quite set up", returned to his experiments on plant roots standing in an ammonia solution, preparing sections and looking for "physiological division of labour" through his microscope. In London he made an unannounced visit to the house of Romanes on 15 December. Romanes was absent, and Darwin declined the concerned butler's invitation to come in. He crossed the street, stumbled and clutched the railings before getting a cab. The next morning Dr. Clark pronounced him fine, but Emma kept him indoors and he was visited by eminent scientists. He seemed bright and animated, but told the geologist John Judd that he had "received his warning". Once home, this did not hold him back from working hard at his root cells, as well as still doing his walks round the Sandwalk, receiving visitors and dealing with letters. In one he argued with an American feminist that women are "inferior intellectually". In February he was "miserable to a strange degree" with a cough. On 7 March 1882 he had a seizure while on the Sandwalk 400 yards from the house and struggled back to collapse in Emma's arms. Dr. Clark diagnosed angina and prescribed morphine pills for the pain. Darwin lay prostrate in despair, then a younger doctor, Dr. Norman Moore, assured him that his heart was only weak and within days Darwin was back at work, writing to Nature about beetles. Having company helped. Henrietta brought her friend Laura Forster (aunt of E. M. Forster), herself making a rapid recovery from illness. Darwin daily told Laura of his symptoms and feelings. One day he came out into the garden and, putting his arms round Emma, said "Oh Laura, what a miserable man I should be without this dear woman." Another afternoon he joined her in the drawing room and said "The clocks go dreadfully slowly, I have come in here to see if this one gets over the hours any quicker than the study one does." Emma wanted a quiet Easter, so Laura and Henrietta left on 4 April, but on the 4th and 5th Darwin suffered attacks, noting "much pain". He recorded his own symptoms, and continued to note sporadic attacks. He took capsules of amyl nitrite, an antispasmodic, and was attended by Dr. Moore and a local physician, Dr. Allfrey. On the 10th, George arrived back from the West Indies, and though Darwin was not up to talking for very long, he enjoyed George's news. Emma remembered how Darwin was "gracious & tender" when being attended for his illness, and would say "It is almost worth while to be so to be nursed by you". Emma later noted that he had woken her saying "I have got the pain & I shall feel better or bear it better if you are awake". He had taken the antispasmodic twice, and afterwards said "I am not the least afraid of death Remember what a good wife you have been to me – Tell all my children to remember how good they have been to me". Dr Allfrey attended and gave some relief, then after he left at 8 a. m. Charles began violent vomiting, after two hours gasping "If I could but die" repeatedly. Frank and Henrietta returned to join Bessy, who persuaded a worn out Emma to take an opium pill and rest. Charles woke in a daze, recognised his children and embraced them with tears. Frank brought Bernard from the nursery to the garden. As they walked past the drawing room window Bernard noticed his aunts and said "Why are Bessy and Etty crying? because Grandpa is so ill?" Grief stricken, Frank eventually said "Grandpa has been so ill that he won't be ill any more." They reached the Sandwalk and Bernard gathered a bouquet of wild lilies. As the Darwin family later recalled, William "was sitting in the front seat as eldest son and chief mourner, and he felt a draught on his already bald head; so he put his black gloves to balance on the top of his skull, and sat like that all through the service with the eyes of the nation upon him". Darwin was buried beneath the monument to Isaac Newton, next to Sir John Herschel, and as the coffin was lowered, the choir sang an anthem from Ecclesiasticus to music by Handel, "His body is buried in peace, but his name liveth evermore". Pallbearers at the funeral included: William Cavendish, 7th Duke of Devonshire; George John Douglas Campbell, 8th Duke of Argyll; Edward Henry Stanley, 15th Earl of Derby; James Russell Lowell; William Spottiswoode; Joseph Dalton Hooker; Alfred Russel Wallace; Thomas Henry Huxley; John Lubbock, 1st Baron Avebury; and last but by no means least Rev. Frederic Farrar; Stanley and Farrar were both Cambridge Apostles as Erasmus Alvey 'Ras' Darwin had been; Charles Darwin himself had not been a member of the Cambridge Apostles. The service was conducted by Canon George Prothero (1818–1894), since the Dean, George Granville Bradley, was not in the country at the time. The other Westminster Abbey staff present were minor canon Rev. John Henry Cheadle (? – ? ); minor canon Rev. John Troutbeck (1832–1899); Canon Thomas James Rowsell (1816–1894); Canon Alfred Barry (1826–1910); Canon Robinson Duckworth (1834–1911); Rev. Samuel Flood Jones, precentor, (1826–1895); the Chapter Clerk, Charles St. Clare Bedford (1810–1900); and Frederick Bridge, organist (1844–1924) (according to The Times, he composed an anthem for the funeral).

Еске алу

Гальтон аббатханада табиғаттың туындыларын бейнелейтін панельдермен, әрқайсысы әртүрлі елден келген ескерткіш терезелерді ұсынды. Эволюция панелі іске аспады, бірақ Корольдік қоғам аббатханада қола тақта орнату және Оңтүстік Кенсингтондағы жаңа Табиғи тарих мұражайына мүсін қою жөнінде шешім қабылдаған комиссия құрды. Ричард Оуэн қарсылық танытты, сондықтан мүсіннің ашылуы оның зейнетке шығуынан кейін 1885 жылға дейін кешіктірілді. Салтанатты шараға Уэльс принці, ғалымдар мен отбасы мүшелері қатысты, бірақ Эмма қатыспады, ал шараны Хаксли басқарды. Дарвиннің Вестминстер аббатлығындағы жерлеу рәсімі ұлттық мақтаныш сезімін оятты, ал "Полл Молл Газетте" газеті Ұлыбритания "елінің даңқына айналған адамды жоғалтты" деп мәлімдеді. Әртүрлі діни көзқарасты жазушылар оның "асыл мінезін және шындықты іздеуге деген құштарлығын" мақтап, оны "нағыз христиан джентльмені" деп атады. Оның табиғаттану көзқарастарын, әсіресе, унитариандықтар мен еркін дін өкілдері, оның диссиденттік тәрбиесімен мақтанып, қолдады. Уильям Бенджамин Карпентер Дарвиннің "Құдайдың үкіметінің өзгермейтін заңдарын" ашып, "адамзаттың прогресіне" жарық сырғанын мақтайтын резолюция ұсынды. Нью-Йорктік унитариандық пастор Джон Чадвик былай деп жазды: "Ұлттың ең ұлы ғибадатханасы өз қақпаларын ашып, мәңгілік есіктерін көтеріп, Ғылым Патшасын шақырды".