Кіріспе

Италия (латын және итальян тілдерінде), Римдік Италия деп те аталады, ежелгі римдіктердің отаны болды. Рим мифологиясына сәйкес, Италия – Юпитердің троялық Энейге және оның ұрпақтары, Римді құрған Ромул мен Ремуске уәде еткен атамекені. Аңызға сүйенсек, Рим – Италиядағы қала-мемлекет, ол басқару нысанын патшалықтан республикаға ауыстырып, кейін солтүстікте галлдар, лигурлер, венециялықтар, камун және хистрлер, орталықта этрусктіктер, латиндер, фалисктер, пиценттер және умбр тайпалары (мысалы, сабиндер), оңтүстікте жапиг тайпалары (мысалы, мессапийлер), оскан тайпалары (мысалы, самниттер) және грек колониялары басымдығындағы жартыарал аймағында дамыды. Италияның біртұтас мемлекетке бірігуі Римнің жартыаралда кеңею кезеңінде болды, Рим көптеген жергілікті тайпалар мен қалалармен тұрақты байланыс орнатты. Италия конфедерациясының күші Римнің өркендеуіне маңызды фактор болды, бұл б.з.б. 3-2 ғасырлардағы пун және македон соғыстарымен басталды. Рим провинциялары Жерорта теңізі бойында құрылған кезде Италия ерекше мәртебеге ие болды: Dominus ("провинциялардың билеушісі") және, әсіресе империяның алғашқы ғасырларында, rectrix mundi ("әлемнің басқарушысы") және omnium terrarum parens ("барлық жерлердің анасы"). Бұл мәртебе Италиядағы бейбіт кезеңде рим магистраттарының imperium domi (полиция билігін) imperium militiae (әскери билік) орнына қолдануына мүмкіндік берді. Италия тұрғындары латын құқықтарымен қатар діни және қаржылық жеңілдіктерге де ие болды. Б.з.б. 2-1 ғасырлар аралығындағы кезең қыржынды болды, ол құлдар соғыстарымен басталды, аристократиялық элитаның популисттік реформаторларға қарсылығымен жалғасты және Италияның орталық бөлігінде әлеуметтік соғысқа әкелді. Алайда, соғыс аяқталғаннан кейін римдік азаматтық итальяндықтардың қалған бөлігіне танылды және кейін Юлий Цезарь Рим диктаторы болғанда Цизальпін Галиясына дейін кеңейтілді. Республикадан Принципатқа өту кезінде Италия Октавиан Августқа адалдық серт берді, содан кейін Альптен Ион теңізіне дейінгі он бір аймаққа бөлінді, одан кейін екі ғасырдан астам уақыт бойы тұрақтылық орнады. Бұл кезеңде бірнеше императорлар елеулі жетістіктерге қол жеткізді: Клавдий Британияны Рим империясына қосты, Веспасиан Иудеяның Ұлы көтерілісін басып, қаржы жүйесін реформалады, Траян Дакияны жаулап алып, Парфияны жеңді, ал Марк Аврелий философ-патшаның идеалын бейнеледі. Үшінші ғасырдың дағдарысы Италияға ерекше ауыр тиді, бірақ Рим империясы аман қалды және бөлініп кеткен аймақтарды қайта басып алды. 286 жылы император Диоклетиан батыс провинцияларымен байланысты императорлық резиденцияны (кейін Батыс Рим империясы) Римнен Медиоланумға көшірді. Осы арада Диоклетиан 292 жылы Корсика, Сардиния, Сицилия және Мальта аралдарын Италияға қосты, ал Медиоланум және Равенна сияқты итальяндық қалалар Батыс үшін де-факто астаналар ретінде қызмет етуді жалғастырды. Рим епископы Константиннің тұсында біртіндеп маңызға ие болды және Теодосий I тұсында Салоника жарлығымен діни басымдыққа ие болды. Италияға бірнеше рет германдық халықтар шабуыл жасады және 476 жылы Ромул Август құлатылған кезде Одоакрдың бақылауына түсті. Содан бері Италияда Византия империясы Италияны қайта басып алған қысқа кезеңнен басқа, біртұтас билік орнатылмады. Тіпті қазіргі Италия Республикасы да Корсика мен басқа да кейбір аймақтарды қоспағанда, Италияның көп бөлігін ғана қамтиды.

Сипаттамалары

87 жылы әлеуметтік соғыс аяқталғаннан кейін Рим өз италиялық одақтастарына рим қоғамында толық құқық берді және барлық италиялықтарға рим азаматтығын таратты. Ғасырлар бойы рим империясының орталығы болғаннан кейін, 3-ғасырдан бастап үкімет және мәдени орталық шығысқа қарай жылжуын бастады: алдымен 212 жылы Қаракалла жарлығы империя шегіндегі барлық еркін адамдарға рим азаматтығын берді. Содан кейін, христиан діні Константиннің (306–337) билігінен бастап үстем дін ретінде орнықты, бұл кейіннен Пентархияға біріктірілген шығыс мегаполистерінің қуатын арттырды. 330 жылы астана ретінде құрылмағанымен, Константинополь маңыздылығы арта түсті. Ол 359 жылы urbi префекті тағайындалғаннан кейін шығыс астанасы мәртебесіне ие болды, ал clari болған сенаторлар ең төменгі дәрежедегі clarissimi сенаторларына айналды. Нәтижесінде Италия провинциялардың қанатына көшті, бұл 395 жылы империяның екі әкімшілік бөлімге бөлінуіне әкелді: астанасы Медиолан (қазіргі Милан) болатын Батыс Рим империясы және астанасы Константинополь (қазіргі Стамбул) болатын Шығыс Рим империясы. 402 жылы императорлық резиденция Миландан Равеннаға көшірілді, бұл Рим қаласының құлдырауын растады (ол 410 жылы шамамен сегіз ғасырдан кейін алғаш рет тоналды).

Тарих

Италия деген атау уақыт өте келе шекарасы өзгерген аумақты қамтыды. Страбонның «Географиясына» сәйкес, Рим Республикасының кеңеюінен бұрын гректер бұл атауды Мессина бұғазы мен Салерно шығанағы және Таранто шығанағын қосатын сызық арасындағы жерді көрсету үшін қолданған (бұл шамамен қазіргі Калабрия аймағымен сәйкес келеді); кейін римдіктер бұл терминді Италия түбегін Солтүстік және Орталық Италияның арасындағы Рубикон өзеніне дейін қамту үшін кеңейтті. Б.з.д. 49 жылы «Lex Roscia» арқылы Юлий Цезарь Цизальпин Галлиясының халқына римдік азаматтық берді; ал б.з.д. 42 жылы бұрынғы провинция таратылды, осылайша Италия солтүстікке Альп тауларының оңтүстік етегіне дейін кеңейді. Август тұсында қазіргі Аоста алқабының және батыс және солтүстік Альп тауларының халықтары бағындырылды (осылайша Рим Италиясының батыс шекарасы Варус өзеніне жылжытылды), ал Италияның шығыс шекарасы Истриядағы Арсияға дейін жеткізілді. Эмона қаласы (қазіргі Любляна, Словения) Италияның ең шығыс қаласы болды.

Ежелгі заман

330 жылы Константин Византияны қайтадан құрып, Константинополь деп атады. Ол императорлық сарайды, Сенатты, қаржы және сот басқармаларын, сондай-ақ әскери құрылымдарды орнатып, бекітті. Бірақ жаңа қала 359 жылға дейін қалалық префектке ие болмады, бұл оның шығыс астанасы мәртебесін көтерді. 395 жылы Феодосийдің қайтысынан және одан кейінгі Империяның бөлінуінен кейін Италия Батыс Рим империясының негізгі орталығы болды. 402 жылы Аларик шапқыншылығы салдарынан батыс орталығы Медиоланнан Равеннаға көшірілді. Вестготтардың патшасы Аларик 410 жылы Римді тонады, мұндай оқиға соңғы сегіз ғасыр ішінде болмаған еді. 452 жылы Солтүстік Италияға Аттиланың ғұндары шабуыл жасады. 455 жылы Римді Гензерик басқарған вандалдар тағы да тонады. 420 жылдарға дейін жаңартылған Рим үкіметінің азаматтық құжаттарының бірі – Notitia Dignitatum мәліметтеріне сәйкес, Рим Италиясын преториандық префект, Prefectus praetorio Italiae (сонымен қатар Африка және Паннония епархияларын басқарды), бір викарий және бір comes rei militaris басқарды. IV ғасырдың соңында Италия аймақтарын сегіз консуляр (Venetiae et Histriae, Aemiliae, Liguriae, Flaminiae et Piceni annonarii, Tusciae et Umbriae, Piceni suburbicarii, Campaniae және Siciliae), екі корректор (Apuliae et Calabriae және Lucaniae et Bruttiorum) және жеті презид (Alpium Cottiarum, Rhaetia Prima және Secunda, Samnii, Valeriae, Sardiniae және Corsicae) басқарды. V ғасырда императорлар варварлық генералдардың ықпалында болғанда, Батыс Рим үкіметі Италияның өзінде әлсіз бақылауды сақтап, оның жағалаулары үнемі шабуылға ұшырады. 476 жылы Ромул Августул тақтан бас тартып, Батыс Рим империясы ресми түрде құлады, егер Константинополь соңғы император деп мойындаған Юлий Непосты ескермесек. Ол 480 жылы өлтірілді, және Одоакр оны мойындаған болуы мүмкін. Италия Одоакр мен оның Италия Корольдігі, содан кейін Остготтар Корольдігі билігінде қалды. Одоакр мен Теодорих Ұлы басқарған германдық мемлекеттер Рим әкімшілік жүйесін пайдалануды жалғастырды, сонымен қатар Константинопольдегі Шығыс императорының номиналдық бағыныштылары болды. 535 жылы Рим императоры Юстиниан Италияға шапқыншылық жасады, нәтижесінде жиырма жылдық апатты соғыс болды. 554 жылдың тамызында Юстиниан Диоклетианның ұйымдық құрылымын сақтайтын Прагматикалық санкцияны жариялады. Осылайша "Италия префектурасы" сақталды және Юстинианның гот соғысы барысында Римнің бақылауына қайта келді. 568 жылы Ломбардтардың шапқыншылығынан кейін Византиялықтар Италияның көп бөлігін жоғалтты, тек Равенна экзархатының территориясы – Венециядан Перуджа арқылы Лациоға дейінгі дәліз, сондай-ақ оңтүстіктегі Неаполь және жарым аралдың аяқ-қол және табан бөліктері ғана сақталды.