Кіріспе

1997 жылы режиссер Аббас Киаростамидің ирандық фильмі. "Шерридің дәмі" (طعم گیلاس , Ta’m e gīlās) – 1997 жылы Аббас Киаростами жазып, өндірген, монтаждаған және режиссерлік еткен, Хомайун Ершади орта жастағы тегерандық ер адам рөлінде ойнаған фильм. Ол өзін-өзі өлтіргеннен кейін жерлеуге дайын адамды іздеп, қала шетін аралап саяхаттайды. Фильм 1997 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" сыйлығын жеңіп алды, осы сыйлықты "Құрлыақ" фильмімен бөлісті.

Сюжет

Бади мырза, орта жастағы ер адам, Тегеран көшелерімен жүріп, өзіне жұмыс істеуге адам іздеп, оған көп ақша ұсынады. Үміткерлермен сөйлескенде Бади өзін-өзі өлтіруді жоспарлап отырғанын, тіпті қабір қазғанын айтады. Ол адамдардан ертеңгі таңда өзі таңдаған жерге келіп, егер ол өмір сүруді шешсе, көмектесуін, ал өлгісі келсе, жерлеуін сұрайды. Өзін неліктен өлтіргісі келетінін ол айтпайды. Алғашқы кісі – жас, ұялшақ күрд сарбазы, ол бұл жұмыстан бас тартып, Бадидің көлігінен қашып кетеді. Екіншісі – афғандық семинарист, ол да діни нанымдарына қайшы болғандықтан өз-өзіне қол жұмсауға көмектесуден бас тартады. Үшіншісі – Багери мырза, әзірбайжандық таксидермист. Ол Бадиге көмектесуге келіседі, себебі оның баласы ауырған, ақша керек. Бадиді өмірден бас тартпауға тырысып, 1960 жылы өзі де өлімге баруды ойлағанын, бірақ әрекеті сәтсіз аяқталған соң, ағаштан түскен жидектің дәмін татып, өмір сүруді шешкенін айтады. Багери содан кейін үйге жидекті алып барып, әйеліне бергенін, оның оны қатты ұнатып жегенін еске алады. Ол күн шығуы, ай мен жұлдыздар сияқты өмірдің әсемдігі туралы әңгімелеуді жалғастырады. Багери Бадидің денесін таңертең тапса, оны топырақпен көмектеуге уәде береді. Бади оны жұмыс орнына қайтарады, бірақ кенеттен кері жүгіріп келіп, Бадидің шын мәнінде өлгенін анықтау үшін оған тас лақтырып, оянатынын сұрайды. Сол түні Бади қабірінде жатыр, ал аспаннан нөсер жаңбыр басталады. Ұзақ қараңғылықтан кейін фильм төртінші қабырғаны бұзып, Киаростами мен түсірілім тобының «Шерінің дәмі» фильмін түсірген видеокамерасынан алынған кадрларымен аяқталады. Бадидің шешімі белгісіз қалды.

Стиль

Фильм минималистік, себебі ол көбінесе ұзақ кадрлармен түсірілген; қарқыны баяу және ұзақ үзілістерде қоршаған ортаның (фондық) дыбысы естіледі, соның ішінде финалдық сахнада түсірілім тобының дыбыс жазатын көрінісі көрсетіледі. Мырза Бадии сөйлесіп тұрған адаммен бір кадрда сирек көрінеді (бұл ішінара режиссер Киаростами түсірілім кезінде көліктің жолаушы орындығында отырғандықтан).

Музыка

Фильмде, соңғы титрлерден басқа, қосымша музыка жоқ. Бұл Луи Армстронгтың 1929 жылғы "Сент-Джеймс ауруханасы блюзінің" трубада орындалуы. Фильмде қолданылған тағы бір ән – ауған әншісі Ахмад Захердің "Худа Бовад Ярет" ("Құдай сені сақтасын") әні, ол фильмнің 38-ші минуты шамасында радио арқылы естіледі.

Шығару

"Шеріш дәмі" 1997 жылы Канн кинофестивалінде Шохеи Имамураның "Құбыжық балық" фильмімен бірге ең бағалы "Алтын пальма бұтағы" жүлдесіне ие болды.

Қабылдау

Rotten Tomatoes веб-сайтында фильмге 40 шолу негізінде 83% мақұлдау көрсеткіші берілген, ал "Тәнтігерлердің консенсусы" былай делінген: "Taste of Cherry" фильмінің сырттай қарапайым эстетикасы, таңғажайып амбициялық тақырыптық ауқымдағы бай және күрделі кейіпкерлерді зерттеуді жасырады". Роб Алдам (Backseat Mafia) фильмді "өмір сүруге тұрарлық па деген мәселе бойынша ойлы және зерделі медитация" деп сипаттады. "From the Front Row" журналынан Мэттью Лукас мынадай жазды: "Аяғы екіұшты, бірақ Киаростами дәстүрінде керемет, сонымен қатар мас. Фильм өмірдің барлық жауабын ашуға айналып келе жатқандай, бірақ соңғы сәтте тоқтап, көрерменге құпияны қайтарады. Осылайша ол көрерменнің шындыққа деген көзқарасын түбегейлі өзгертіп, өзіндік мистикаға ие болады. Киаростамидің ең үздік туындысы және 1990-шы жылдардың ең жақсы фильмдерінің бірі". The New York Times газетінен Стивен Холден фильмді "бір уақытта эпикалық және нақты шағын" деп атады, "Бәди таксидермистпен кездескенше ғана фильм өзінің күшті визуалды бейнесіне сәйкес келетін лирикалық дауысты табады. Өзін ағашқа іліп өлтіруге тырысқаннан кейін өмірге деген құштарлығын қайтадан қалпына келтіру туралы оның керемет, қатты монологы – өмірдің қарапайым ләззаттарына сезімдерді ашудың қарапайым, көркем мысалы". The New Republic журналынан Стенли Кауффман былай деді: "Фильмнің дизайны бізге айқын болғанда, тыныш кеңістік оған еніп кірісе бастайды". Жағымсыз пікірлердің арасында Роджер Эберттің (The Chicago Sun Times) пікірі ең қатал болды, ол фильмге 4 жұлдыздың 1-ін ғана берді. Эберт фильмді "аса жалықтыратын" деп сипаттап, былай деді: "Киаростами не істеп жатқанын мен ақыл-ойыммен түсінемін. Мен әрекет немесе оқиға туралы асықпай сұрамаймын. Бірақ Киаростамидің стилі бұл жерде әсер етуге тырысады деп ойлаймын; тақырып оны қажет етпейді және одан пайда таппайды. Егер біз Бәдиге көңіл бөлсек, оның туралы көбірек білуге тиіспіз бе? Шын мәнінде, оның туралы бірдеңе білуге тиіспіз бе? Оның гомосексуал болуы мүмкін дегенді бірінші кездесуде ұсынудың қандай мақсаты бар? (Көрермен үшін емес, Бәди үшін қандай мақсат? Ол өзінің ниеті дұрыс түсінілмейтінін білуі керек.) Неге біз Киаростамидің операторлар тобының біз фильм көріп жатырмыз деп еске салып, қашықтық сақтағанын көруіміз керек? Егер "Taste of Cherry" фильміне ештеңе қажет болмаса, ол – еске салу: фильм – біз оны кино ретінде ғана көретін, өмірсіз нәрсе". Кейін Эберт бұл фильмді өзінің барлық уақыттағы ең жек көретін фильмдерінің тізіміне қосты. Киаростамидің фильмін өзінің шолуында "Chicago Reader" журналынан Джонатан Розенбаум фильмге толық төрт жұлдыз берді. Эберттің сын-пікірлеріне жауап ретінде Розенбаум былай деп жазды: "Taste of Cherry" фильмін "аса жалықтыратын" деп тапқан әріптесім, әсіресе, біз Бәди туралы ештеңе білмейтінімізге, Бәди жыныстық қатынас іздейтін гомосексуал болуы мүмкін деген алаңдатушылыққа және біз фильм көріп жатқанымызды еске түсірудің "қашықтық стратегиясы" деп санайды. Коммерциялық Батыс киносы тарихынан оның барлық үш жағынан да дұрыс тұрғаны анық. Бірақ Киаростамиға бұл көзқарасқа сай болудың қажеті жоқ, және ол не істей алатынын ескерсек, мен оның неге қамқорлық жасауы керектігін ойлап таба алмаймын. Ең бастысы, қуанышты финал – "қашықтық әсерінің" дәл қарама-қарсысы. Ол фильмнің туған зертханасына шақырады және бізді режиссермен теңестіреді, бірақ ол мұны ұжымдық эйфория рухында жасайды, кенеттен бізді Бәдидің жалғыздық пен қараңғылықтан құтқарады. Киаростами өмірді барлық бай күрделілігімен бейнелейді, алдыңғы 80 минуттан алынған элементтерді қайта құрастырады, осылайша не шын, ал не ойдан туғанды анықтайды. "Taste of Cherry" фильмі "тек" фильм емес екенін растамайды, керісінше, бұл сонымен қатар фильм екенін айтады". Фильмнің шығуынан бері көптеген сыншылар оны шедевр деп жариялады; 2012 жылы Британдық кино институтының Sight & Sound сауалнамасында алты сыншы және екі режиссер "Taste of Cherry" фильмін әлемдегі ең жақсы 10 фильмнің бірі деп атады. Сондай-ақ, Slant Magazine журналы оны 1990-шы жылдардың ең жақсы 9-шы фильмі деп атады. Фильмнің аяқталуы мен оның сыншылары туралы Калум Марш былай деп жазды: "Кейбір адамның Аббас Киаростамидің "Taste of Cherry" фильмін көруі, оны құлшыныспен жақсы көруі, содан кейін оның өмірін растайтын pomo coda-сын алып тастауды ұсынғаны таңғалдырады, өйткені фильмнің 1997 жылғы Канн кинофестивалында премьерасынан кейін көптеген басылымдардың жанкүйерлері осылай жасады (ең таңғаларлығы, Киаростами олардың кеңесін тыңдап, Италиядағы кинотеатрларда көрсету үшін аяғын алып тастады). Осы бағалы соңғы сәттер – әрекеттен мета-мәтіндік үзіліс, видеоға түсірілген, онда актерлар мен түсірілім тобы фильмнен бір көрініс дайындап жатыр, "St. James Infirmary" әуенімен қоса – фильмнің де, өмірдің де мәтінінен тысқары керемет және әдемі секіріс, батырдың қабірінен босатылу және оқиғаның аяқталуы. Міне, ұзақ түнге және өлімге жасаған саяхат бізді қайда жеткізеді: Біз күнделікті жарықта оянамыз, фильм әлемінен тыс, киноның әрекетіне қуанып. Бұл ештеңені жоққа шығармайды; керісінше, бұрынғының барлығын кеңейтеді, байытады, жандандырады. Бұл соңғы жеңіс: бірнеше минуттық Handycam видеосы өлім туралы өте жақсы фильмді өмір туралы керемет фильмге айналдырады".

Үй медиасы

1999 жылдың 1 маусымында The Criterion Collection фильмін DVD форматында жарыққа шығарды. 2020 жылдың 21 шілдесінде Criterion фильмді Blu-ray форматында, жаңа 4K сапасында қалпына келтірілген нұсқасымен шығарды.