Венети тайпасы: ежелгі Галия және Британия байланыстары

Кіріспе

Галл тайпасы

Венети тайпасы (ғалыш: Uenetoi) – темір дәуірі мен рим дәуірінде Арморикада, Бретань түбегінің оңтүстік бөлігінде қоныстанған галл тайпасы. Теңізге жақын өмір сүрген халық болғандықтан, венети тайпасы Ұлыбританиямен сауда байланыстары арқылы оңтүстік-батыс бритон мәдениетіне зор ықпал етті. 56 ж. б.з.д. Юний Брут Альбинмен теңіз шайқасында жеңілгеннен кейін, олардың теңіз саудасы Рим империясы кезінде азайды, бірақ археологиялық жазбалар өркендеген шаруашылық өмірге куәлік етеді.

Атауы

Олар Цезарь (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы), Ливий (б.з.д. 1-ші ғасырдың соңы) және Плиний (б.з. 1-ші ғасыры), Страбон (б.з. 1-ші ғасырының басы) және Птолемей (б.з. 2-ші ғасыры) есімдерінде Ouénetoi (Οὐένετοι) деп, ал Tabula Peutingeriana (б.з. 5-ші ғасыры) және Notitia Dignitatum (б.з. 5-ші ғасыры) құжатында Benetis деп аталады. Venetī этнонимі – галл тіліндегі Uenetoi сөзінің латыншаланған түрі, ол «туыс», «дос» немесе мүмкін «саудагерлер» деген мағынаны білдіреді. Ол *uenet («туыс, дос») түбірінен шыққан, ол кельт тіліндегі *weni («отбасы, тайпа, туыстық») сөзінен туындаған (қ.р. ежелгі ирланд тіліндегі fine; ежелгі бретон тіліндегі guen), ал оның түпкі тегі – прото-үнді-еуропа тіліндегі *wenh₁ («тілек»; қ.р. герман тіліндегі *weniz «дос»). Галл тіліндегі атау ежелгі Еуропада кездесетін көптеген басқа этностық атаулармен байланысты, мысалы, Venedoti (> Gwynedd), Адриатикалық Венети, Висла Венети (> Wendes) және Энети. 400 жылға дейін civitas Venetum («Венети қаласы»; 1273 жылы Venes) деп белгіленген Vannes қаласы осы галл тайпасының атымен аталған.

География

Венециялықтар өз бекіністерін жағалаудың ұштарындағы немесе мүйістердегі шұңғылдарға салды, онда ағыс сулардың болуы теңізден жағаға жақындауды қауіпті етеді, бұл оларды теңіз шабуылдарынан қорғайтын ерекше орын болды. Олар Морбиан шығанағы бойындағы Оңтүстік Арморикада қоныстанды. Олардың ең танымал қаласы, және мүмкін астанасы, Дариоритум (қазір бретон тілінде Гвенед, ал француз тілінде Ванн деп аталады) – Птолемейдің Географиясында есімдері тізілген. Арморикада тарихи тұрғыдан куәландырылған басқа да ежелгі кельт тайпаларына Редондықтар, Куриосолиттер, Осисмилер, Эсубийлер және Намнеттер кіреді.

Кесарияның келуі

Цезарь «Bellum Gallicum» еңбегінде 57 жылы өзінің қорғаушысы Публий Крассты Арморикадағы (оның ішінде Венети) жағалаудағы тайпалармен айналысуға жібергенін, келесі жылы жоспарланған Британияға римдік шабуыл аясында, бірақ ол 55 жылға дейін іске аспағанын айтады. Цезарьдың сөзіне қарағанда, олар римдік билікке бағынуға мәжбүр болған, бірақ галл тайпаларының бастапқы қарсылығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Цезарьдің Венетилермен келіссөздер жүргізу үшін бір ғана легион жібергені, ешқандай қиындық күтілмегенін көрсетеді. Цезарьдың баяндамасы, Галлияны жаулап алуды ақтау және 56 жылы Британияға жасалған шабуылдың сәтсіз аяқталуын азайту мақсатында жасалған саяси тұжырымның бір бөлігі болуы мүмкін. Ғалым Мишель Рамбоның пікірінше, галл тайпалары бастапқыда римдіктермен одақтасқысы келген, бағынуы емес. 56 жылы б.з.д. Венетилер, 57-56 жылдардың қысында астық талабымен Римнің жіберген комиссарларын тұтқынға алды. Оларды бұрын Цезарьге берілген кепілдерді босату үшін келіссөздерде пайдалануды жоспарлады. Осы оқиға галл тайпалары арасындағы ашуланғандыққа себеп болды. Цезарь соғысқа осыны себеп ретінде келтірді. Алайда, Страбон бұл нұсқаға қарсы шығып, Венетилердің Цезарьдің Британияға жоспарланған шабуылын тоқтатуға тырысқанын, бұл олардың британдық аралмен сауда байланыстарына қауіп төндіретінін мәлімдеді. Страбонның сөзін, соғысқа Британиямен сауда байланысы бар басқа галл тайпаларының және британдықтардың өзінің қатысуы растайды. 57-56 жылдардың қысының басында Цезарь Иллирияға аттанды. Арморикадағы оқиғалар туралы Красс хабарлағаннан кейін, ол галералар флотын құруды бастады және Пиктондардан, Сантондардан және басқа да «бейбіт тайпалардан» кемелерге тапсырыс берді. Соғысқа дайындықтар тез аяқталды, ал Цезарь маусымға қарай рим әскеріне қосылды. Жауап ретінде Венетилер морин, менапий және британдықтарды қоса алғанда, қосымша күштерден көмек сұрады. Венетилердің бекіністерінің қорғанысқа берік болуына байланысты, толқын кезінде құрлыққа шабуыл жасау мүмкін болмады, ал теңіз күштері толқын басылғанда жартастарда қамалып қалды. Осыған қарамастан, Цезарь қосалқы қамалдар мен қоршау құрылыстарын салғызып, легиондарына операциялар үшін база жасады. Бірақ, Венетилер бір бекіністе қауіп көрген кезде, олар флотын басқа бекініске көшіріп, римдіктерді сол жерде де инженерлік жұмыстарды қайталауға мәжбүр етті. Юлий Цезарьдің 51 ж.б.з. аяқталған Галл соғыстарындағы жеңістері Римнің территориясын Англия бұғазы мен Рейнге дейін кеңейтті. Цезарь Рейн өзенінен көпір салып, Британияға алғашқы шабуыл жасағанда екі су кеңістігін де кесіп өткен алғашқы римдік генерал атанды.

Caesar reports in Bellum Gallicum that he sent in 57 BC his protégé, Publius Crassus, to deal with coastal tribes in Armorica (including the Veneti) in the context of a Roman invasion of Britain planned for the following year, which eventually went astray until 55. Although Caesar claims that they were forced to submit to Roman power, there is no evidence of an initial opposition from the Gallic tribes, and the fact that Caesar sent only one legion to negotiate with the Veneti suggests that no trouble was expected. Caesar's report is probably part of a political narrative that was set up to justify the conquest of Gauls and to downplay his aborted plan to invade Britain in 56. The scholar Michel Rambaud has argued that the Gauls initially thought they were making an alliance with the Romans, not surrendering to them. In 56 BC, the Veneti captured the commissaries Rome had sent to demand grain supplies in the winter of 57–56, in order to use them as bargaining chips to secure the release of the hostages they had previously surrendered to Caesar. Hearing of the nascent revolt, all the coastal Gaulish tribes bound themselves by oath to act in concert. This is the cause explicitly given by Caesar for the war. This version is contradicted by Strabo, who contends that the Veneti aimed to stop Caesar's planned invasion of Britain, which would have threatened their trade relations with the British island. Strabo's claim appears to be confirmed by the participation in the war of other Gallic tribes involved in trade with Britain, and by the involvement of Britons themselves. Caesar had left for Illyricum at the beginning of the winter of 57–56. Informed of the events occurring in Armorica by Crassus, he launched the construction of a fleet of galleys, and placed orders for ships from the Pictones, Santones, and other 'pacified tribes'. War preparations were quickly achieved, and Caesar joined the Roman army 'as soon as the season permitted'. In response, the Veneti summoned help for further groups, including the Morini, Menapii and Britons. Given the highly defensible nature of the Veneti strongholds, land attacks were frustrated by the incoming tide, and naval forces were left trapped on the rocks when the tide ebbed. Despite this, Caesar managed to engineer moles and raised siege works that provided his legions with a base of operations. However, once the Veneti were threatened in one stronghold, they used their fleet to evacuate to another stronghold, obliging the Romans to repeat the same engineering feat elsewhere. Julius Caesar's victories in the Gallic Wars, completed by 51 BC, extended Rome's territory to the English Channel and the Rhine. Caesar became the first Roman general to cross both bodies of water when he built a bridge across the Rhine and conducted the first invasion of Britain.

Морбиан шайқасы

Жау флотының жойылуы осы мәселенің толыққанды шешімі болғандықтан, Цезарь өз әскеріне кемелер салуды бұйырды. Дегенмен, оның галералары Венети кемелерімен салыстырғанда айқын кемшіліктерге ие болды. Венети кемелерінің қалың қабырғалары оларды таранудан қорғады, ал олардың биіктігі рим кемелерін оқ-дәрімен бомбалауға және тіпті Цезарь қорғанысына қосымша салған ағаш мұнараларын бақылауға мүмкіндік берді. Венетилердің желкенмен маневрлеу шеберлігі соншалық, олардың кемелеріне шабуыл жасау мүмкін болмады. Бұл факторларға, сондай-ақ жағалау мен толқындарды жақсы білулері қосылғанда, римдіктердің жағдайы қиын болды. Алайда, Цезарьдің легаты Децимус Юний Брут Альбин кішігірім рим флотына басшылық етіп, шешуші шайқаста Киберон шығанағында галл флотын жоюға жетістікке қол жеткізді, ал Цезарь жағалаудан бақылады. Римдіктер ұзын иілгіш сымдарды пайдаланып, жаудың желкендерін шабуылға алып, үлкен былғары желкендерді палубаға түсірді, бұл кеменің жүзу немесе ескек құралы ретінде пайдалану мүмкіндігін жойды. Соңында римдіктер кемелерге шабуылдай алды және Венети флотының барлығы олардың қолына көшті.

Экономика

Цезарьдің айтуынша, Венетия Армориканың ең ықпалды тайпасы болды, себебі олардың ең ірі флоты болды, оны олар Британиямен сауда үшін пайдаланды және олар сол аймақтың қауіпті жағалауларындағы бірнеше портодарды бақылады. Бұл мәлімдеме римдіктердің 57–56 жж. қысында олардан астық талап ету үшін екі офицерді (бір емес) жібергендігімен расталады. Венетиялықтардың Британияда сауда орындары болды және олар аралға үнемі жүзіп отыратын, сондай-ақ олар сауда кемелерінен кедендік және порттық алымдар жинап, осы аймақтан өтетін кемелерден төлеуді талап ететін. Страбонның пікірінше, олар Британиямен сауда жасау үшін Армориканың құрлықтағы жолдарын және өзендерін де пайдаланған. text=Бұл Венетиялықтар осы аймақтардағы барлық теңіз жағалауында ең кең ауқымды билікті жүзеге асырады, өйткені олардың көптеген кемелері бар, олар Британияға жүзуге дағдыланған, және олар навигация теориясы мен тәжірибесінде басқалардан басым. Теңіз өте күшті және ашық болғандықтан, және олар өздері бақылайтын бірнеше портодар болғандықтан, олар теңізде жүзуге әдеттенгендердің көпшілігін өздеріне тәуелді етіп алған. (Х.Дж. Эдвардс аудармасы, Loeb Classical Library, 1917) Археологиялық деректер б.з.д. 56 жылы римдіктердің галлдық Арморика тайпаларына қарсы шешуші жеңісінен кейін, б.з.д. 1-ғасырдың екінші жартысында Британиямен сауданың Арморикадан солтүстік-шығысқа қарай жылғанын көрсетеді. Венетиялықтар кемелерін еменнен жасады, олардың қабырғаларын үлкен доңғашпен жапсады және бір бармақ жуандығындағы темір шегелермен бекітті. Олар кемелерін басқару және жылдамдық беру үшін былғары желкендерді пайдаланды. Бұл олардың кемелерін мықты, берік және Атлантиканың қатал жағдайларына төтеп бере алатын конструкциялық тұрғыдан дайын етті. Олар Корнуолл мен Девон аймандарындағы кен орындарынан қалайы саудасын бақылады.

Басқа тайпалармен қарым-қатынасы

Жақында Францияда жүргізілген зерттеулер генетикалық аурудың (Арритмогендік оң жақ қарынша дисплазиясы (ARVD)) географиялық таралуы мен Венециялықтардың әртүрлі қоныс жерлері арасында ерекше байланыс бар екенін көрсетті: Висла алабы, Адриатика шығанағы және Арморика массиві. Бұл осы халықтың ғасырлар бойы Қара теңіз маңындағы бастапқы қоныстанған жерінен көшіп-қону жолын көрсетеді. Дегенмен, популяциялардың байланыстылығын нақтырақ генетикалық маркерлер арқылы көрсету қажет.