Кіріспе
Фактілер мен шындыққа қайшы келетін мәлімдеме. Жалған мәлімдеме, сондай-ақ жалғандық, нақтылықсыздық, қате ақпарат немесе шындыққа сай келмейтін мәлімдеме – бұл шындыққа жанаспайтын немесе шындықпен үйлеспейтін мәлімдеме. Бұл ұғым коммуникация, құқық, тіл білімі және философия сияқты түрлі салаларды қамтиды. Ол адамдар арасындағы қарым-қатынастың негізгі мәселесі болып саналады. Қасақана түрде қате ақпарат тарату (дезинформация) көбінесе алдау немесе өтірік деп аталады, ал қасақана емес қателер түсініксіздіктерден, бұрмаланған ақпараттан немесе қателіктерден туындауы мүмкін. «Қателік» сөзі кейде жалған мәлімдемемен синоним ретінде қолданылғанымен, көптеген ресми контекстерде осылай қолданылмайды.
A false statement, also known as a falsehood, falsity, misstatement or untruth, is a statement that is false or does not align with reality. This concept spans various fields, including communication, law, linguistics, and philosophy. It is considered a fundamental issue in human discourse. The intentional dissemination of misstatements (disinformation) is commonly termed as deception or lying, while unintentional inaccuracies may arise from misconceptions, misinformation, or mistakes. Although the word fallacy is sometimes used as a synonym for false statement, that is not how the word is used in most formal contexts.
Сипаттамалары
Нiyet: Қасақана алдау ниетімен немесе жаңылысқандықтан қате мәлімдемелер жасалуы мүмкін. Салдары: Қате мәлімдемелердің салдары әртүрлі болуы мүмкін, шағын қате түсініктерден бастап, ауқымды қоғамдық зардаптарға дейін. Құқықтық жағдайда, жалған мәлімдеме жасау – жала жабу, алаяқтық немесе жалған куәлік беру сияқты ауыр жазаға алып келуі мүмкін. Мәлімдемелердің дұрыстығы жеке қарым-қатынастарда, кәсіби ортада және жалпы қоғамдық құрылымдарда сенімді сақтауда маңызды рөл атқарады.
Түрлері
Өтірік: Алдау ниетімен жасалған қасақана жалған мәлімдеме. Тежеусіз ақпарат: Алдау ниеті болмай, таратылған дәл емес ақпарат. Дезинформация: Пікірлерді алдау және манипуляциялау ниетімен таратылған тежеусіз ақпарат.
Себептері мен ынталары
Қате мәлімет берудің себептерін түсіну қиын. Адамдар өздерін қорғау, пайда табу, пікірлерді манипуляциялау немесе жауапкершіліктен жалтарып алу үшін жалған айтуы мүмкін. Психологиялық факторлар, қоғамдық қысым және танымдық бұрмалаулар жалған мәлімдеме жасауға себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, адамдар өз мәлімдемелерінің жалған екенін мойындағысы келмегенде когнитивтік диссонанс та әсер етеді. Жалған мәлімет беруге қатысты этика көп қырынан қарастырылады. Шыншыл қарым-қатынас көбінесе маңызды құндылық саналады, бірақ шындықтың басқа моральдық принциптерге қайшы келетін жағдайларда немесе адамдар шыншылдықтың жеке немесе кәсіби салдарына тап болғанда этикалық дилеммалар туындауы мүмкін.
Анықтау және түзету
Фактілерді тексеру: Фактілерді тексеру ұйымдары арқылы мәлімдемелерді тексеру, қате ақпаратты анықтауға және түзеуге көмектеседі. Технология қате ақпараттың таралуына да, оның алдын алуға да қатысты рөл атқарады, алгоритмдер мен жасанды интеллект жалған әңгімелерді анықтап, олармен күресу үшін пайдаланылады. Медиа сауаттылығы: Медиа сауаттылығын арттыру адамдарға ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауға және шындық пен жалғанды ажыратуға мүмкіндік береді.
Тарихи мысалдар
Үгіт-насихат: Тарих бойында, соғыс немесе саяси дүрбелең кезінде халық пікірін манипуляциялау үшін қате мәлімдемелер қолданылып келген. Саяси науқан: Тарих барысында қате ақпараттар әңгімелерді қалыптастыруда, қоғамдық пікірге ықпал етуде, оппозицияны жоққа шығаруда және саяси жағдайға әсер етуде маңызды рөл атқарды.
Заң бойынша
Кейбір мемлекеттерде жалған мәлімдеме жалған куәлікке ұқсас қылмыс болып табылады.