Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лилияның түрлері
Species of lily
Лилиум лонгифлорум, көбінесе Пасха лилиясы деп аталады, Тайвань мен Рюкю аралдарында (Жапония) өсетін өсімдіктердің түрі. Лилиум формосанум, Тайваньнан келген жақын туыс түр, бұрын Пасха лилиясының түрі ретінде қарастырылған. Бұл сабақтан тамыр жасайтын лилия, биіктігіне дейін өседі. Оның гүлдері түтікше тәрізді, хош иісті, ақ түсті және сыртқа қарай қараған.
Lilium longiflorum, often called the Easter lily, is a species of plant endemic to both Taiwan and Ryukyu Islands (Japan). Lilium formosanum, a closely related species from Taiwan, has been treated as a variety of Easter lily in the past. It is a stem rooting lily, growing up to high. It bears a number of trumpet shaped, white, fragrant, and outward facing flowers.
Ерекшеліктері
Өсімдіктер шамамен биікке дейін өседі. Олардың жапырақтары ұзын, сопақша келген, ал көк тамырлары көлденең бағытта жүреді. Сәуірден маусымға дейін гүлдеу кезеңінде сабағының жоғары жағында таза ақ гүлдер пайда болады. Сабағы цилиндр пішінді, диаметрі шамамен .
Plants tend to grow from about to tall. They have long oval leaves and the vein enters the horizontal direction. From April to June, the plant's flowering season, it produces pure white flowers on top of the stem. The stem has a cylindrical shape, with a diameter of about .
Өсіру
L. longiflorum var. эксимиумның бір түрі, Рюкю аралдарына тән, биік және өте жақсы өседі. Оны гүл шашуға арналған гүлдерді өсіру үшін кеңінен пайдаланады. Табиғатта гүлдеу мерзімі тұрақсыз болады, және бұл өсіруде қолданылады, осы арқылы оны Пасха сияқты белгілі бір мезгілдерде гүлдеуге мәжбүрлеуге болады. Дегенмен, оны әлдеқайда кең мерзімде гүлдеуге шақыруға болады. Бұл сорт Бермуд лилиясы деп те аталады, себебі ол Бермуд аралдарында көп өсірілген.
A variety of it, L. longiflorum var. eximium, native to the Ryukyu Islands, is taller and more vigorous. It is extensively cultivated for cut flowers. It has irregular blooming periods in nature, and this is exploited in cultivation, allowing it to be forced for flowering at particular periods, such as Easter. However, it can be induced to flower over a much wider period. This variety is sometimes called the Bermuda lily because it has been much cultivated in Bermuda.
Христиандық символикада қолдану
Лилиум лонгифлорум Пасха лилиясы деп аталады, себебі христиан дінінде ол Пасха уақытында тойланатын Мәсіхтің қайта тірілуінің символы болып саналады. Иса гүл туралы айтқанда: "Лилидің қалай өсіп жатқанын қараңыз: олар еңбек етпейді, иірмейді; десе де, сізге айтамын, Сәлеменнің барлық даңқында осылардың біріне де тең келмейді" деп айтқандықтан, "лилия әрқашан шіркеуде жоғары бағаланған". Сонымен қатар, қасиетті аңыз бойынша, "Исаның өлімі мен қайта тірілуінен кейін, осы әдемі гүлдердің кейбіреулері Гетсимани бағында табылды, онда Иса айқышқа тартылу алдындағы түні дұға етуге барған еді. Аңызға сенесіз бе, бұл гүлдер Иса дұға етіп тер шығарған жерлерде пайда болған". Көптеген христиан шіркеулерінде Паскал маусымы бойы ғибадатхана Пасха лилияларымен безендіріледі. 1900 жылдардың басында С.Р. Аллен ханымның "Пасха лилиялары" атты өлеңі осы дәстүрді сипаттайды:
Lilium longiflorum is known as the Easter lily because in Christianity, it is a symbol of the resurrection of Christ, which is celebrated during Eastertide. The "lily has always been highly regarded in the Church", as Jesus referenced the flower, saying "Consider the lilies how they grow: they toil not, they spin not; and yet I say unto you, that Solomon in all his glory was not arrayed like one of these" Moreover, according to pious legend, "after Jesus' death and resurrection, some of these beautiful flowers were found growing in the Garden of Gethsemane, where Jesus went to pray the night before His crucifixion. Legend has it that these flowers sprung up where drops of Jesus' sweat fell as he prayed". In many Christian churches, the chancel is adorned with Easter lilies throughout the Paschal season. A poem of the early 1900s titled Easter Lilies by Mrs. S. R. Allen, delineates this custom:
Тарих
1903 жылы АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің (USDA) Аграрлық зерттеу қызметі (ARS) аурусыз өсімдік материалдары мен тұқымдарын таратуды бастады. Бермудада 1890 жылдардан 1900 жылдардың басына дейін 200-ден астам егістік жерден Нью-Йоркке теңіз арқылы лилия гүлдесуін экспорттау өркендеді. Кейін лилияларға ауру шалдықты: Бермуда үкіметінің алғашқы өсімдік патологы, 1923-1928 жылдар аралығында қызмет еткен Лоренс Огильви вирусты анықтады. 1924 жылы Лоренс Огильви (25 жаста) бұрынғыдай, зиянды шыбындардың салдары емес екенін анықтап, өнеркәсіпті құтқарды және егістіктерде және жинау орындарында бақылау шараларын енгізді. 1918 жылы 23 жәшік лилия гүлдесуін экспорттау, 1927 жылы 6043 жәшікке дейін өсті, ал онда 204 лилия егістігі болды. Ол ауруды жойғаннан кейін Бермуданың экономикасын сақтап қалды (Нью-Йоркке кемемен жіберілген лилиялар мен ерте көкөністер Бермуда үшін сол кездегі қонақүйлер мен қаржылық қызметтерден гөрі экономикалық тұрғыдан маңыздырақ болды). Лоренс Огильви 20 жасында, әлемдегі ең беделді ғылыми журнал Nature-да 1927 жылы жарияланған 3 дюймдік мақаласындағы жұмысын сипаттаған сәтті жас ғалым ретінде танылды. 1929 жылы USDA-ның Аграрлық зерттеу қызметі селекциялық бағдарламаны бастады және горшоктелген өсімдіктер өндірісі үшін алғашқы кішкентай сорттардың бірін шығарды. USDA-ның күш-жігеріне дейін лилия гүлдесуі негізінен 1940 жылдарға дейін Жапониядан импортталды. Перл-Харборға шабуылдан кейін гүлдесулердің жабдықталуы күрт тоқтатылды және АҚШ-та Пасха лилияларының құны арта түсті. Қазіргі уақытта Солтүстік Америкада қолданылатын Пасха лилияларының барлығы дерлік солтүстік-батыс Калифорния мен оңтүстік-батыс Орегонның жағалаулық төмендіктерінде, әсіресе Калифорнияның Смит-Ривер қаласында өсіріледі.
In 1903, the USDA's Agricultural Research Services (ARS) started to distribute disease free plant materials and seeds. In Bermuda, from the 1890s to the early 1900s, there was from over some 200 fields a thriving export trade of lily bulbs by sea to New York. A disease then started affecting the lilies: a virus was identified by Lawrence Ogilvie, the Bermuda Government's first plant pathologist, serving from 1923 to 1928. In 1924 Lawrence Ogilvie (age 25) saved the industry by identifying the problem to be not aphid damage as previously thought, and instituting controls in the fields and packing houses. There was a marked improvement in exporting 23 cases of lily bulbs in 1918 to 6043 cases in 1927 from the then 204 lily fields. With the disease eliminated by him, he saved the economy of Bermuda (lilies and early vegetables sent by ship to New York were then economically much more important for Bermuda than hotels and financial services are now). Lawrence Ogilvie was established by his skills as a successful young scientist, still in his 20s, when he had a 3 inch column describing his work published in 1927 in the world's premier scientific journal Nature. In 1929, USDA's Agricultural Research Services started a breeding program, and released one of the first dwarf cultivars for potted plant production. Prior to USDA's effort, lily bulbs were mostly imported from Japan until the 1940s. The supply of bulbs was suddenly cut off after the attack on Pearl Harbor and Easter lilies became extremely valuable in the United States. Currently, nearly all Easter lily bulbs used in North America are grown on coastal bottom lands in northwestern California and southwestern Oregon, particularly in the town of Smith River, California.
Химия
Пасха лилиясы стероидты гликозидтердің мол көзі болып табылады. Оның құрамында сондай-ақ 3,6′ диферулоилсахароза сияқты ащы заттар да бар.
The Easter lily is a rich source of steroidal glycosides. It also contains bitter principles such as 3,6′ diferuloylsucrose.
Уыттылық
L. longiflorum мысықтар үшін уытты. Уыттың нақты механизмі анықталмаған, бірақ ол бүйрек түтікшелерінің эпителийіне (бүйректің құрамына кіретін және несепті бөліп, жинап, шығаратын) зақым келтірумен байланысты, бұл жедел бүйрек жетіспеуіне әкелуі мүмкін. Егер мысық лилияның кез келген бөлігін жеген деген күдік туса – оның ішінде жүніне тиген тозаңды тілмен шайып алған жағдайда да, дереу ветеринарлық көмекке жүгіну қажет.
L. longiflorum is toxic to cats. The true mechanism of toxicity is undetermined, but it involves damage to the renal tubular epithelium (composing the substance of the kidney and secreting, collecting, and conducting urine), which can cause acute kidney injury. Veterinary help should be sought, as a matter of urgency, for any cat that is suspected of eating any part of the lily – including licking pollen that may have brushed onto its coat.
Зерттеу
L. longiflorum бойынша зерттеулер мейоз кезінде генетикалық рекомбинацияның молекулалық механизмін, әсіресе RecA-ға ұқсас белоктардың рөлін түсінуге үлкен үлес қосты.
Research on L. longiflorum has contributed to our understanding of the molecular mechanism of genetic recombination during meiosis, particularly with respect to the role of RecA like proteins.