Жалпы балто-славян тілінің реконструкциясы

Кіріспе

Қайта құрылған прототіл

Прото-Балто-Славян тілі (PBS немесе PBSl) – Индоевропа тілінен (PIE) туындаған, қайта құрылған гипотетикалық прототіл. Прото-Балто-Славян тілінен Балтық және Славян тармақтарын құрайтын, қазіргі литва, поляк, орыс және серб-хорват тілдері сияқты тілдердің пайда болғаны есептеледі. Басқа көптеген прототілдер сияқты, бұл тілдің қолда бар мәтіндері жоқ, бірақ салыстырмалы әдіс арқылы қайта құрылған. Балтық және Славян тілдерінің фонетикасы, морфологиясы және акцентологиясы салаларында прото-индоевропалық кезеңнен бергі ортақ жаңалықтарды көрсететін бірнеше изоглосс бар, оларды хронологиялық ретпен орналастыруға болады.

Акцент

Прото-балто-славян тіліндегі көптеген сөздер, прото-индоевропа тіліндегідей, кез келген буынға басымды түсіруге болатын. Басымды түсіру орны прото-индоевропа тілімен салыстырғанда айтарлықтай өзгерді, жылдам өзгеріп отыратын прото-индоевропа тілінің басымдылығы теңестірілді, сондай-ақ айналасындағы дыбыстарға байланысты солға және оңға қарай жылжулар болды. Лингвистер прото-балто-славян тілінің әрбір түріндегі басымды түсірудің нақты орны және осы өзгерістерді басқаратын ережелер туралы әлі де пікір келіспеушіліктерде.

Прото-Индоевропалық тілден даму

Австриялық балтославист Георг Холцер 50 балтославян дыбыс өзгерісінің салыстырмалы хронологиясын қайта құрастырды, бұл тек фонологияға қатысты, акцентуацияға емес, протобалтославян тілінен бастап қазіргі ұрпақ тілдеріне дейін. Дегенмен, тек алғашқы 12-сі ғана ортақ балтославян тіліне жатады және осы мақала үшін маңызды (тек Қыс заңы ғана ерекше ортақ өзгеріс):

Руки заңы: *s > *š *r, *u, *k немесе *i кейін.
Ларингеалдар басылымды емес буындардағы дауыссыз дыбыстар арасында жоғалады. Қыс заңы: қысқа дауыстылар, аспирацияланбаған дыбыстық тоқтаудан кейін ұзарады (кейбір мәліметтерде, тек жабық буында). *o > *a.
Аспирацияланған дыбыстық тоқтаулар аспирациясын жоғалтады және қарапайым дыбыстық тоқтаулармен бірігеді. Лабиовелярлық тоқтаулар лабиализациясын жоғалтады және қарапайым велярлармен бірігеді. Сатемизация: *ḱ, *ǵ > *ś, *ź. *ewV > *awV. *i (кейде *u) жаңа сұйық дифтонгтарды жасау үшін, буынды соноранттардың алдына қосылады. *wl, *wr > *l, *r сөз басында. Протобалтославян тілінде Индоевропалық субстрат болмауы мүмкін (немесе өте аз көлемде ғана болуы мүмкін).

Сатимизация

Прото-Балто-славянский язык обычно демонстрирует сатемные рефлексы трех велярных рядов: лабиовеляры сливаются с простыми велярами, а палатовеляры развиваются в сибилянты (*ś и *ź). Однако в балто-славянских языках есть ряд слов, показывающих центумные рефлексы, где палатовеляры предстают как простые веляры. Многие из них можно объяснить регулярными звуковыми законами, но некоторые законы были скрыты многочисленными аналогическими изменениями. Другие предполагаются заимствованиями из центумных языков. Например, прото-балто-славянский *kárˀwāˀ 'корова' (литовское kárvė, древнеславянское krava, русское koróva) вероятно является женским производным от утраченного существительного мужского рода, которое могло быть заимствовано из прото-кельтского *karwos "олень" (средневаллийский carw, среднебретонский karo, среднекорнуоллский carow), который, в свою очередь, является регулярным рефлексом праиндоевропейского языка. Палатовеляры также могли депалатализоваться в балто-славянских языках. Было предложено несколько правил депалатализации для балто-славянских языков. По словам Матасовича, депалатализация палатовеляров происходила перед сонорантом, за которым следовал задний гласный: Ḱ > K / RVback. Это объясняет такие центумные рефлексы, как: литовское akmuõ, латышское akmens и поздний протославянский *kamy, которые являются регулярными от прото-балто-славянского *akmō в отличие от санскритского áśmā < праиндоевропейского *h₂éḱmō "камень". Поздний протославянский *svekry < прото-балто-славянский *swekrūˀ < праиндоевропейский *sweḱrúh₂ "свекровь". Старопрусское balgnan < прото-балто-славянский *balgna < праиндоевропейский язык "седло". Другая точка зрения заключается в том, что сатемизация произошла в балтийских и славянских языках независимо друг от друга после отделения славянских языков.

Рюки заңы

PIE *s Балто-славян тілінде көп жағдайда сақталған. Руки заңына сәйкес, ол *r, *u, *k немесе *i алдында *š болып өзгерген. Бұған сондай-ақ *u немесе *i аяғымен бітетін дифтонгтар, *ū және *ī ұзын дауыстылары (алғашқы немесе келесі ларингеялықтан туындаған), және *g дауысты веляр да кірді. Балто-славян тілдерінің арасында Руки заңының куәлігі тек литва және славян тілдерінде байқалады, себебі басқа тілдерде *š, *ś және *s бәрі бірігіп жай *s болып кетеді. Литва тілінде *š және *ś орнына *š біріктіріледі, *s-тен ерекшеленеді. Славян тілінде *ś, s-пен бірігіп кетеді, бірақ *š ерекше болып қалады (және дауыстылар алдында *x болады). Көптеген оқулықтар литва материалдарына сүйене отырып, Балтық Руки заңы тек ішінара қолданылған деп мәлімдейді. Ең көп таралған пікір, литва тілінде заң тек *r-дан кейін ғана міндетті түрде қолданылған, ал *u, *k және *i-ден кейін *s және *š екеуі де кездеседі. Мысалы: литва тіліндегі aušrà "таң" < Proto Balto Slavic *aušrāˀ < PIE (латынша aurōra, санскрит uṣás-пен салыстырыңыз), Руки заңы қолданылған. Литва тіліндегі ausìs "құлақ" < Pre Lithuanian *ausis < PIE (латынша auris-пен салыстырыңыз) *s-ті көрсетеді, ал славян тіліндегі *uxo < Pre Slavic *auš *š-ті көрсетеді. Литва тіліндегі maĩšas "қап" < Proto Balto Slavic *maišás < PIE (санскрит meṣá-мен салыстырыңыз) *š-ті көрсетеді, славян тіліндегі *měxъ-пен сәйкес келеді. Литва тіліндегі teisùs < Pre Lithuanian *teisus *s-ті көрсетеді, ал славян тіліндегі *tixъ < Pre Slavic *teišus *š-ті көрсетеді. Литва тілінде Руки заңының мұндай екі түрлі көрінісіне қарапайым түсіндіру жоқ, сондықтан Руки заңын жалпы Балто-славян изоглосы деп санауға да қарапайым жауап жоқ. Ең ықтимал жауап – PIE *s Балто-славян тілінде *r, *u, *k, *i-ден кейін толығымен реттеліп *š-ге айналған, бірақ RUKI заңының әсерінің іздері литва тіліндегі кейінгі өзгерістермен жойылған, мысалы, сөз соңындағы *š-тің *s-ке өзгеруі. Жалпы алғанда, литва тілінде Руки заңының әсері тек Балто-славян кезеңінен қалған ескі сөздерде ғана көрінеді, сондықтан литва тіліндегі š славян тіліндегі толық формациялық және морфологиялық сәйкестігі бар сөздерде кездеседі (кездейсоқ, параллель түзілімдердің мүмкіндігі жоққа шығарылады). Palatovelars Балто-славян тілінде RUKI заңының әсерінен бұрын фрикативтерге айналған, сондықтан *ś жай ғана *ś болып көрінеді. Мысалы: Кейінгі Proto Slavic *desnъ "оң (солға қарама-қарсы)" (OCS desnъ, орыс désnyj, серб-хорват dèsnī), литва тіліндегі dẽšinas < Proto Balto Slavic *deśinas < PIE (латынша dexter, санскрит dákṣiṇa). Кейінгі Proto Slavic *osь "білік, ось" (OCS osь, орыс. os’, SCr. ȏs), литва тіліндегі ašis < Proto Balto Slavic *aśís < PIE (латынша axis, санскрит ákṣas).

PIE *s was preserved in Balto Slavic in most positions. According to the Ruki law, it became *š when it was preceded by *r, *u, *k or *i. It also included diphthongs ending in *u or *i, the long vowels *ū and *ī (whether original or from a following laryngeal), and the voiced velar *g.

Among the Balto Slavic languages, the evidence of Ruki law is recognizable only in Lithuanian and Slavic because in the other languages *š, *ś and *s all merge into plain *s. In Lithuanian, *š and *ś are merged to *š instead, remaining distinct from *s. In Slavic, *ś merges with s but *š remains distinct (and becomes *x before back vowels). Most handbooks, on the basis of Lithuanian material, state that in Baltic Ruki law has been applied only partially. The most common claim is that the law applied unconditionally in Lithuanian only after *r, while after *u, *k and *i, both *s and *š occur. Compare:
Lithuanian aušrà "dawn" < Proto Balto Slavic *aušrāˀ < PIE (compare Latin aurōra, Sanskrit uṣás), with RUKI applied. Lithuanian ausìs "ear" < Pre Lithuanian *ausis < PIE (compare Latin auris) reflects *s while Slavic *uxo < Pre Slavic *auš reflects *š instead. Lithuanian maĩšas "sack" < Proto Balto Slavic *maišás < PIE (compare Sanskrit meṣá) reflects *š, matching Slavic *měxъ. Lithuanian teisùs < Pre Lithuanian *teisus reflects *s while Slavic *tixъ < Pre Slavic *teišus reflects *š. There is no simple solution to such double reflexes of the Ruki law in Lithuanian and thus no simple answer to the question of whether Ruki law is a common Balto Slavic isogloss or not. The most probable answer seems to be the assumption that PIE *s was changed to *š after *r, *u, *k, *i completely regularly within Balto Slavic proper, but the traces of the effect of RUKI law were erased by subsequent changes in Lithuanian such as the change of word final * š to * s.

Generally, it can be ascertained that Lithuanian shows the effect of Ruki law only in old words inherited from Balto Slavic period so Lithuanian š appears in words that have a complete formational and morphological correspondence in Slavic (ruling out the possibility of accidental, parallel formations). It appears that palatovelars yielded fricatives in Proto Balto Slavic before the effect of RUKI law, so that appears simply as *ś. Compare:
Late Proto Slavic *desnъ "right (i. e. opposite to left)" (OCS desnъ, Russian désnyj, Serbo Croatian dèsnī), Lithuanian dẽšinas < Proto Balto Slavic *deśinas < PIE (Latin dexter, Sanskrit dákṣiṇa)
Late Proto Slavic *osь "axle, axis" (OCS osь, Russ. os’, SCr. ȏs), Lithuanian ašis < Proto Balto Slavic *aśís < PIE (Latin axis, Sanskrit ákṣas)

Акцентті қозғалыс

Прото-индоевропалық және прото-балто-славян тілдерінде акценттік қозғалыс жүйесі болды, онда акцент бір сөздің әртүрлі жіктемелерінде әртүрлі буынға қойылатын. Алайда, екі тілдің жүйелері егжей-тегжейлі түрде өте әртүрлі. Прото-индоевропалық қозғалысы мен балто-славян қозғалысы байланыссыз; балто-славян қозғалысы прото-индоевропалықтан мұраға қалмаған, бірақ толығымен жаңадан қалыптасқан. Прото-балто-славян тілінің алғашқы кезеңдерінде прото-индоевропалықтың қозғалыс қабілеті “күшті” және “әлсіз” формалар арасындағы акценттік айырмашылықты жою арқылы толығымен жоғалды (тиісінше солға және оңға қарай акцент қойылып, көбінесе әлсіз формаларға, яғни протерокинетикалық түбірлерде жұрнақ буынына акцент берілді). Гистерокинетикалық түбірлер тамырдан кейінгі бірінші буынға акцентті орнатып, оны сақтап қалды. Амфикинетикалық түбірлер осы үлгіге қосылды. Балто-славян тіліндегі жаңа қозғалыс түрінің қалыптасу процесі әлі де қызу талқыланып жатқан мәселе, бірақ кейбір егжей-тегжейлері белгілі. Жалпы ереже бойынша, соңғы буынында акценті бар есімдер (“окситондар”) қозғалмалы болды, ал түбірінде акценті бар есімдер (“баритондар”) өздерінің бекітілген акцентін сақтады. Қозғалмалы акценті бар сөздер кейбір формаларда түбірдің сол жақ буынына, ал басқаларында жұрнақтың оң жақ буынына акцент қойды (Хирт заңымен өзгертілді). Дегенмен, славян тілінде күтілген AP c орнына AP b түрінде көрінетін окситондық бейтарап o түбірлері ерекше жағдай құрайды. Келесі бөлімдерде әртүрлі тіл білімі мамандарының қозғалысқа қатысты түсіндірмелері келтірілген. Түсіндірмелердің сипаты әртүрлі, және кейде әртүрлі жағдайларда әртүрлі нәтижелер береді. “Дұрыс емес” нәтижелер де әрқайсысы өз кезегінде түсіндіріледі.

Жасанов

Ж. Жасанов мобильділіктің өсуін түсіндіретін үш ережені ұсынады: Сауссюр Педерсен заңы: Акцент сөз ішіндегі қысқа ашық буыннан солға бір буынға ықпал етті. Егер акцент алғашқы буынға келсе, ол арнайы «сол жақ шеткі» акцент үлгісін алды. Соңғы *V̆N(C) ықпалы: Акцент соңғы буыннан да ықпал етті, егер ол қысқа дауыстыны қамтитын және мұрындықпен аяқтаса, басқа буынмен қатар. Прото Василев Долобоко заңы (Proto VDL): Сол жақ шеткі акцентімен басталатын төрт немесе одан көп буыннан тұратын фонологиялық сөздерде соңғы буын лексикалық акцент алды, ал сол жақ шеткі акцент жойылды. Осы өзгерістерден кейін аналогтық өзгерістер орын алды. Префикстік етістіктердің мобильділік үлгісі префиксі жоқ етістіктерге де таратылды. Прото VDL нәтижесінде пайда болған екі буынды есімдердің соңғы акценті бір буынды есімдерге дейін кеңейтілді, мысалы, тұрақты *su᷅Hnumos → аналогтық *suHnumo̍s > прото балтық-славян *sūˀnumás, тұрақты *golHwinomo̍s негізінде. Окситондық нейтральді о-дың жекеше жағдайындағы атау, жалпылау және шақыру сөздері осы өзгерістер арқылы сол жақ шеткі акцент алды, ол славян тілдеріндегі АП c нейтральдарында төмендейтін тон ретінде сақталды. Аномальды АП b нейтральдары ежелгі үнді-еуропа тілдеріндегі окситондық жекеше және баритондық көпше сөздердің суплетивті үлгілерінің қалдықтары ретінде түсіндірілуі мүмкін. Баритондық көпше сөздер түбірде лексикалық акцентпен аяқталады, бұл жекеше формалардағы сол жақ шеткі акцентке қарама-қарсы келеді. Ақырында, лексикалық акцент «басымдық алған» сияқты, мүмкін бұл есімдерде көпше түрін жиі қолданудан туындаған.

Қыстың заңы

Зимтер заңы дауыстылардың ұзаруына себеп болды, егер одан кейін жай дауысты тоқталыс келсе, ал жаңа ұзын дауыстылар жітіленді. Кейбір талдауларға сәйкес, бұл өзгеріс тек тоқталыс буынның соңында (осы дауыссызға аяқталатын буында) болғанда ғана орын алды. Балто-славян тілдерінде жай және демімен айтылатын тоқталыстар бірікті, бірақ Зимтер заңы осы бірігуге дейін әрекет етті. Осылайша, осы екі қатардың арасындағы айырмашылық Прото-балто-славян тілінде ұзақ жіті дауыстылар арқылы жанама түрде сақталды. Бұдан әрі, Зимтер заңы *o және *a бірігуінен бұрын орын алды, себебі ол бұрын *o-ны *ō-ға, ал *a-ны *ā-ға дейін ұзартты. Дыбыстық өзгерістердің салыстырмалы хронологиясы негізінде, Зимтер заңының өте кеш орын алғаны анықталды, басқа, аз маңызды балто-славян өзгерістерінен кейін, мысалы, дауысты позициядағы ларингалдардың жоғалуынан кейін. Салыстырыңыз: PIE > Балто-славян тіліне дейінгі *eźHom > (Зимтер заңы) *ēźHom > Прото-балто-славян тіліне дейінгі *ēźun > Ортақ славян тіліне *(j)azъ > Ескі шіркеу славяны azъ, словен jaz. Дауысты тоқталыстардан жітінің пайда болуын реттейтін ережелер «классикалық» прото-индоевропалық ларингалдық теория шеңберінде тұжырымдалғанда күрделі болып көрінеді, себебі ларингалдар мен дауысты тоқталыстар арасында ешқандай анық байланыс жоқ, олардың екеуі де жітіні тудырады. Фредерик Кортландт прото-индоевропалық глотталдық теорияның негізін пайдалану арқылы балто-славян тілінің жітісін шығарудың балама, әдемі және тиімді ережесін ұсынды. Ол жітінің глотталдық тоқталыстың кері бейнесі екенін, оның екі көзі бар: PIE ларингалдарының бірігуі және PIE преглоталды тоқталысының («дәстүрлі реконструкциядағы» дауысты тоқталыстар) Зимтер заңына сәйкес глотталдық тоқталысқа және дауысты тоқталысқа ыдырауы. Әдемі болғанымен, Кортландтың теориясында да кейбір мәселелер бар. 1970 жылдары ұсынылған глотталдық теория лингвистер арасында кеңінен қабылданбады, және бүгінде лингвистердің аз ғана бөлігі оны қазіргі үнді-еуропалық зерттеулерді негіздейтін сенімді және өзін-өзі қолдайтын негіз деп санайды. Сонымен қатар, балто-славян лексикасының бірнешесінде жіті бар, олардың PIE ларингалдық тегі емес екені дәлелденген, ал олардың кейбіреулері тек балто-славян кезеңінде болған апофоникалық ұзартулардың нәтижесі болды.

Winter's law caused lengthening of vowels if a plain voiced stop followed, and the new long vowels received the acute. According to some analyses, the change occurred only if the stop was in syllable coda (the syllable ending with that consonant). The plain and aspirated stops merged in Balto Slavic, but Winter's law operated before this merger had taken place. Consequently, the distinction between those two series has been indirectly preserved in Proto Balto Slavic by long acuted vowels. Furthermore, Winter's law took place before *o and *a merged, as it lengthened earlier *o to *ōˀ and *a to *āˀ. On the basis of relative chronology of sound changes, it has been ascertained that Winter's law acted rather late, after some other less prominent Balto Slavic changes had occurred such as after the disappearance of laryngeals in prevocalic position. Compare:
PIE > Pre Balto Slavic *eźHom > (Winter's law) *ēˀźHom > Proto Balto Slavic *ēˀźun > Common Slavic *(j)azъ́ > OCS azъ, Slovene jaz. The rules governing the emergence of the acute from voiced stops seem complicated when they are formulated within the framework of "classical" Proto Indo European laryngeal theory, as there is no obvious connection between laryngeals and voiced stops, both of which trigger the acute. Frederik Kortlandt has proposed an alternative, more elegant and economic rule for the derivation of Balto Slavic acute by using the glottalic theory framework of Proto Indo European. He proposed that the acute is a reflex of a glottal stop, which has two sources, the merger of PIE laryngeals and the dissolution of PIE pre glottalized stop ("voiced stops" in traditional reconstruction) to glottal stop and voiced stop, according to the Winter's law. Though elegant, Kortlandt's theory also has some problems. The glottalic theory, which was proposed in the 1970s, is not generally accepted among linguists, and today only a small minority of linguists would consider it a reliable and self supportive framework onto which to base modern Indo European research. Also, there is a number of Balto Slavic lexemes with the acute that are provably not of PIE laryngeal origin, and some of them were a result of apophonical lengthenings occurring only in Balto Slavic period.

Мұрындықтар

Ақыры, балтық-славян тілдерінде *m *n болып өзгерді. Көптеген балтық-славян тілдерінде соңғы мұрындық дауыстар тікелей сақталмаған, бірақ бұл көбінесе жанама дәлелдермен расталады. Литва тілінде ертедегі мұрындық дауыстарды көрсететін дауыстылардың ұзаруы байқалады, бірақ олар соңғы n немесе m-нен туындаған болуы мүмкін, сондықтан ешқандай нақты дәлел бермейді. Ежелгі прус тілінде, мысалы, assaran "көл" деген сөз соңғы ⟨n⟩ дыбысын көрсетеді < протобалтық-славян *éźeran/*áźeran < протоиндоевропа тілі, бірақ ежелгі прус тілінің айтылуын толық түсінбегендіктен, бұл жазу мұрындық дауыстарды да білдіруі мүмкін. Басқа балтық тілдерінде соңғы мұрындық дауыстар сақталмаған. Славян тілінде сөздің соңғы барлық дауыссыздары жоғалады, сондықтан тікелей дәлел де жоқ. Дегенмен, кейбір славян есімдіктерінде сақталған санды әсерлері түрінде жанама дәлелдер бар. Мысалы, көне шіркеу славян тілінде sъ nimь "онымен" сияқты құрылымдар кездеседі, оны протобалтық-славян *śun eimiš тіліне дейін табуға болады, мұнда бірінші сөз *ḱom "пен" (латынша cum) деген протоиндоевропалық препозициясын көрсетеді, ал екіншісі PIE есімдік түбірін *ey (латынша is, неміс er) көрсетеді. Славян тілінде "ашық буын заңына" сәйкес, препозицияның соңғы n дыбысы есімдікке тиесілі деп қайта түсіндірілді, бұл оның балтық-славян түріндегі мұрындылығын сақтауға көмектесті, осылайша ол шынымен де n болды: Егер *m-ден *n-ге ауысу ертерек орын алмаса, фраза *śum eimiš болар еді, бұл көне шіркеу славян тілінде *sъ mimь болар еді.

Морфология

Прото-Балто-славян тілі индоевропа тілінде болған көптеген грамматикалық ерекшеліктерді сақтап қалған.

Сифаттар

Балтық-славян тілдеріндегі есімдерді өзгертудегі жаңалық – есімдердің қалыптасқан формаларына *ja есімдігінің формаларын қосып, есімдердің ерекше "белгілі" түрін жасау болды. Бұл өзгеріс ағылшын тіліндегі 'the' анықтауышы сияқты қызмет атқарды: литва тіліндегі geràsis, көне шіркеу славян тіліндегі добрꙑи "жақсы" (анықталған), gẽras, добръ "жақсы" (анықталмаған). Бүгінгі таңда көптеген славян тілдерінде бұл айырмашылық өнімді емес, және көптеген славян тілдері бір парадигмада белгілі және белгісіз формалардың қосындысын сақтайды. Мысалы, орыс, чех және поляк тілдері бастапқы белгілі есімдік жекеше формаларын пайдаланады (орыс тілінде ый, ая, ое (yj, aja, oje), поляк тілінде y, a, e, чех тілінде ý, á, é). Чех және поляк тілдері белгісіз формаларын жоғалтқан, бірақ оларды шектеулі қолдануда сақтап қалған, ал орыс тілі белгісіз номинативтік формаларын "қысқа формалар" ретінде сақтайды, олар кейде предикаттық жағдайда қолданылады. Серб-хорват және словен тілдері әлі де екі түрді ажыратады, бірақ тек еркек есімдік жекеше түрінде (белгілі i және аяқталмаған белгісіз). Болгар және македон тілдері *t көрсеткіш есімдігінің формаларын қосып, мүлдем жаңа формаларды жасады.

Іс-әрекеттер

Атематикалық және тематикалық етістіктер арасындағы айырмашылық сақталды, бірақ атематикалық етістіктердің саны біртіндеп азайды. Басты бірінші тұлғалық жекешелік аяқталулар, атематикалық *mi және тематикалық *oh₂, бөлек сақталды, бұл Балто-славян тілінде *mi және *ō тілдерінде кездеседі. Тематикалық аяқталу кейде оған атематикалық аяқталуды қосу арқылы кеңейтілді, бұл Балто-славян дәуірінде болған сияқты, нәтижесінде үшінші аяқталу пайда болды: *ōmi > *ōm > *ōn > *an, славян тіліндегі бастапқы аяқталуды алмастырды, ол *ǫ (орыс тілінде у (u), поляк тілінде ę, болгар тілінде а) ретінде көрінеді. Көптеген славян тілдерінде, әсіресе оңтүстік және батыс славян тілдерінде, атематикалық аяқталу басқа етістіктерге ұқсас түрде кеңейтілді және кейбір тілдерде (словен, серб-хорват) тематикалық аяқталуды толықтай алмастырды. Балтық тілдерінде тек тематикалық аяқталу сақталды, мысалы, литва тілінде ù және латыш тілінде u (< Шығыс Балтық *uo < Балто-славян *ō). Латыш тілінде "болу" етістігінің бірінші тұлғалық жекеше түрі esmu, ол атематикалық аяқталудың бастапқы *m-ін сақтайды, бірақ ол тематикалық аяқталумен кеңейтілді. Балто-славян тілінде PIE екінші тұлғалық жекешелік аяқталуы *si *seHi > *seiмен алмастырылды, оның шығу тегі толыққанды түсіндірілмеген. Кортландт бойынша, бұл аяқталу *si және *eHi аяқталуларының комбинациясы болып табылады, ол бастапқы тематикалық аяқталу деп санайды. Жаңа *sei аяқталуы Балто-славян тілінің барлық үш тармағына тарады және Балтық тіліндегі барлық атематикалық түбірлік етістіктерде қолданыла бастады. Ежелгі шіркеу славян тілінде ол ескі аяқталуды толығымен жойды. Басқа славян тілдерінде түпнұсқалық аяқталу әдетте сақталады, атематикалық етістіктерден басқа. Қазіргі және аорист аралық аспектілік айырмашылық Proto Balto Slavic тілінде сақталған және әлі де өнімді болды. Ол ерте славян тілінде сақталған, бірақ біртіндеп жаңаша аспектілік ерекшелікпен, әртүрлі формалармен алмастырылды. Қазіргі болгар тілінде аорист жаңа жүйемен қатар сақталып, төрт түрлі қарама-қайшылықты тудырады. Индоевропалық кемелді/статив Proto Balto Slavic тілінде қолданылмай қалды және Proto Balto Slavic дәуірінде ол қалдықтарға айналған болуы мүмкін. Ол славян тілінде тек ережесіз көне шіркеу славян тіліндегі vědě "Мен білемін" (< Балто-славян *waidai < PIE *wóyde, *weyd "көру") түрінде сақталған, ол кемелден шыққан деп есептелетін ережесіз бірінші тұлғалық жекешелік аяқталуды сақтайды. Proto Indo European бастапқыда инфинитивке ие болмаған, бірақ іс-әрекет есімдіктері ретінде қызмет еткен бірнеше конструкциялар болған. Олардың екеуі, tis және tus есімдері, Балто-славян тілінде қолданыста болды және сөздік есім мен инфинитив сияқты функцияларды алды. Алайда, олар Балто-славян тілдерінің уақытына дейін етістік жүйесіне толыққанды кірікпеген, ал жеке Балто-славян тілдері егжей-тегжейлі түрде әртүрлі. Славян және Шығыс Балтық тілдерінде инфинитив tis есімінің кейс түрінен құрылған: литва тілінде ti, латыш тілінде t, протославян тілінде *ti. Ескі прус тілінде t және twei инфинитив аяқталулары бар, соңғысы tus есімінен келген. Қысқа t екі түрдің бірінен болуы мүмкін.

The distinction between athematic and thematic verbs was preserved, but athematic verbs were gradually reduced in number. The primary first person singular endings, athematic * mi and thematic * oh₂, were kept distinct, giving Balto Slavic * mi and * ōˀ respectively. The thematic ending was occasionally extended by adding the athematic ending to it, apparently in Balto Slavic times, resulting in a third ending: * ōˀmi > * ōˀm > * ōˀn > * an, replacing the original ending in Slavic, reflected as * ǫ (Russian у ( u), Polish ę, Bulgarian a). In many Slavic languages, particularly South and West Slavic, the athematic ending was analogically extended to other verbs and even replaced the thematic ending completely in some languages (Slovene, Serbo Croatian). In the Baltic languages, only the thematic ending was retained, as Lithuanian ù and Latvian u (< East Baltic * uoˀ < Balto Slavic * ōˀ). In Latvian, the first person singular form of būt "to be" is esmu, which preserves the original * m of the athematic ending, but it was extended with the thematic ending. Balto Slavic replaced the PIE second person singular ending * si with * seHi > * sei for which the origin is not fully understood. According to Kortlandt, the ending is a combination of the ending * si with * eHi, which he considers to be the original thematic ending. The new ending, * sei, carried over into all three branches of Balto Slavic and came to be used in all athematic root verbs in Baltic. In Old Church Slavonic, it completely ousted the older ending. In the other Slavic languages, the original ending generally survives except in the athematic verbs. The aspectual distinction between present and aorist was retained and still productive in Proto Balto Slavic. It was preserved into early Slavic but was gradually replaced with an innovated aspectual distinction, with a variety of forms. Modern Bulgarian retained the aorist, however, alongside the innovated system, producing a four way contrast. The Indo European perfect/stative was falling out of use in Proto Balto Slavic and was likely already reduced to relics by Proto Balto Slavic times. It survives in Slavic only in the irregular Old Church Slavonic form vědě "I know" (< Balto Slavic *waidai < PIE *wóyde, from *weyd "to see"), which preserves an irregular first person singular ending, presumed to originate in the perfect. Proto Indo European did not originally have an infinitive, but it did have several constructions that served as action nouns. Two of these, the tis and tus nouns, remained in use into Balto Slavic and acquired verbal noun and infinitive like functions. They were not fully integrated into the verb system by Balto Slavic times, however, and the individual Balto Slavic languages diverge on the details. In Slavic and the Eastern Baltic languages, the infinitive was formed from a case form of the tis noun: Lithuanian ti, Latvian t, Proto Slavic * ti. Old Prussian, however, has t and twei as infinitive endings, the latter of which comes from the tus noun instead. The shorter t could come from either type.

Акценттік жүйе

Протоиндоевропалық әуені Балто-славян тілінде толыққанды өзгертілді, бұл қазіргі ұрпақ тілдерінің әуендік жүйелеріне зор әсер етті. Бұл даму бірнеше нәзік факторларға байланысты болды, мысалы, буынның ұзақтығы, буынды жабатын конаттың болуы және протоиндоевропалық екпіннің орны. Балто-славян әуендік жүйесінің дамуының нақты егжей-тегжейі туралы балто-славян зерттеушілері арасында әлі де келісім жоқ. Қазіргі зерттеулердің барлығы Стангтың (1957 ж.) негізгі зерттеуіне негізделген, ол салыстырмалы балто-славян әуентану саласын құрды. Дегенмен, көптеген заңдар мен сәйкестіктер ашылды және қазір зерттеушілердің көпшілігі оларды рас деп санайды, тіпті нақты егжей-тегжей кейде даулы болып қалады. Ерте балто-славян тілінде тек екпін орны ғана ерекше болатын қарапайым әуен болды, бірақ питч айырмашылықтары болған жоқ. Жеңіл әуен бастапқыда белгілі бір буындардағы артикуляциялық ерекшелік болды және екпін орнына қарамастан пайда болуы мүмкін. Алайда, жеңіл әуен екпін орнына әсер ететін бірнеше дыбыстық өзгерістерге себеп болды. Мысалы, Хирт заңы бойынша, екпін солға қарай, жеңіл әуен бар буынға қарай жылжуға бейімді. Жеңіл әуенді буындарда жеңіл әуен протобалто-славян тілінде айқын питч контурымен бірге келді. Нәтижесінде, протобалто-славян тілінде (жоғарыда аталған) жеңіл әуенді алып жүретін кез келген типтегі буындар енді питч контуры және артикуляциясы бойынша ерекшеленді; олардың көтеріңкі немесе төмендегі питчі болды (екпінді жеңіл әуенді буындардың питчі диалектіге байланысты көтеріңкі немесе төмендегі болуы мүмкін). Бұл процестен пайда болған тональдық әуендер балто-славян тілінде «жеңіл әуен» және «циркумфлекстік әуен» деп аталады. Бір ғана қысқа дауыстысы бар буындар жеңіл әуенді алып жүре алмады, сондықтан оларда питч айырмашылықтары да болған жоқ. Екпінмен айтылғанда, олар циркумфлекстік әуенді буын сияқты (бірақ ерекше емес) питч контурына ие болды. Бұл буындардың «қысқа әуенді» екені айтылады. Балто-славян әуенін қайта құру үшін тональдық қарсылықтарды сақтаған тілдер ең маңызды: литва, латыш, (вероятно) көне прус және славян және серб-хорват тілдерінің батыс-оңтүстік славян тілдері. Дегенмен, жоғарыда аталған тілдердің диалекттерінің прозодикалық жүйелері кейде стандартты тілдерден өзгеше болатынын естен шығармау керек. Мысалы, славян штокавианның чакавиан және посавиан диалектілері сияқты кейбір хорват диалектілері балто-славян әуентануы үшін ерекше маңызды, өйткені олар серб-хорват тілінің қазіргі стандартты түрлері (босниялық, хорват және серб) негізделген неоштокавиан диалектісіне қарағанда архаикалық және күрделі тональдық әуендік жүйені сақтайды. Екінші жағынан, көптеген диалекттер тональдық қарсылықтарды мүлдем жоғалтты (мысалы, кейбір кайкавиан түрлері, Загребтегі стандартты емес идиом). Владимир Дибодан бастау алған азшылық көзқарас балто-славян әуендемесін (герман, кельт және итальян тілдеріндегі сәйкестіктерге негізделген) грек-ведалықтан архаикалық деп санайды, сондықтан протоиндоевропалыққа жақын.

The Proto Indo European accent was completely reworked in Balto Slavic, with far reaching consequences for accentual systems of the modern daughter languages. The development was conditioned by several delicate factors, such as the syllable length, presence of a laryngeal closing the syllable, and the position of PIE ictus. There is still no consensus among Balto Slavists on the precise details of the development of Balto Slavic accentual system. All modern research is based on the seminal study of Stang (1957), which basically instituted the field of comparative Balto Slavic accentology. However, many laws and correspondences have been discovered and are now held to be true by the majority of researchers even if the exact details sometimes remain in dispute. Early Balto Slavic retained a simple accent in which only the placement of the accent was distinctive, but there were no pitch distinctions. The acute register was initially no more than an articulatory feature on certain syllables and could occur independently of accent placement. However, the acute was the trigger for several sound changes that affected the placement of the accent. For example, under Hirt's law, the accent tended to shift leftwards onto a syllable that bore the acute. On accented syllables, the acute came to be accompanied by a distinct pitch contour in late Proto Balto Slavic. Consequently, accented syllables of any type that could carry the acute register in Proto Balto Slavic (listed above) now differed in pitch contour as well as articulation; they had rising or falling pitch (whether accented acute syllables had rising or falling pitch differed by dialect). The tonal accents that emerged from this process are called "acute accent" and "circumflex accent" in Balto Slavic linguistics. Syllables with a single short vowel could not bear the acute register and so also had no tonal distinctions. When accented, they had the same pitch contour (though nondistinctive) as a circumflex accented syllable. The syllables are said to have "short accent". To reconstruct the Balto Slavic accent, the most important are those languages that have retained tonal oppositions: Lithuanian, Latvian, (probably) Old Prussian and the West South Slavic languages of Slovene and Serbo Croatian. However, one should keep in mind that the prosodical systems of dialects in the aforementioned languages are sometimes very different from those of standard languages. For example, some Croatian dialects like Čakavian and Posavian dialects of Slavonian Štokavian are especially important for Balto Slavic accentology, as they retain more archaic and complex tonal accentual system than the Neoštokavian dialect on which modern standard varieties of Serbo Croatian (Bosnian, Croatian and Serbian) are based. On the other hand, many dialects have completely lost tonal oppositions (such as some Kajkavian varieties, the Zagreb spoken nonstandard idiom). A minority view, originating from Vladimir Dybo, considers Balto Slavic accentuation (based on correspondences in the Germanic, Celtic, and Italic languages) more archaic than Greek Vedic and therefore closer to Proto Indo European.

Акцент парадигмалары

Прото-Балто-Славян тілі, дәл Прото-Индоевропа тіліндегідей, «ұтқыр» акценті бар атаулар класы болды, онда акцент сөздің тамыры мен жұрнағы арасында ауысып отырды. Атаулардың кластары көбінесе Веда санскриті мен Ежелгі грек тілі негізінде реконструкцияланады, олар бастапқы PIE акцентінің орнын өзгертусіз сақтап қалды. Дегенмен, Балто-Славян тіліндегі деректерді салыстыру арқылы, Веда және грек тіліндегі акцент алмасу ережелерінің PIE, Балто-Славян тіліндегілермен сәйкес келмейтіні анықталды. Сонымен қатар, Балто-Славян тіліндегі ұтқыр парадигмаға жататын атаулар PIE парадигмаларында әрқашан бекітілген акценті болған түбірлерге жатады: ā түбірлері және o түбірлері. Ұзақ уақыт бойы Балто-Славян және PIE атауларының акценті арасындағы нақты байланыс Үнді-Еуропалық зерттеулердегі ең құпиялы сұрақтардың бірі болды, және осы жұмбақтың кейбір бөліктері әлі де белгісіз. Кристиан Стэнг, Фердинанд де Соссюр, Владислав Ильич Свитич және Владимир Дибо жүргізген зерттеулер Балто-Славян атауларын, акцент тұрғысынан, екі парадигмаға дейін тоғытуға болатынын көрсетті: бекітілген және ұтқыр. Бекітілген парадигмадағы атаулардың акценті тамырдың бір буынында болды, ал ұтқыр парадигмадағы атауларда акцент тамыр мен жұрнақ арасында ауысып отырды. Illič Svityč көрсеткендей, бекітілген парадигмадағы Балто-Славян атаулары PIE тамырына акцент түскен атауларға (PIE баритондар) сәйкес келеді. Бір ғана ерекшелік – Балто-Славян тілінде Hirt заңына сәйкес жұрнаққа түскен акцент (PIE окситондар) тамырға ауысқан атаулар; мұндай атаулар Балто-Славян тілінде де бекітілген акцентке ие. Балто-Славян тіліндегі ұтқыр парадигманың пайда болуы толыққанды анықталмаған, бірнеше теориялар ұсынылған. Illič Svityč-тің пікірінше, олар PIE окситондарының аналогтық дамуынан пайда болған. Алайда, бұл теория PIE атауларының жұрнағында бекітілген акцентінің ұтқырға айналу себебін түсіндірмейді, себебі аналогия әдетте біркелкілікке және жүйелілікке әкеледі. Мейе және Стэнгтің пікірінше, Балто-Славян тілінің акценттік ұтқырлығы PIE дауыссыз және дауысты түбірлерден мұрагерлік алған, бірақ o түбірлері үшін емес, олар Балто-Славян тілінің жаңашылдығын көрсетеді. Веда және грек тілдері дауысты түбірлердегі акценттік ұтқырлықты жоғалтып, оны тек дауыссыз түбірлерде сақтап қалды. Де Соссюр оны гистерокинетикалық парадигманы көрсететін дауыссыз түбірлердің ортаңғы буындарының акцентінің кері қайтылуының нәтижесі ретінде түсіндірді, ал дауысты түбірлер жаңа акценттік үлгілерді аналогия арқылы еліктеді. Дибоның пікірінше, Балто-Славян тіліндегі акценттің орны PIE тондарынан алынған формуламен анықталады, бұл Мәскеу мектебі әзірлеген валенттік теорияға сәйкес PIE-де лексикалық тонның болуын болжайды. Кортландт 2006 жылға дейін Балто-Славян тілінде PIE дауыссыз түбірлердегі акценттік ұтқырлықтың жоғалғанын және басқа жерлерде жаңашылдықтар жасалғанын қолдады, бірақ 2006 жылдан кейін бастапқы PIE акценттік ұтқырлығы Балто-Славян тілінде ā түбірлерінде (eh₂ түбірлерінде), i түбірлерінде, u түбірлерінде және дауыссыз түбірлерінде сақталғанын айтады. Балто-Славян акценттік жүйесі протославян және жалпы славян кезеңінде қайта өңделді (Дибо заңы, Мейе заңы, Ившич заңы және т.б.), нәтижесінде үш жалпы славян акценттік парадигмасы пайда болды (әдетте A, B, C әріптерімен көрсетіледі), литвалық акценттік парадигмалардың төртеуіне (1, 2, 3, 4 сандарымен көрсетіледі) қарапайым схема бойынша: Тамырдағы өткір акцент иә, тұрақты акцент жоқ иә а. б. 1/а. А. А. А. 2/а. Б. жоқ а. 3/а. р. С а. 4/а. р. С.

Proto Balto Slavic, just like Proto Indo European, had a class of nominals with so called "mobile" accentuation in which accent alternated between the word stem and the ending. The classes of nominals are usually reconstructed on the basis of Vedic Sanskrit and Ancient Greek, which have retained the position of the original PIE accent almost unchanged. However, by comparing the Balto Slavic evidence, it was discovered that the PIE rules on accent alternations, devised on the basis of Vedic and Greek, do not match those found in Balto Slavic. Moreover, nominals that belong to mobile paradigms in Balto Slavic belong to declension classes that always had fixed accent in PIE paradigms: ā stems and o stems. For a long time, the exact relationships between the accentuation of nominals in Balto Slavic and PIE was one of the most mysterious questions of Indo European studies, and some parts of the puzzle are still missing. Research conducted by Christian Stang, Ferdinand de Saussure, Vladislav Illich Svitych and Vladimir Dybo has led to a conclusion that Balto Slavic nominals, with regard to accentuation, could be reduced to two paradigms: fixed and mobile. Nominals of the fixed paradigm had accent on one of the stem syllables, and in the nominals of the mobile paradigm, the accent alternated between the stem and the ending. As shown by Illič Svityč, Balto Slavic nominals of the fixed paradigm correspond to the PIE nominals with accent on the root (PIE barytones). The only exception were nominals with the accent on the ending (PIE oxytones) when it was shifted onto the root in Balto Slavic in accordance with Hirt's law; such nominals also have fixed accent in Balto Slavic. The origin of the Balto Slavic nominals of the mobile paradigm has not been completely determined, with several proposed theories of origin. According to Illič Svityč, they originate as an analogical development from fixed accent PIE oxytones. That theory has been criticized as leaving unclear why PIE nominals with fixed accent on the ending would become mobile, as analogies usually lead to uniformity and regularity. According to Meillet and Stang, Balto Slavic accentual mobility was inherited from PIE consonant and vowel stems but not for o stems, where they represent Balto Slavic innovation. Vedic and Greek lost the accentual mobility in vowel stems, retaining it only in consonant stems. De Saussure explained it as a result of accent retraction in the medially stressed syllables of consonant stems exhibiting the hysterokinetic paradigm, with vocalic stems subsequently imitating the new accentual patterns by analogy. According to Dybo the position of Balto Slavic accent is determined by a formula from PIE tones according to the valence theory developed by the Moscow school, which presupposes lexical tone in PIE. Kortlandt up to 2006 supported the theory of Balto Slavic losing PIE consonant stem accentual mobility in nominals, and innovating everywhere else, but after 2006 maintains that the original PIE accentual mobility was preserved in Balto Slavic in ā stems (eh₂ stems), i stems, u stems and consonant stems. The Balto Slavic accentual system was further reworked during the Proto Slavic and Common Slavic period (Dybo's law, Meillet's law, Ivšić's law, etc. ), resulting in three Common Slavic accentual paradigms (conventionally indicated using the letters A, B, C), corresponding to four Lithuanian accentual paradigms (indicated with the numbers 1, 2, 3, 4) in a simple scheme:

Acute register on the root yes no fixed accent yes a. p. 1/a. p. A a. p. 2/a. p. B no a. p. 3/a. p. C a. p. 4/a. p. C

Мобильді парадигма

Қозғалмалы акценті бар атаулар кейде бірінші буынды, ал кейде соңғы буынды акценттеуі мүмкін. Литва тілінде осы атаулардың екі акцент парадигмасы бар, олардың біреуінің түбірі жітіленген, ал екіншісінікі – жоқ. Егер түбірі жітіленген болса, ол үшінші акцент парадигмасына жатады. Егер түбірі жітіленген болмаса, де Соссюр заңына сәйкес, акцент парадигмадағы барлық жітіленген соңғы буындарға ауысады, және бұл есімдер төртінші акцент парадигмасына жатады деп есептеледі. Протославян тілінде Мейе заңының әрекетімен жіті түбірлер жылжымалы атауларда айналма акцентке айналды, сондықтан литва тілінде кездесетін айырмашылық пайда болмайды. Балтославян тілдеріндегі жылжымалы акценті бар барлық атаулар славян тіліндегі бір акцент парадигмасына, C акцент парадигмасына жатады.

Nominals with mobile accent had in some cases an accented first syllable, in others an accented ending. Lithuanian distinguishes two accent paradigms of these nominals, depending on whether the root was acuted, as in the fixed paradigm, or not. If the root was acuted, it is said to belong to third accent paradigm. If the root was not acuted, then, by the operation of de Saussure's law, the accent shifted onto all the acuted endings in the paradigm, and these nouns are accounted as belonging to the fourth accent paradigm. In Proto Slavic, the operation of Meillet's law converted acute roots to circumflexed in mobile nominals, so that the split found in Lithuanian does not occur. All nominals with mobile accentuation in Balto Slavic belong to one accent paradigm in Slavic, accent paradigm C.

Lithuanian Russian NeoštokavianSerbo Croatian ČakavianSerbo Croatian Slovene Common Slavic sg N galvà golová gláva glāvȁ gláva *golvà V gálva — glávo glȃvo — *golvo A gálvą gólovu glȃvu glȃvu glavọ̑ *gȏlvǫ G galvõs golový gláve glāvé glavẹ́ *golvỳ D gálvai golové (OESl. gólově) glȃvi glāvȉ glávi *gȏlvě → *golvě̀ L galvojè golové glȃvi glāvȉ glávi *golvě̀ I gálva golovój glávōm glāvún glavọ́ (*golvojǫ̀) du NAV — — — — glavẹ́ *gȏlvě GL — — — — — *golvù DI — — — — glaváma *golvàma pl NV gálvos gólovy glȃve glȃve glavẹ̑ *gȏlvy A gálvas gólovy glȃve glȃve glavẹ̑ *gȏlvy G galvų̃ golóv glávā gláv gláv *gólvъ D galvóms golovám glávama glāván glavȁm *golva̋mъ L galvosè golováx glávama glāvȁh glavȁh *golva̋xъ I galvomìs golovámi glávama glāvȁmi glavȃmi *golva̋mi

Lithuanian has preserved the best Balto Slavic mobile paradigm. The Proto Slavic initial accent is preserved as a circumflex by Meillet's law. In Neoštokavian, the final accent has been retracted and gained rising intonation. In Slovene, several advancings and retractions of the accent have occurred so it no longer reflects the original position as neatly. All non accented vowels were shortened, and all non final accented vowels were lengthened.

Литва тілінде Балтославян тілдеріндегі жылжымалы акцент парадигмасы ең жақсы сақталған. Протославян тіліндегі бастапқы акцент Мейе заңына сәйкес айналма акцент түрінде сақталады. Неоштокавиан тілінде соңғы акцент кері жылжып, көтеріңкі интонацияға ие болды. Словения тілінде акценттің бірнеше алға жылжуы мен кері шегінуі болды, сондықтан ол бастапқы орналасуын дәл көрсетпейді. Барлық акцентсіз дауыстылар қысқартылды, ал барлық соңғы акцентсіз дауыстылар ұзартылды.

Кейінгі маңызды өзгерістер

Кейінгі балто-славян тілдерінде өткір артикуляция жиі жоғалып, тек акцентті буындардағы биіктік айырмашылығы ғана қалды. Онда "өткір" – нақты бір артикуляциялық ерекшелік емес, акценттің бір түрі. Славян тілдерінде өткір артикуляцияның іздері жоқ, тек тональды айырмашылықтар сақталған, бірақ көпшілігі тіпті оларды о бастағы славян тілінен даму барысында жоғалтты. Шығыс балтық тілдерінде бастапқы өткір артикуляцияның іздері "бұзылған тон" түрінде сақталған, ол – ортасында көмекейлік тоқтаулы ұзын дауысты, әдетте айналмалы диакритикамен белгіленеді, оны айналмалы акцентпен шатастыруға болмайды: â. Бұзылған тон латыш және литва тілдерінің кейбір диалектілеріндегі буындарда сақталған. Бұзылған тон акцентсіз буындарда да кездесе алады, сондықтан ол шын мәнінде тон емес, бірақ дат тіліндегі stød немесе Солтүстік Вьетнамдағы ngã тоны сияқты регистрлік айырмашылық. Қысқа акцент балтық және славян тілдерінде сақталған, бірақ оның ұзаруы белгілі бір жағдайларда туындауы мүмкін. Мысалы, литва тілінде, ашық буында бастапқыда қысқа акцент болған дауыстылар ұзартылып, көтеріңкі тон пайда болды, ол тильда белгісімен ã көрсетілді. Салыстыру: Ортақ Индоеуропа тілінен "шеңбер, дөңгелек" > балто-славян *kákla > литва тілінде kãklas "мойын", серб-хорват тілінде kȍlo. Ортақ Индоеуропа тілінен "он" > балто-славян *déśimt > литва тілінде dẽšimt, серб-хорват тілінде dȅset.

Латвия тілі

Жедел дыбыстың ең тікелей жалғасы латыш тілінде, әсіресе үш тонды орталық диалекттерде кездеседі. Онда өткір регистр бастапқыда басылмаған буындарда бұзылған тон (lauztā) түрінде тікелей жалғасады, бұл айналма белгісімен (циркумфлекс) көрсетіледі: luôgs "терезе". Бастапқыда басылған буындарда өткір регистр көтеріңкі немесе созылған интонация (stieptā) түрінде жалғасады, бұл тильдамен белгіленеді: luõks "көктемгі пияз". Айналма регистр әдетте түсетін интонация (krītošā) түрінде жалғасады, бұл ауыр дауыс белгісімен (гравис) көрсетіледі: lùoks "доға, қабақ". Ол барлық буындарда кездеседі: локатив көпше түрінде gal̂vâs "бастарда" (литов тіліндегі galvosè-мен салыстырыңыз, онда қысқа соңғы дауысқа басым жасалған, ал латыш тілінде ол жойылған), тіпті бір буынды сөздерде де: dêt "жұмыртқа салу" < *dêtì.

Литва тілі

Литва тілінде жіті және айналмалы дыбыстар арасындағы айырмашылық, баса айтылмаған буындарда сақталмайды. Стандартты литва тілінде, Аукштайтиан диалектісіне негізделген, жіті тон құлау тонына айналады (осыны "литвалық метатония" деп атайды) және жіті акцентпен белгіленеді, ал айналма тон көтерілу тонына айналады, тильдамен белгіленеді. Дифтонгтарда жіті акцент дифтонгтың бірінші әрпіне, ал көтерілу тонын белгілейтін тильда (алғашқы айналмалы) екінші әріпке қойылады. Екінші бөлігі дауысты дифтонгтарда да осы принцип қолданылады, бірақ егер дауысты i немесе u болса, жіті акцент орнына гравіс акценті қойылады: литвалық жіті pìlnas 'толық' < PIE қарсы айналмалы vil̃kas 'қасқыр' < PIE. Сөз соңында жіті тон әдетте қысқартылатын: gerà 'жақсы' (белгісіз сын есім) : geróji 'сол жақсы' (белгілі сын есім). Бұл ереже неміс тіл біліміндегі Август Лескиннің құрметіне Лескин заңы деп аталады. Қысқару Лескин заңы бойынша литвалық метатониядан кейін жүзеге асты. Бір буынды сөздерде жіті тон айналмалы тонға айналады. Акценттің соңғы буыннан алдыңғы буынға метатоникалық ығысуы да автоматты түрде айналмалы тонды тудырады. Литва тілінің Жэмайтиан (Самогит) диалектілерінде Балто-славян тіліндегі жіті тонның басым буындағы әсері латыш тіліндегідей үзілген тон болып келеді: Жэмайтиан (Кретинга) ộmž́iọs "жас, ғасыр" = стандартты ámžius. Бұрын Балто-славян тілі екі тармаққа – Балтық және Славян тілдеріне – бөлінген деп есептелген, олар кейін біраз уақыт бойы ортақ тіл ретінде дамыған. Бірақ соңғы зерттеулер Балтық тілі Балто-славян тілінің бір тармағы емес екенін, ал Ескі Прус ("Батыс Балтық") тілі литва және латыш ("Шығыс Балтық") тілдерінен бөлек болғанын көрсетеді.