Кіріспе

Халықаралық құқық көздерінің түрлері және олар туралы ғылыми теориялар. Халықаралық құқық, сондай-ақ "ұлттар құқығы" деп аталады, егемен мемлекеттердің бір-бірімен қарым-қатынастарындағы мінез-құлқына басшылық ететін ережелер жиынтығын білдіреді. Халықаралық құқықтың көздері келісімдер, халықаралық әдет-ғұрыптар, жалпы мойындалған құқық принциптері, ұлттық және халықаралық соттардың шешімдері, сондай-ақ ғылыми еңбектерді қамтиды. Олар – халықаралық қауымдастықты реттейтін ережелер мен принциптерді құрастыратын материалдар мен процестер. Оларға әртүрлі саяси және құқықтық теориялар ықпал еткен.

Қазіргі заманғы көзқарастар

Халықаралық сот Статутының 38-бабының 1-тармағы халықаралық құқық көздерінің шешуші мәлімдемесі ретінде қабылданған. Ол Соттан, басқалармен қатар, (а) дауласып отырған мемлекеттер тарапынан тікелей мойындалған ережелерді орнататын жалпы немесе арнайы халықаралық конвенцияларды; (b) заң ретінде қабылданған жалпы практиканың куәсі ретінде халықаралық әдет-ғұрыпты; (c) өркениетті ұлттар мойындаған құқықтың жалпы принциптерін; (d) 59-баптың ережелеріне бағынып, сот шешімдерін және түрлі елдердің ең білікті ғалымдарының тұжырымдамаларын құқықтық ережелерді анықтаудың қосымша құралы ретінде қолдануды міндеттейді.

Тарихи ескертулер мен даму

XIX ғасырда құқықтық позитивистердің пікірінше, егемендік «pacta sunt servanda» қағидасына сәйкес келісімге келісу арқылы әрекет ету билігін шектей алады. Халықаралық құқықтың осы келісімге негізделген көзқарасы 1920 жылғы Халықаралық Соттың Тұрақты Сотының Статутында көрініс тапты және кейіннен Халықаралық Соттың 1946 жылғы Статутының 38-бабында сақталды. Заңның жалпы қағидалары динамикалық және жалпы сипатта болады, оларды кейде мақал-мәтелге немесе негізгі идеяға дейін тоғытуға болады. Бұйрықталған заң немесе келісімдер сияқты басқа да реттеу түрлерінен айырмашылығы, заңның жалпы стандарттары заңның дұрыс көздеріне сәйкес «орнатылған» емес. Керісінше, жалпы құқықтық нормалар, тіпті тек қосалқы құрал ретінде қолданылса да, позитивті құқықтың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Олар негіздеменің нақты жұмыс істеуіне қатысты маңызды қағидаларды анықтайды және, әдетте, заңдық атқарушы билік тарапынан жасалады. Жалпы құқықтық нормалар халықаралық құқықта кең ауқымды доктриналық пікірталас тудырды, себебі осы ұғымға берілген әртүрлі түсініктер мен олар тудыратын гипотетикалық мәселелер көп. Халықаралық құқықтың жалпы жиынтығының басында тұрған және келісім немесе әдет-ғұрыптан басталатын «халықаралық құқықтың негізгі стандарттары» (мысалы, мемлекеттердің егемендік хат-хабарларының нұсқаулығы немесе қауіптің немесе күш қолданудың тыйым салуы туралы ереже) терминін қолдану, осы мәселенің күрделілігін арттырады және оны мұнда қарастырмаймыз. Халықаралық Сот Статутының 38-бабының 1-тармағының c) тармақшасында қолданылған тілді ескере отырып («мәдениетті елдер мойындаған заңның жалпы стандарттары»), әлемдік деңгейде қолданылатын заңның жалпы стандарттарының басталуы да пікірталас тудырды. Көптеген мамандар бұл стандарттардың түбін жергілікті жалпы заң жүйелерінен іздейді. Егер осы кең құралдардың кейбіреулері ішкі жүйелерде жиі кездесетін жалпы ережелер екені анықталса, оларды халықаралық құқықта да қолдануға болады. Олар кез келген жалпы заңдар тобында кездесетін логикалық туындылар: келтірілген зиянды өтеу стандарты, ережелерді түсіну стандарты немесе ережелерді ұстанатын дауларды шешу үшін қолданылатындары – олардың көптегені латын мақал-мәтелдері арқылы белгілі – нағыз үлгілер. «audiatur et altera» стандарты, «actori incumbit onus probandi» немесе тағайындалған билік өкілінің игіліктердің орнын анықтау құқығы сияқты әртүрлі жалпы құқықтық стандарттар, кез келген соғыс кезінде заңдық атқарушы саясаттың маңыздылығын көрсетеді.

Иерархиялық жүйе

Халықаралық құқық көздерінің басымдығы туралы мәселеде, егер тиісті құжат болса, шартта орнатылған ережелер басымдыққа ие. Алайда, халықаралық шарттар мен халықаралық әдет-ғұрыптар халықаралық құқықтың теңдей жарамды көздері екендігі де айтылады; жаңа әдет-ғұрыптар ескі шарттарды жоққа шығара алады, ал жаңа шарттар ескі әдет-ғұрыптардың үстемдігін жоя алады. Сонымен қатар, jus cogens (міндетті норма) – шарт емес, әдет. Сот шешімдері мен ғылыми еңбектер халықаралық құқықтың қосалқы көздері саналады, ал «цивилизацияланған ұлттар» мойындаған жалпы құқықтық принциптердің халықаралық құқықтың негізгі немесе қосалқы көзі ретінде танылуы күмәнді. Дегенмен, шарттар, әдет-ғұрыптар және жалпы құқықтық принциптер халықаралық құқықтың негізгі көздері ретінде қабылданған.

Шарттар

Келісімдер мен конвенциялар халықаралық құқықтың маңызды көзі болып табылады және "қатаң заң" деп есептеледі. Шарттар екі немесе одан көп тарап арасындағы келісімшарт ретінде қызмет ете алады, мысалы, экстрадиция туралы шарт немесе қорғаныс пактісі. Келісімдер халықаралық қатынастардың белгілі бір салаларын реттеу үшін немесе халықаралық ұйымдардың негізгі құжаттарын құру үшін қабылдануы мүмкін. Барлық шарттарды құқық көзі деп қарастыруға бола ма, жоқ па, олар оған қатысушы тараптар үшін міндеттемелердің көзі болып табылады. Халықаралық сот Статутының 38-бабы 1-тармағы а) тармақшасында "халықаралық конвенциялар" терминін пайдаланады, ол шарттарды келісімшарттық міндеттемелердің көзі ретінде қарастырады, сонымен қатар мемлекеттің ресми түрде тарап болып табылмайтын шарт бойынша міндеттемелерді қабылдауы мүмкін екенін мойындайды. Шарт негізіндегі ереже құқық көзі болуы үшін, тек міндеттемелердің көзі ғана емес, ол үшін оның шартқа қатыспаған тараптарға әсер етуі немесе шартта нақты белгіленгеннен артық тараптар үшін кең ауқымды салдарлары болуы керек. Осылайша, шарттар арқылы белгіленген рәсімдер мен әдістер заңды күшке еніп, құқықтың ресми көзіне айналады, бұл құқықтық ереженің қалыптасу процесі болып табылады – заң шығару.

Салт ретінде шарттар

Кейбір шарттар қолданыстағы әдет-ғұрып заңдарын, мысалы, жаһандық ортақ мүліктерді басқару заңдарын және jus ad bellum-ды кодификациялаудың нәтижесі болып табылады. Оның мақсаты жалпы қолданылатын кодекс құру болғамен, тиімділігі белгілі бір конвенцияны ратификациялаған немесе оған қосылған мемлекеттердің санына байланысты. Мұндай құжаттардың салыстырмалы түрде аз ғана бөлігі халықаралық құқық ретінде танылатын жеткілікті мөлшерде тараптарға ие. Ең айқын мысалы – 1949 жылғы соғыс құрбандарын қорғау жөніндегі Женева конвенциялары. Көптеген көпжақты шарттар мұндай кең ауқымды ресми қабылдану деңгейіне жете алмайды және олардың ережелері халықаралық дәстүрлі құқықты білдіретіндей қарастырылып, осылайша тікелей қатыспаған тараптарға да міндетті болып саналады. Бұл нәтиже бірнеше жолмен мүмкін: егер шарт ережесі қолданыстағы әдет-ғұрып ережені қайталайтын болса, онда ереже шарт ережесінің тұрғысынан нақтыланады. Назар аударуға лайық мысал – 1969 жылғы келісімдер туралы Вена конвенциясы, ол ХСО (Халықаралық сот) күшіне енгенге дейін заң ретінде танылған. Әдет-ғұрып ережесі даму үстінде болған кезде, оның көпжақты шартқа енгізілуі осы ереже нысанындағы құқықты бекітуге немесе кристалдауға ықпал етуі мүмкін. Мұны анықтау әрқашан оңай болмайды. Тәжірибе жетілмеген жағдайда, шарт ережесі әдет-ғұрып халықаралық құқығының бөлігі ретінде ережені кристалдау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Егер ереже жаңа болса да, шарт ережесін жасау мемлекеттердің тәжірибесінде оны қабылдауға серпін беруі мүмкін, ал мемлекеттердің ережені кейін қабылдауы оны әдет-ғұрып құқығының бөлігі ретінде тиімді етеді. Егер мемлекеттік тәжірибе кеңінен анықталса, шарт жасау осы анықтамаға кіруі мүмкін. Балама ретінде, шартты аталған ережені орнату үшін қажетті мемлекеттік тәжірибенің соңғы актісі ретінде немесе оған халықаралық дәстүрлі құқықтың opinio juris беру үшін қажетті ереже ретінде қарастыруға болады. Конвенцияға негізделген «бірден туындаған әдет-ғұрып» ХСО бірнеше рет мемлекеттік тәжірибемен қолдау көрсетілген-көрсетілмегенін түсіндірмей, әдет-ғұрыпты білдіретін ретінде анықтады. Бұл 1969 жылғы келісімдер құқығы туралы Вена конвенциясының бірқатар ережелеріне қатысты. Егер «бірден туындаған әдет-ғұрып» заң ретінде жарамды болса, онда ол үшінші тараптарға қосылмаудың әдеттегі салдарларын жоққа шығаруы мүмкін.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы

Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының XVI тарауының 103-бабына сәйкес, Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысы бойынша міндеттемелер кез келген басқа шарттың ережелерінен жоғары тұрады. Ал, оның преамбуласы шарттардан және халықаралық құқық көздерінен туындайтын міндеттемелерді құруды бекітеді.

Халықаралық әдет-ғұрып

Халықаралық сот Статутының 38-бабы 1-тармағының b) тармақшасы "халықаралық әдет-ғұрыпты" халықаралық құқықтың көзі ретінде көрсетеді, мемлекеттік практика және практиканың міндетті деп қабылдануы, яки opinio juris sive necessitatis (көбінесе opinio juris деп қысқартылады) екі талабына ерекше назар аударады. (Алғашқыда) Батыс мемлекеттерінің тұрақты практикасы мен opinio juris (мемлекеттердің тұрақты практиканың заңдық міндеттеме екендігіне сенімі) бірге жүзеге асырылуынан туындаған халықаралық әдет-ғұрып құқығы, құрмет көрсету актілерінен (үкімет актілерінің өзара мойындалуы) opinio juris болуымен ерекшеленеді (бірақ кейбір жағдайларда құрмет көрсету актілері халықаралық әдет-ғұрып құқығына, мысалы, дипломатиялық иммунитетке айналды). Шарттар халықаралық әдет-ғұрып құқығының көп бөлігін біртіндеп ығыстырды. Бұл даму муниципалдық құқықтық жүйелерде әдет-ғұрыпты немесе ортақ құқықты кодификацияланған құқықпен алмастыруға ұқсас, бірақ халықаралық әдет-ғұрып халықаралық құқықта маңызды рөл атқаруын жалғастырады.

Мемлекеттік практика

Бұл элемент мемлекеттердің қандай ережелерді сақтайтынын қарастыруды қамтиды. Халықаралық құқық ережелерін анықтау үшін мемлекеттік тәжірибені зерттегенде, осы мақсатқа қатысты мемлекеттердің органдары мен лауазымды тұлғаларының барлық әрекеттерін ескеру қажет. Мемлекеттердің не істейтініне қарағанда, қандай салмақ берілуі керек екендігі туралы пікірталас жалғасуда. Ең жоғарғы шекте мемлекеттердің айтқандарын тәжірибе ретінде қабылдамау және оны opinio juris дәлелінің деңгейіне төмендету қарастырылады. Одан да шамалы нұсқа мемлекеттің мәлімдемесі жасаған уақытына қарай бағалауды ұсынады. Халықаралық байланыстары мен мүдделері кең ауқымды, салыстырмалы түрде күшті елдер ғана халықаралық құқық тәжірибесіне іс жүзінде үлес қосуға тұрақты мүмкіндік алады. Көптеген мемлекеттер үшін мемлекеттік тәжірибеге үлес қосудың басты жолы – халықаралық ұйымдардың, әсіресе БҰҰ Бас Ассамблеясының отырыстарында дауыс беру және қарастырылып жатқан мәселелер бойынша өз пікірлерін білдіру арқылы болады. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда мемлекеттердің айтқандары белгілі бір жағдайда қандай мінез-құлық қажет екендігі туралы олардың көзқарасының жалғыз куәсі болуы мүмкін. Тәжірибе әдеттегі ережені орнатуы, яғни тәжірибе үнемі сақталуы керек немесе мұндай мемлекеттік тәжірибе "жалпыға ортақ, дәйекті және үйлесімді" болуы тиіс. Халықаралық қауымдастықтың мөлшерін ескере отырып, тәжірибе барлық мемлекеттерді қамтуы немесе толығымен біркелкі болуы міндетті емес. Қатысудың жеткілікті деңгейі болуы керек, әсіресе мүдделері ең көп зардап шегуі мүмкін мемлекеттер тарапынан, және маңызды қарсылықтардың болмауы керек. ICJ бірнеше рет назарына ұсынылған тәжірибенің дәйектілігінің жетіспеуіне байланысты әдет-ғұрып ережесі бар деген талаптарды қабылдамады. Дегенмен, нақты даудың аясында тәжірибенің жалпылығын анықтау қажет емес. Егер мемлекет ережені жеке өзіне қатысты деп қабылдаса немесе екі мемлекет ереже қолданылатын мемлекеттер тобына жатса, ереже қолданылуы мүмкін. Егер ол осы ережеге тұрақты қарсылық білдіретінін көрсетсе, онда аймақтық топтың мүшесі ретінде немесе халықаралық қауымдастыққа мүшелігіне байланысты, оған қарсылық білдірген мемлекет осы ережеге қарсылық білдіруді жоққа шығаруға құқылы. Бір мемлекеттің қарсылығын сақтауы оңай емес. Сонымен қатар, jus cogens ережелерінің жалпы сипаты бар және олардың тілегіне қарамастан барлық мемлекеттерге қолданылады. Ылдам өзгерістерге жауап беретін ережелерге деген қажеттілік, тиісті жағдайларда "жедел әдет-ғұрып" деген ұғым болуы мүмкін деген пікірге әкелді. Тіпті дәстүрлі доктринада ICJ уақыттың қысқа мерзімі жаңа ереженің қалыптасуына кедергі келтірмейді деп мойындады. Осы себепті кейде "әдет-ғұрып" сөзі өте жылдам болатын процеске сәйкес пе деген сұрақ туындайды.