Кіріспе

Кликмин бұрышы (Clickimin Broch) – Лервик қаласында, Шетланд аралдарында, Шотландиядағы ірі, жақсы сақталған, бірақ қалпына келтірілген бұрыш. Бастапқыда Кликмин көліндегі аралда салынған, оған тас жол арқылы жетуге болады. Бұрыш қабырғамен қоршалған аумақтың ішінде орналасқан және, бұрыштар үшін ерекше жайт, қоршаудың кіреберісі мен бұрыш арасында үлкен "алдынғы қабырға" немесе "бекініс" орналасқан. Бұл нысанды Шотландия тарихи қоры күтіп ұстайды. Оны қазба жұмыстарын жүргізген Джон Р. С. Гамильтонның сөзіне сүйенсек, бұл жерде бірнеше кезеңде қоныстанған: соңғы қола дәуіріндегі шаруа қожалығы, ерте темір дәуіріндегі шаруа қожалығы, темір дәуіріндегі бекініс, бұрыш кезеңі және дөңгелек үйлермен қоныс.

Орналасқан жері

Кликмин Брох Кликмин көлінің оңтүстік жағалауында, Лервиктің оңтүстік-батысында, Лервик-Сумбург тас жолынан үш төрттен бір шақырым қашықтықта орналасқан. Ол көлге қарай сәл ілгері шығыңқы жартастық жерде тұр. Бұл Шетланд аралдарындағы ең жақсы сақталған брох ескерткіштерінің бірі. Брохтың сыртқы диаметрі шамамен 20 метр, ал ішкі диаметрі шамамен 9 метрді құрайды. Оны тас қабырғалы бекініс қоршап тұр, ол блокхаус пен қоршаудан тұрады. Блокхаус – форттың кіреберісіне жақын орналасқан, дербес құрылған құрғақ тас қақпа. Брохқа кіру батыс жағындағы кіреберіс арқылы жасалады. Кіреберіс дәлізінде, есіктің оң жағында, есік қаптамасының ішінде "қорғау бөлмесі" болған болуы мүмкін, қазір ол жабық. Брохтың ішкі бөлігінде қабырғалардың ішінде, жер деңгейінде екі бөлме бар. Қазба жұмыстары ішкі ағаш құрылыстардың тіреу тіректерін ашты, ал 19 ғасырда сәулелі тас тіреулердің көрінгенін айтқан. Жоғарғы деңгейде тағы екі қосымша кіреберіс бар. Солтүстік кіреберіс ішкі кеңістікке де, баспалдаққа да жетелейді. Екінші кіреберіс қабырға аралық галереяға апарады.

Тарих

Бұрынғы бұғаз 1861–1862 жылдары алғашқы рет қазылып, тазартылған. Ірі вандализм мен тозуға ұшырағаннан кейін, 1908–1910 жылдары Жұмыс кеңсесі оның бір бөлігін қайта салды. 1953 және 1957 жылдар аралығында оны қайтадан қазып шығарды. Дж. Р. К. Гамильтонның пікірінше, бұл жердегі ең ерте қоныс – б.з.д. 7-ші немесе 6-шы ғасырлардағы шағын кеш қола дәуірі шаруашылығы болды, ол (оның сөзіне сәйкес) б.з.д. 5-ші ғасырда салынған үлкен дөңгелек темір дәуірі шаруашылығымен алмастырылды. Гамильтонның айтуынша, б.з.д. 4-ші немесе 3-ші ғасырдың басында блокхаус пен сақинадан тұратын тас қабырғалы бекініс салынды, ол б.з. 1-ші ғасырында бұғазбен ығыстырылды. Б.з. 2-ші және 3-ші ғасырларында кішірейтілген мұнараның ішінде үлкен дөңгелек үй және шағын қосалқы үйлер, сақтау шұңқырлары мен мал қоралары салынды. Соңғы жылдары Гамильтонның схемасы археологтар мен басқа мамандар тарапынан сынға алынды: сақиналық қабырға, блокхаус және бұғаз қазіргі кезде бір мезгілде салынған деп есептеледі. Толық мәлімет алу үшін Б. Смиттің "Шетландтағы темір дәуірін қалай қалпына келтіруге болмайды: Кликмин бұғазының қазіргі заманғы түсіндірмелері" еңбегін, "Солтүстік зерттеулер", 47, 2015 жылғы басылымын қараңыз.

Археологиялық табылған заттар

Табылған заттардың ішінде тас шамдар, доғарылған тастар, сүйек және кит сүйегінен жасалған заттар, ойын сүйекшесі, бірнеше қола бұйымдар мен екі римдік шынының сынықтары бар.