Кіріспе

Шотланд кланы: Хей кланы (шотланд гаэл. Garadh немесе MacGaradh) – Шотландияның Грампиан аймағындағы шотланд кланы. Ол елдің тарихы мен саясатында маңызды рөл атқарды. Клан мүшелерін Шотландияның көп бөлігінде және әлемнің көптеген басқа аймақтарында кездестіруге болады. Дегенмен, Шотландияның солтүстік-шығысы, атап айтқанда Абердиншир (тарихи), Банфшир, Морейшир және Найрншир (шекаралары) – Хей өлкесінің орталығы саналады. Сонымен қатар, Пертширде, әсіресе Перт маңында, Шотландия шекарасында және Шетланд аралдарында да Хей кланының көптеп шоғырланған жерлері бар.

Атаудың шығу тегі

Отбасылық тегі Франциядағы Нормандияның Котентин түбегіндегі Ла-Хей деп аталатын бірнеше ауылдардың атынан шыққан. "Haye" сөзі "haia" сөзінен туындаған, ол қазіргі француз тілінде "haie" деп аталады. Француз тілінде "de la Haye" деп жазылатын, кейде "de la Haya" немесе "de la Hay" түрінде кездесетін бұл атау латын тіліндегі құжаттарда "de Haya" деп тіркелген. Ағылшын тілінде бұл тегі "Hay" деп дамыған.

Ланкарти туралы аңыз

Хай кланының шығу тегіне екі түрлі көзқараспен қарауға болады. Біріншісі – Ланкарти аңызы, бұл маңызды Хей дәстүрі, ал екіншісі тарихи зерттеулерге негізделген, бірақ көптеген ғасырлар өткен соң сәйкессіздіктер туындауы мүмкін. Шотланд ғалымы Гектор Бойс өзінің *Scotorum Historia* еңбегінде Ланкарти аңызының алғашқы белгілі жазбасын келтірген, ол алғаш рет 1525 жылы жарық көрді, ал екінші басылымы 1575 жылы, автордың өлімінен кейін жарық көрді. Аңыздың көптеген нұсқалары Бойс еңбегіне негізделген, бірақ әртүрлі қосымшалармен толықтырылған. Керісінше, Джордж Бьюкененнің 1582 жылы жарық көрген *Rerum Scoticarum Historia* еңбегінде, Бойс еңбегінен алынған болатын, жерді беруді белгілейтін бүркіттің ұшуы туралы ешқандай сілтеме жоқ. 2010 жылы Саттон Бойс еңбегінің 1575 жылғы басылымын латын және ағылшын тілдеріндегі гипермәтіндік нұсқасын жариялады, осылайша аңыздың түпнұсқалық мәтініне оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді. "Хей асыл үйінің дәстүрлі шығу тегі былайша баяндалады: Кеннет III патшалық құрған 980 жылы, Шотландияға шабуыл жасаған даниялықтар, Перт маңындағы Ланкарти шайқасында жеңіске жетіп, қашқан шотландтарды қуып, бір ауыл адамы мен оның екі ұлы тар жолдан пайда болды, олар жеңімпаздардың қашуына бір сәтте кедергі келтірді. Ауыл адамы: «Жауларыңыздың қатыгездігінен өлгеннен гөрі, далада қадірлі өлімді қаламайсыз ба? Келіңдер, қайта жиралыңдар!» – деп айқайлап, қашқандардың алдында тұрды, соқасын шапалақтап, көмек жақын екенін жарлады. Даниялықтар жаңа әскер шабуылдай жатыр деп ойлап, шатасып қашып кетті, ал шотландтар жоғалтқан жеңісін қайтарып алып, елін құлдықтан азат етті. Шайқас жеңіліп, қарт адам, кейін Хей деп аталған, патшаға әкелінді, ол Сконде парламент шақырып, Хей мен оның ұлдарына, олардың батылдығы үшін лайықты сыйақы ретінде, Тай өзенінде, Гоури аймағында, адам қолынан ұшқан бүркіт қонғанша, алты шақырымдық жер берді, ол кейін Эррол деп аталды. Патша Хей мен оның ұлдарын қарапайым өмірден ақсүйектер қатарына көтеруді қалап, оларға герб тағайындады: күміс фонға үш қызыл эскюшон, осылайша әке мен екі ұлы Шотландияның үш бақытты қалқаны болғанын көрсетеді." Аңыздың сенімділігі жиі күмәндалған. Мысалы, шотланд тарихшысы Джон Хилл Бертон Ланкарти шайқасының Гектор Бойс ойлап тапқан нәрсе деп күдіктенді, бірақ Бертон жаңылысты. Уолтер Бауэр, 1440 жылы, Бойс өзінің *Scotorum Historia* еңбегін алғаш жариялағаннан 87 жыл бұрын, өзінің *Scotichronicon* еңбегінде шайқас туралы қысқаша былай деп жазды: «Ланкартидегі таңғажайып шайқас, онда скандинавтар мен олардың патшасы толығымен жойылды». Бауэр шайқасқа қатысты нақты дереккөздерді көрсетпейді, бірақ екі сөйлемнен кейін ол кеңескен ежелгі жазбаларға жалпы сілтеме жасайды. Скандинавтар терминінде даниялықтар да бар. 1440 жылға дейін Бауэрдің қысқаша сілтемесінен басқа, шайқастың болғанына дәлел ретінде, 1791 жылы Шотландияның алғашқы статистикалық есептерінде пастор Монкрифф сипаттаған. Ол айтылған шайқас алаңындағы соңғы қалған обалардың (мазар үйінділерінің) ашылуына куә болды және адам сүйектерінің қалдықтарын, күл мен сүйектерді, сондай-ақ қару-жарақ пен жетектерді тапты. Бұл табыстар қазіргі заманда табылған болса, соғыстың болжанған мерзіміне сәйкес келе ме екенін анықтау үшін кәсіби археологтар оларды тексерген болар еді. Сонымен қатар, жергілікті тұрғындарға бұл заттарды алуға рұқсат берілмеген, олардың бірі олардан шаруалық құралдар жасаған. Сонымен қатар, табылған жерлер радиокөміртектік талдау әдістерін пайдаланудан бұрын табылған, бұл қалдықтардың жасын айтарлықтай дәлдікпен анықтауға мүмкіндік бермек. Монкрифф сонымен қатар жергілікті тұрғындар арасында шайқас туралы күшті дәстүрді атап өтті. Бір адамның отбасы осы аймақта ұрпақтан ұрпаққа өмір сүрген, ол шайқасты кеше болғандай сипаттады. Екі жергілікті атау шайқасқа қосымша дәлел келтіреді. Біріншіден, айтылған шайқас Редгортон округінде орналасқан. Бұл атау «қызыл далаларды» білдіреді, мүмкін қанды далаларды, және ғасырлар бойы сақталған. Екіншіден, даниялықтардың кері шегінген жері – Турнагейн төбешігі. 980 жылы болған шайқастың күні және шайқасқа шотландтарды жетектеген патшаның кім екені туралы келіспеушіліктер бар екеніне назар аудару керек. Ол әдетте Шотландияның Кеннет III патшасы деп танылады, бірақ ол 997 жылдан 1005 жылға дейін билік құрған, ал Шотландияның Кеннет II 971 жылдан 995 жылға дейін билік құрған. Аңызға қатысты, сэр Джеймс Балфур Пол, Шотландияда 980 жылдан кейін (соғыс болған деп айтылған кезде) гербтер пайда болмайтынын атап өткенде, Гектор Бойске осы және басқа да әңгімелерде «жалғаншы» деп айтқан. Космо Иннес, сонымен қатар, 980 жылдан кейін Шотландияда тегіс атаулар пайда болмайтынын атап өтеді, Хей тегінің Нормандиядағы жер атынан шыққандығын мәлімдейді.

Вильгельм II де Хаяның мұрагерлері

Дәуіт де Хая Гилберт (немесе Гилл Бригте) графының қызы Гелленмен үйленді және олардан ұрпақтары болды. Соның салдарынан Эдуард I Гилбертті сатқын деп жариялады, бірақ Роберт Брюс оған Абердинширдегі Слайн жерлеріне құқық беретін жарғымен және Шотландия патшалығының констебль лауазымымен сыйлады. Гилберт де ла Хей 1320 жылы Арброт декларациясына қол қойды.

XVI ғасыр және ағылшын-шотланд соғыстары

Англо-шотланд соғыстары кезінде Хей кланы 1513 жылы Флодден шайқасында зор шығынға ұшырады. Тағы бір Хей, сондай-ақ сэр Гилберт аталған, Жүз жылдық соғыс кезінде Жанна д'Арк үшін күрескен шотланд рыцарі болды. Реформациядан кейін Хейлер католицизмге адал болды және осылайша Шотландия патшайымы Мэридің одақтастары болды, ол Джордж Хейді, Эрроллдің 7-ші графы, орталық Шотландияның барлық аймақтарының лорд-лейтенанты етіп тағайындады. Франсис Хей, 9-шы Эрролл графы, Испания королі Филипп II-мен Англия королевасы Елизаветаны құлату, король Джеймс VI-ны католицизмге көшіру және осылайша Британияны католик бекінісіне айналдыру үшін құпия келісім жасады. Бірақ Испания флоты жеңілген соң, бұл жоспар орындалмады. 1594 жылы Эррол графы жер аударылды, Слайнс қамалы корольдің қадағалауымен жарылды және содан бері қираған күйінде қалып отыр.