Кіріспе

Дене шынықтырудағы белсенділіктің төмендеуіне өту. Салқындату (кейде төмендеу немесе жайлану деп те аталады) – жоғары қарқынды дене белсенділігінен қалыпті деңгейге көшу. Жаттығудың қарқындылығына қарай, мысалы, ауыр күштік жаттығудан кейін салқындату үшін ақырын жүгіру немесе серуендеу қажет болуы мүмкін. Салқындату жүрек соғу қалыпты күйге оралуына көмектеседі. Сонымен қатар, салқындату кәсіби және жарысқа қатысатын спортшылар мен әншілерде қарқынды жаттығудан кейін бас айналу сезімін азайтуға мүмкіндік береді. Қазіргі зерттеулер, бұл процестің жоғары қарқынды жаттығу кезінде лактат өндірісіне байланысты емес, кейінірек туындайтын бұлшықет ауруын азайтатынына қатысты нақты нәтиже берген жоқ. Бірқатар зерттеулер әлсіз байланыс бар екенін көрсетсе де, соңғы зерттеулердің көпшілігі мұндай байланысты жоққа шығарады.

Процедура

Жаттығудан кейін тиімді салқындау – бұл жаттығу қарқынын біртіндеп, үздіксіз төмендету, мысалы, қарқынды жүгіруден жеңіл жүгіруге, содан кейін жылдам қадамға өту. Ұзақтығы әртүрлі адамдар үшін әртүрлі болады, бірақ көптеген адамдар үшін 3–10 минут жеткілікті деп есептеледі. Созылу, әсіресе статикалық созылу, бұлшық еттерді кернеуден босатуға және ұзартуға көмектеседі.

Ұзындықты созу

Статикалық созу – салқындау процедурасында көмектесетін дұрыс созу түрі. Ол дене температурасын төмендетуге, бұлшықеттерден сүт қышқылын шығаруға және икемділікті арттыруға көмектеседі. Әр созуды кемінде 10–20 секунд бойы сақтап, жеңіл мазасыздық сезіміне дейін, бірақ ауыртпалыққа дейін созу керек. Орташа және жоғары қарқынды жаттығуларда қолданылған әр бұлшықетті салқындау кезінде созу қажет. Көптеген спорт командалары жартылай уақыт аралығында салқындату жилеттерін пайдаланады. Австралияның элиталық спорт командалары, мысалы AFL, Олимпиада командалары, әскерилер және барлық спорт түрлеріндегі элиталық спортшылар өнімділікті арттыру және бәсекелестерінен басымдық алу үшін салқындату жилеттерін қолданады.

Жүрек-қан тамырлары, денсаулық және жүрек соғуы

Аэробикалық жаттығулар кезінде перифериялық тамырлар, әсіресе бұлшық еттердегі тамырлар, жаттығу кезінде бұлшық ет арқылы қан ағынының артуына бейімделіп кеңейеді. Скелеттік бұлшықеттер сорғысы қанды жүрекке қайтаруға және жүрек шығымын сақтауға көмектеседі. Қатты жаттығуды күрт тоқтату перифериялық кеңейген тамырларда қан жиналуына, соның салдарынан – варикозды тамырларға алып келуі мүмкін. Салқындау кезеңі тамыр тонусына біртіндеп оралуға жағдай жасайды. Жүрек де организмді жеткілікті мөлшерде оттегімен қамтамасыз ету және қан қысымын сақтау үшін жылдам соғуы керек. Жүрек-қан тамырлары ауруларына бейім адамдар жаттығудан кейін салқындау процедураларын орындамаса, жүрек-қан тамырлары ауруларының жағымсыз салдарлары дамуы мүмкін деген гипотеза бар. Дегенмен, қазіргі клиникалық дәлелдер мұны жоққа шығарады. Жүрек-қан тамырлары ауруларын басқару үшін жаттығу терапиясын қолдану туралы шолулар созылмалы жаттығулар жүрек-қан тамырлары жүйесінде өлім қаупін және ауруханаға жатқызу қажеттілігін азайтатын оң ұзақ мерзімді бейімделуді тудыратынын көрсеткен.

Бұлшықет ауруы мен жарақаттар

Бір зерттеу көрсеткендей, дұрыс салқындау жасайтын спортшылардың жарақат алу ықтималдығы төмен. Салқындау процедурасын орындамаған жағдайда бұлшықет-сүйек жарақаттарының көбеюі анықталды. Тобик жарақаттары – спортшылар мен қатысушылардың салқындау тиімсіз немесе мүлдем жасалмаған кезде ең көп кездесетін жарақаттарының бірі. Салқындау жеткілікті уақыт бойы орындалғанда, жарақаттар қысқа мерзімді салқындауға қарағанда айтарлықтай азаяды.