Кіріспе
Азия тарихының бір қыры
Екінші дүниежүзілік соғыс Азияда 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Жапонияның «Миссури» кемесінде капитуляциялауымен ресми түрде аяқталды. Осыған дейін АҚШ Жапонияға екі атом бомбасы тастады, ал КСРО Жапонияға соғыс жариялады. Бұл Император Хирохитоны 1945 жылдың 15 тамызында Потсдам декларациясын қабылдағанын жариялауға мәжбүр етті, нәтижесінде 2 қыркүйекте капитуляциялау рәсімі өтті. Рәсімнен кейін Жапон әскерлері Тынық мұхиты аймағында біртіндеп капитуляциялады, соңғы ірі капитуляция 1945 жылдың 25 қазанында Тайваньдағы Жапон әскерлерінің Чан Кайшеке берілуімен болды. Соғыс аяқталғаннан кейін американдық және британдық әскерлер Жапонияны 1952 жылдың 28 сәуірінде Сан-Франциско шарты күшіне енгенге дейін оккупациялады.
Жапонияға шабуыл жасау туралы кеңестік келісімдер
Тегеран конференциясында 1943 жылдың 28 қарашасы мен 1 желтоқсаны аралығында Кеңес Одағы Германия жеңілгеннен кейін Жапонияға шабуыл жасауға келісті, бірақ бұл мәселе 1945 жылдың 4 ақпан мен 11 ақпан аралығында өткен Ялта конференциясында ғана ресми бекітілді, онда Кеңес Одағы 2 немесе 3 ай ішінде Жапонияға шабуыл жасауға міндеттенді. 1945 жылдың 5 сәуірінде Кеңес Одағы 1941 жылдың 13 сәуірінде қол қойылған Кеңес-Жапон бейтараптық шартын тоқтатты, себебі Кеңес Одағы Жапониямен соғыс жүргізуді жоспарлап отырған.
Еуропадағы ось күштерінің берілуі
Жапонияның Еуропадағы ең ірі одақтастары 1945 жылы жеңіліп беріле бастады, соңғы итальяндық әскерлер 1945 жылғы 29 сәуірде "Казерта капитуляциясы" кезінде тәлімдікке берілді, ал немістер 1945 жылғы 8 мамырда жеңіліп берді, нәтижесінде Жапония соңғы маңызды Оккупация державасы болып қалды.
Потсдам конференциясы мен декларациясы
1945 жылдың 17 шілдесінде Потсдам конференциясы басталды. Одақтастар негізінен Остік державалардың капитуляциясынан кейінгі Еуропа жағдайымен айналысса да, Жапонияға қарсы соғыс мәселесін де талқылады, нәтижесінде 1945 жылдың 26 шілдесінде Потсдам декларациясы жарияланды. Декларацияда Жапонияға шартсыз капитуляциялау талап етілді, әйтпесе "толық және жылдам қырылу" болатыны ескертілді. Бірақ, ультиматумда Жапонияның "раса ретінде құлдыққа түспейтіні және ұлт ретінде жойылмайтыны" да айтылды.
Бейбітшілікке ұмтылу
Потсдам декларациясы жарияланғанға дейін Жапония одақтастармен бейбітшілікке келуге ниеттенді, үкімет тарапынан 1944 жылдың көктемінен бастап алғашқы әрекеттер байқалды. 1945 жылдың 7 сәуірінде Судзуки кабинеті билікке келгеннен кейін, үкіметтің жарияланбаған мақсаты бейбітшілікке қол жеткізу екені анық болды. Одақтастармен бейресми байланыс орнатуға жасалған бірнеше тырастың ішінде, АҚШ-ты соғысты тоқтатуға көндіру үшін Кеңес Одағына жүгіну мақсатымен Фумимаро Коноэ князі Мәскеуге жіберілді. Бірақ Кеңес Одағы Жапонияға соғыс жариялағанша одақтастармен бейбітшілікке келуге қарсы болды. Хиросима бомбаланғаннан кейін Гарри Трумэн: «Біз тарихтағы ең үлкен ғылыми тәуекелге екі миллиард доллар жұмсадық – және жеңіске жеттік» деді. Дегенмен, кейбір шенеуніктердің Кеңес Одағы арқылы бейбітшілікке келу әрекеттеріне қарамастан, Жапония соғысты жалғастырды. Келесі күні Кеңес әскерлері Маньчжурияға шабуыл жасады, оңтүстік бағытынан басқа барлық жақтан. Декларациядан кейін Жапония бейтарап емес дерлік барлық елдермен соғыс жағдайында болды.
Корея
1945 жылдың 11 тамызында №1 жалпы бұйрық қабылданысымен Кореядағы совет және АҚШ оккупациялық аймақтары арасындағы шекара ретінде 38-ші параллель белгіленді. Жапондық күштер параллельдің солтүстігінде совет әскерлеріне, ал оңтүстігінде американдықтарға бас берді.
Жапондықтардың бейресми берілуі
9 тамызда, Нагасакиге атом бомбасы тасталғаннан кейін, түнгі сағат 12-ге таяу Хирохито кабинетімен кездесуге кірді, онда ол Жапонияның соғысты жалғастыруға мүмкіндігі жоқ екеніне сенбейтінін айтты. Келесі күні Жапония Сыртқы істер министрлігі одақтастарға Потсдам декларациясын қабылданатынын жеткізді. 14 тамыздың кешкісін Хирохитоның Потсдам декларациясын қабылдауы NHK хабар тарату студиясында тіркелді. Бұл жазба келесі күні түскі сағат 12-де ғана эфирге шығатын болды.
Дуглас Макартур
Генерал Дуглас Макартур одақтас державалардың Жоғарғы Бас қолбасшысы болды және осыған байланысты Жапонияны оккупациялауды толық бақылауға алды. Ол 17 тамызда №1 жалпы бұйрық шығарды, онда барлық жапондық күштерге Тынық мұхитындағы одақтас державалардың біреуіне, олардың орналасқан жеріне қарай, толыққанды бас берілуі бұйырылды. 30 тамызда Макартур одақтас державалардың Жапонияны оккупациялауын бастау үшін Жапониядағы Ацуги әуе базасына келді.
Соңғы әуе апаты
18 тамызда жапон ұшқыштары Жапония үстінен фототілдеу миссиясын орындап ұшқан 386-шы бомбалау эскадрильясының және 312-ші бомбалау тобының екі B-32 ұшағына шабуыл жасады. 19 жастағы фотографтың көмекшісі, сержант Энтони Маркионе шабуылда қаза болып, Екінші дүниежүзілік соғыстағы соңғы әуе шайқасында қаза тапқан американдық азамат болды.
Әскерлердің іс-әрекеттері
18 тамызда Кеңес әскерлері Курил аралдарына шабуыл жасауды бастады, алғашқы десант Шумушуға түсірілді. Бес күннен кейін ондағы соңғы жапон әскерлері капитуляциялады. 30 тамызда, бейресми капитуляциядан кейін, британдық әскерлер Гонконгқа оралды. 1945 жылдың 27 тамызында B-29 бомбалаушылары «Қара тізім» операциясы аясында жапон лагерьлеріндегі тұтқындарға жабдықтар тасымалдауды бастады, бұл операцияның мақсаты одақтас әскери тұтқындарына қажетті жабдықтар мен күтім беру және оларды түрмелерден эвакуациялау болды. 1945 жылдың 29 тамызында Кореядағы Конан лагеріндегі тұтқындарға көмек жеткізіп бара жатқан B-29 ұшағы атып түсірілді. Билл Стрейфер мен Ирек Сабитов советтер ұшақты атып түсіргеніне сендіреді, бұл американдықтардың Жапонияның атом бомбасы бағдарламасын қолдаған объектілерді анықтауына кедергі келтіру үшін жасалған. 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Токио шығанағындағы «Миссури» кемесінде Жапонияның ресми капитуляциясы өтті; АҚШ президенті Гарри С. Трумэн Жапония үстінен жеңіс күнін жариялады. 1945 жылдың 4 қыркүйегінде Уэйк аралындағы жапон әскерлері капитуляциялады. 1945 жылдың 5 қыркүйегінде британдық әскерлер Сингапурға қонды. 1945 жылдың 6 қыркүйегінде жапон әскерлері Рабаулда және Папуа-Жаңа Гвинеяда капитуляциялады. 1945 жылдың 8 қыркүйегінде МакАртур Токиоға кірді. 1945 жылдың 8 қыркүйегінде АҚШ күштері Кореяның 38-ші параллельдің оңтүстігін басып алу үшін Инчхонға қонды. 1945 жылдың 9 қыркүйегінде Қытайдағы жапон күштері капитуляциялады. 1945 жылдың 9 қыркүйегінде Корея түбегіндегі жапон күштері капитуляциялады. 1945 жылдың 10 қыркүйегінде Лабуандағы жапондықтар капитуляциялады. 1945 жылдың 11 қыркүйегінде Саравактағы жапондықтар капитуляциялады. 1945 жылдың 12 қыркүйегінде Сингапурдағы жапондықтар ресми түрде капитуляциялады. 1945 жылдың 13 қыркүйегінде жапондықтар Бирмада ресми түрде капитуляциялады. 1945 жылдың 16 қыркүйегінде Гонконгтағы жапондықтар ресми түрде капитуляциялады. 1945 жылдың 25 қазанында Тайваньдағы жапондықтар генерал-сиссимус Чан Кай-шекке капитуляциялады.
Таиланд (Сиам)
1945 жылы Жапония жеңілгеннен кейін, Ұлыбританияны қоспағанда, халықаралық қауымдастықтың көп бөлігі Таиландтың соғыс жариялауын мойындамады, себебі ол мәжбүрлі түрде қол қойылған еді. Таиланд одақтастар тарапынан басылып алынбады, бірақ ол француздарға бұрын қайтарып алған территориясын қайтаруға міндеттелді. Соғыстан кейінгі кезеңде Тай үкіметі АҚШ-пен жақын қарым-қатынас орнатты, оны көрші елдердегі коммунистік төңкерістерден қорғаушы күш ретінде қарастырды.
Жапонияны басып алу
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Жапония АҚШ жетекшілігімен, сондай-ақ Австралия, Үндістан, Жаңа Зеландия және Ұлыбританияның қатысуымен одақтастар тарапынан оккупацияланды. Бұл арал мемлекетінің тарихында алғаш рет шетелдік күштердің басып алуы болды. 1951 жылдың 8 қыркүйегінде қол қойылған Сан-Франциско бейбіт шарты одақтастардың оккупациясын аяқтады, ал 1952 жылдың 28 сәуірінде күшіне енгеннен кейін Жапония қайтадан тәуелсіз мемлекет болды.
Жапондықтардың әскерден босатылуы және елге қайта оралуы
Союздық державалардың алдында тұрған бір мәселе – аймаққа шашырап кеткен 3 миллион жапон азаматы және 3,5 миллион демобилизацияланған әскери қызметкер болатын. Генерал МакАртур олардың дереу Жапонияға қайтарылуын қалаған, себебі бұл тек гуманитарлық қана емес, сонымен қатар жаңадан босатылған аумақтардың экономикалық жағдайына түскен ауыртпалықты жеңілдету үшін де қажет болды. Керісінше, соғыс аяқталған кезде Жапонияда 1 миллионнан астам оккупацияланған елдердің азаматтары өзіне орын тапқан. 1945 жылдың 30 қарашасында SCAP директивасы бойынша жапон үкіметі Соғыс министрлігі мен Әскери-теңіз күштері министрлігін таратып жіберді. Олардың орнына Бірінші демобилизация министрлігі (Армия) және Екінші демобилизация министрлігі (Теңіз күштері) құрылды. 1946 жылдың ортасына қарай екі мекеме де бюролар деңгейіне төмендетіліп, Әлеуметтік қамтамасыз ету министрлігіне бағындырылды. Жапонияның 28 әскери және саяси жетекшісіне А класты қылмыс тағылды, ал 5500-ден астам басқалары төменгі шенді соғыс қылмыскерлері ретінде В және С класты қылмыстар бойынша айыпталды. Қытай Республикасы өз ішінде 13 сот откізді, нәтижесінде 504 адам сотталды, ал 149 адам өлім жазасына кесілді. Филиппин де өз соттарын өткізіп, В және С класты соғыс қылмыскерлерін айыптады. 1953 жылдың 4 шілдесінде президент Эльпидио Кирино 105 жапон соғыс қылмыскерін кешіріп, олардың Жапонияға қайта оралуына жол ашты. Император Хирохито және оның әулетінің мүшелері, мысалы, принц Асака, үш санаттағы қылмыстарға қатысқандары үшін сотталған жоқ. Герберт Бикс түсіндіргендей, "Трумен әкімшілігі мен генерал Макартур екеуі де оккупациялық реформалардың өзгерістерін заңдастыру үшін Хирохитоны пайдаланса, олардың оңай орындалатынына сенді". Кейін премьер-министр болған Нобусуке Киши сияқты 50 күдікті айыпталып, бірақ 1947 және 1948 жылдары сотқа жеткізілмей босатылды. Широ Ишии тірі тұтқындармен жасаған тәжірибелерінен алынған деректер үшін иммунитет алды. Барлық айыпталушыларды ақтаған жалғыз қарсы дауыс берген судья – үнді заңгері Радхабинод Пал болды. Сот отырысы 1948 жылдың 12 қарашасында жабылды.