Кіріспе

Фантасмагория, немесе фантазмагория және/немесе фантасмагория – қорқынышты театрдың бір түрі, ол (басқа техникалармен қатар) бір немесе бірнеше сиқырлы фонарьды пайдаланып, қабырғаларға, түтінге немесе жартылай мөлдір экрандарға скелеттер, демон, әрі арбақтар сияқты қорқынышты суреттерді проекциялап көрсетуді қамтиды, көбінесе фонарьды көзден жасыру үшін артқы проекция қолданылатын. Көшпелі немесе портативті проекторлар қолданылып, проекцияланған сурет экранда жылжуына және көлемін өзгертуіне мүмкіндік берді, ал бірнеше проекциялық құрылғылар әртүрлі суреттерді жылдам ауыстыруға мүмкіндік берді. Көптеген қойылымдарда қорқынышты безендіру, толық қараңғылық, (авто)ұсыныс беру сипаттағы сөздік таныстыру және дыбыс эффектілері де маңызды элементтер болды. Кейбір қойылымдарға иіс және электр тогы сияқты түрлі сезімдік стимулдар қосылды. Көрермендердің көргендеріне сене беруін қамтамасыз ету үшін ораза ұстау, шаршау (кешкі қойылымдар) және есірткілер сияқты шаралар қолданылғаны туралы айтылады. Бұл қойылымдар 18 ғасырдың соңында Германияда нақты спиритизм сеанстарында басталды және 19 ғасыр бойы Еуропаның көп бөлігінде (соның ішінде Ұлыбританияда) кең танымал болды. "Фантасмагория" сөзі сондай-ақ фантастикалық, ерекше немесе қиялданған суреттердің өзгеріс кезеңдерін немесе үйлесімдерін білдіру үшін жиі қолданылады.

Этимология

Француз тілінен келген phantasmagorie сөзі, көне грек тіліндегі φάντασμα (phántasma, “көрініс, шамыр”) сөзінен және мүмкін, αγορά (agorá, “жиын, бас қосу”) + ia жұрнағынан немесе ἀγορεύω (agoreúō, “қоғамда сөйлеу”) сөзінен туындаған. Пауль Филидор (кейде "Филидор" деп те аталады) өзінің әуедегі көріністер мен танымал адамдардың көлеңкелерін шақырудан тұратын көрсетілімін 1792 жылғы 16 желтоқсандағы париждік "Афишалар, жарияламалар және әртүрлі хабарламалар" мерзімді басылымында Phantasmagorie деп жариялады. Осыған екі апта бұрын "Анциклопедиялық журналда" "А. Л. М." деген атпен жарияланған хаттың тақырыбы да осылай аталған еді. Аталған хат Филидордың көрсетілімін де жарнамалаған. Филидор бұрын 1790 жылғы наурыз айында Венада өзінің көрсетілімін Phantasmorasi деп жарнамалаған болатын. Ағылшын тіліндегі Phantasmagoria нұсқасы 1801 жылы Лондонда М. Де Филипстальдың оптикалық иллюзиялар мен механикалық өнер туындыларынан тұратын көрсетілімінің атауы ретінде пайда болды. Де Филипсталь мен Филидордың бір адам болғанына сенімді.

Иоганн Георг Шрепфер

1770-ші жылдардың басында Германияның Лейпциг қаласында кофехана иесі, шарлатан, некромант және тәуелсіз масон ложасының жетекшісі Иоганн Георг Шрепфер (немесе Шрёпфер) өзінің масон ложасы үшін арбаларды шақыру сеанстарын және некромантикалық тәжірибелерді жүргізді. Некромантикалық әрекеттер үшін ол ізбасарларынан үстел басында отыруын талап етті, әйтпесе оларды қорқынышты қауіп күтіп тұрғанын ескертті. Ол масондық, католиктік және каббалалық символизмді қолданды, соның ішінде бас сүйектер, едендегі шеңбер, киелі су, құрбандық шашуға арналған хош иіс және кресттер. Ол шақыртқан рухтар анық көрінетін, ауада қалықтайтын, тұманды және кейде қорқынышты дауыстар шығаратын болды. Оның мансабындағы ең маңызды оқиға 1774 жылдың жазында Дрезден сарайында өткен сот сеансы болды. Бұл оқиға Германия мен Ұлыбританияда бір ғасырдан астам уақыт бойы әңгіме болып келді. Шрепфер жылдар бойы шақыртқан көріністердің арасында Саксонияның сайлаушысы Фридрих III, бас кесілген Даниялық "сатқыштар" Иоганн Фридрих Струензе және Эневольд Брандт, қолдарында өздерінің бастарымен, және Темплиерлер орденінің соңғы Ұлы Мастері Жак де Моле болды. Дрездендегі сеанс кезінде Шрепфер де Моле рухына Франкфурттағы әріптесіне хат жеткізуді бұйырды. Де Моле бұйрыққа бағынып, жарты сағаттан кейін Франкфурттағы әріптесі қол қойған жауаппен оралды. Тағы бір рух отқа оранған күйде Шрепферден оны қинамауын өтінді. 1774 жылдың 8 қазанында таңертең Шрепфер бес досының куәлігінде саябақта өзін-өзі атып өлтірді. Аңыз бойынша, ол некромантикалық қабілеттері туралы қате түсініктердің құрбаны болды және кейін өзін қайта тірілте алатынына сенді. Дегенмен, оның өлтірілген болуы мүмкін екенін көрсететін бірнеше белгілер бар. Шрепфердің сеанстарын көрген көптеген адамдар көргендерінің нақты екеніне сенді. Алдаудың нақты дәлелі табылмады, бірақ сыншылар бірнеше күдіктерді айтты. Шрепфердің жасаған әсерлері үшін актерлерді жын ретінде көрсету, іштен сөйлеу, жасырын сөйлейтін түтіктер, шыны гармониканың дыбыстары, хош иісті түтін, камера обскура және/немесе түтінге сиқырлы фонарь проекциялары, қисайған айналардың проекциялары және жасалған дауылдар сияқты әдістер қолданылған болуы мүмкін. Шрепфер фармацевт және масон Иоганн Генрих Линк кішімен дос болған және Линк бақшасында ложа жиналыстарын өткізген. Линк Шрепферге дәрі-дәрмек және химиялық заттармен көмектескен болуы мүмкін, сондай-ақ оптикалық және акустикалық құрылғылардың жұмыс істеуін білген. Линк крест және қанатты бас сүйекпен безендірілген сиқырлы фонарьға ие болған. Шрепфердің өлімінен кейін көп ұзамай, оның арбаларды шақыру қабілетін сынаған немесе қорғаған көптеген жарияланымдар пайда болды, бұл Шрепфердің атағын Еуропаға таратты. Кейбір жарияланымдарда ол көріністерді шақыру үшін қолданған техникалар туралы түсіндірмелер келтірілді, бұл бірнеше адамды Шрепфердің сеанстарын қайта құруға шабысдандырды. Лейпциг университетінің физика профессоры Кристолиб Бенедикт Фанк мұндай арба шақыру демонстрацияларын алғаш рет ашық түрде көрсеткен болуы мүмкін; алайда, университет басшылығы оны тоқтатуға бұйырды.

Физик Филидор

Сиқыршы "физик" Филидор, сонымен қатар "Пол Филидор" деп те аталады және ол, әдетте, Пауль де Филипсталдың өзі, 1790 жылы алғашқы нағыз фантасмагория шоуын жасады. 1789 жылы Берлинде өткен алғашқы рухтарды шақыру сеансы алаяқтыққа және Пруссиядан қууға алып келгеннен кейін, Филидор өзінің некромантикалық шоуларын шарлатандардың көрермендерін қалай алдайтынын ашатын өнер ретінде насистеуге кірісті. Оның жетілдірілген шоуы, мүмкін, жақында ойлап табылған Арган лампасын пайдаланған, 1790-1792 жылдары Венада сәтті өтті. Филидор бұл шоуларды "Schröpferischen, und Cagliostoischen Geister Erscheinungen" (Schröpfer стиліндегі және Cagliostro стиліндегі рухтар көрінісі) және "Phantasmorasi" деп жарнамалады, бұл терминді алғаш рет қолданған болуы мүмкін. Этьен Гаспар Робертсон осы шоулардың біріне барып, бірнеше жылдан кейін өзінің "Фантасмагория" шоуларын ұсынуға шабыттанды деген болжам бар. 1801 жылдың қазан айында Пол де Филипсталдың фантасмагория қойылымы Лондонның Лайцей театрында ашылды, онда ол үлкен жетістікке ие болды.

Робертсон

Этьен Гаспар "Робертсон" Роберт, бельгиялық өнертапқыш және физик Льеж қаласынан, ең танымал фантасмагория шебері болды. Ол "фантаскоп" сөзін ойлап тапқан және барлық сиқырлы фонарьларын осы терминмен атаған. Фантаскоп – қолға ұстауға арналмаған сиқырлы фонарь, оны пайдалану үшін біреу оның жанында тұрып, бүкіл фантаскопты экранға жақындатып немесе алыстатып жылжыту қажет болды. Революциядан кейінгі қаланың көңіл көншітпейтін атмосферасы Робертсонның готикалық қойылымы үшін өте қолайлы болды, ол күрделі туындылармен және Радклиф стиліндегі безендірулермен толық болды. Ол сиқырлы фонарьды дөңгелектерге орнатып, жылжымалы бейне немесе көлемі ұлғайып-кемітетін бейне жасауға болатынын білгеннен кейін, Робертсон өзінің қойылымын көшірді. Ол өзінің ойын-сауығын Вендом алаңының жанындағы Капуцин монастырының тастап кетілген асханасында (жер асты шіркеуіне ұқсатып безендірген) орналастырды. Ол бірнеше фонарьларды, арнайы дыбыс эффектілерін және қабірдің қорқынышты атмосферасын пайдаланып, қорқыныш пен үрей тудырды. Бұл қойылым алты жылға созылды, себебі француз революциясының салдарынан болашаққа қарай бағдарланбаған париждіктердің мистикалық нәрселерге деген құштарлығы зор болды. Робертсон көбінесе еркін қалқып жүзгендей көрінетін арбақтардың иллюзиясын жасау үшін қара түспен оралған суреттерді пайдаланды. Ол сондай-ақ арбақтарды оқиға оқиғасына сәйкес ортаға орналастыру үшін әртүрлі жерлерде орнатылған бірнеше проекторларды қолданды. Мысалы, оның алғашқы фантасмагория қойылымдарының бірінде найзағаймен толған аспан, соның ішінде арбақтар мен қаңқалар көрермендерге жақындап, алыстап бара жатты. Қорқынышты күшейту үшін Робертсон және оның көмекшілері кейде арбақтарға дауыс берді. Джон Эвелин Барлас – 1880-ші жылдардың соңында бірнеше фантасмагория қойылымдары үшін жазған ағылшын ақыны. Ол Фантасмагория үшін жазылған көптеген шығармаларында Эвелин Дуглас псевдонимін қолданды. Ол көптеген әртүрлі шығармалар жазды, олардың көпшілігі армандар мен қорқыныштар туралы идеяларға арналған. Оның кейбір шығармаларына Dreamland, A Dream of China және Dream Music кіреді. Сол кездегі француз суретшілері, соның ішінде Ингрес және Жироде, фантасмагориядан суреттерге қатысты идеялар алды, ал оның ықпалы Дж. М. У. Тернерге дейін жетті. Вальтер Бенджамин фантасмагорияға қызығушылық танытып, Париждегі Аркадалардың тәжірибесін сипаттау үшін оны термин ретінде пайдаланды. Ол өзінің эсселерінде фантасмагорияны тауарлық мәдениетпен және оның материалдық және рухани өнімдермен байланыстырды. Осылайша Бенджамин Маркстің тауардың қиялға айналған күші туралы тұжырымын кеңейтті. Жорж Мелиес жасаған алғашқы "стоп-трик" фильмдері фантасмагорияның алғашқы формаларымен ең тікелей байланысты. Трюк фильмдерге трансформациялар, суперпозициялар, жоғалулар, артқы проекциялар, сондай-ақ арбақтар мен бас кесулердің жиі пайда болуы кіреді. Қазіргі қорқынышты фильмдер көбінесе "стоп-трик" фильмдерінің көптеген әдістері мен мотивтерін қабылдайды, ал фантасмагория осы жаңа түрінде сақталған деп есептеледі. Мария Джейн Джудсбери 1825 жылы Хёрст Робинсон және компаниясы басып шығарған Phantasmagoria немесе өмір мен әдебиет эскиздері атты томды жариялады. Бұл томда өлеңмен қатар түрлі тақырыптарға арналған эсселер бар. Бүкіл шығарма Уильям Вордсвортқа арналған. Фантасмагория – Льюис Кэрроллдың 1869 жылы Лондонда Macmillan & Sons баспасында жарық көрген жеті әндегі өлеңінің атауы, ол туралы Кэрролл көп айтқан. Ол томның атауын соңында табуды жөн көрді, Макмилланмен хат алмасуында "Бұл көркем және фантастикалық, бірақ маған ұнайтын жалғыз нәрсе осы ғана" деді. Ол томның бағасы арзан болғанын қалады, өйткені 6 шиллинг шамамен 1 шиллингке артық деп ойлады. Фантасмагорияның Диснейге тигізген әсерін ойын-сауық парктеріндегі тақырыптық аймақтар мен аттракциондардағы көптеген эффектілерде көруге болады, бірақ ең есте қаларлықтары – "Haunted Mansion" (Диснейленд, Уолт Дисней әлемі және Токио Диснейлендінде) және "Phantom Manor" (Диснейленд Парижде), сондай-ақ Fantasmic (Диснейлендте және Диснейдің Голливуд студиясында) сияқты тікелей эфирлер, олар су экрандарында фильмдердің/бейнелердің проекцияларын көрсетеді. Фотограф және модель Синди Шерманның 1977 жылдан 1987 жылға дейін түсірген фотосуреттер сериясы әйел денесінің фантасмагориясын бейнелейтінін сипаттайды. Оның фотосуреттерінде өзі модель ретінде көрінеді, ал серияның жалпы дамуы әйел денесіне және оған проекцияланған фантасмагориялық кеңістікті ұсынады. 1995 жылы жарық көрген қорқынышты видео ойыны Phantasmagoria осы қойылымдарға негізделген. Ойында бірнеше ретроспекциялар көрсетіледі, олар магистр Зольтан "Карно" Карновашпен сахналаған фантасмагорияларға арналған. Алайда, нақты қойылымдардан айырмашылығы, олардың мазмұны әлдеқайда графиктік және зорлық-зомбылыққа толы, сондай-ақ проекцияланған емес нағыз шайтандарға қатысты.

Қазіргі уақытта

АҚШ және Ұлыбританиядағы бірнеше заманауи театр труппалары, әсіресе Хэллоуинде, фантасмагория проекциялық шоуларын қояды. 2006 жылдың 15 ақпанынан 1 мамырына дейін Tate Britain галереясы "Готтық қорқыныштар: Фузели, Блейк және романтикалық қиял" көрмесінің аясында "Фантасмагорияны" сахналады. Ол 18-19 ғасырлардағы қойылымдардың мазмұнын қайта жаңғыртып, сол кездегілердің қорқыныш пен фантазияға деген талпынысын сәтті бейнеледі. 2006 жылы Дэвид Дж. Джонс Робертсонның шоуы өткен Капуцин монастырының нақты орнын анықтады.