Кіріспе

Оптикалық иллюзия

Вагон доңғалағының эффектісі (кейде "почта колыскерінің доңғалағы эффектісі" деп те аталады) – бұл оптикалық иллюзия, онда спицалы доңғалақ нақты айналуынан өзгеше айналып тұрғандай көрінеді. Доңғалақ нақты айналудан баяу айналып тұрғандай, тоқтағандай немесе нақты айналу бағытына қарама-қарсы айналып тұрғандай (кері айналу эффектісі) көрінуі мүмкін. Вагон доңғалағының эффектісі көбінесе батыс фильмдеріндегі дилижанстар немесе вагондардың бейнеленген кадрларында кездеседі, бірақ тікұшақ роторлары, ұшақ пернелері және автомобиль дискілері сияқты кез келген спицалы айналатын объектінің жазбаларында да оны көруге болады. Бұл жазбаларда эффект уақытша алиасингтің салдарынан туындайды. Айналып тұрған доңғалақты жыпылықтайтын жарықпен жарықтандырғанда да оны жиі байқауға болады. Эффекттің осы түрлері стробоскоптық эффектілер деп аталады: доңғалақтың бастапқы тегіс айналуы тек үзіліс-үзіліс көрінеді. Вагон доңғалағының эффектісінің бір түрін үздіксіз жарықтандыру кезінде де көруге болады.

Стробоскопиялық жағдайда

Стробоскопиялық жағдайлар айналмалы дөңгелектің көрінуін қысқа эпизодтар сериясына бөледі, онда оның қозғалысы болмайды (кинокамералар үшін) немесе ең аз болады (стробоскоптар үшін), көрінбеудің ұзақ эпизодтарымен үзіледі. Мұндай эпизодтарды кадрлар деп атау қалыпты жағдай. Фильмге бейнелерді жазатын аналогты кинокамералар әдетте секундына 24 кадрмен, ал цифрлық кинокамералар секундына 25 кадрмен (PAL; Еуропалық стандарттар) немесе секундына 29,97 кадрмен (NTSC; Солтүстік Америка стандарттары) жұмыс істейді. Стандартты теледидар секундына 59,94 немесе 50 бейнемен жұмыс істейді (видео кадр екі жеке бейнені құрайды; interlace қараңыз). Камераның жалюзисінің мінез-құлқы алиасингке (бұрмалануға) әсер етеді, себебі уақыт өте келе экспозицияның жалпы пішіні үлгі алу алдында жүйенің жолақты шектеуін анықтайды, бұл алиасингтің маңызды факторы. Камераға уақытша антиалиасингтік сүзгі қолданылып, жолақты жақсы шектеуге және «вагон дөңгелегі» әсерін азайтуға болады. Стробоскоптың жиілігі кез келген мәнге орнатылуы мүмкін. Кезекпен токпен қуаттандырылғанда уақытша модуляцияланатын жасанды жарықтандыру, мысалы, газды разряд шамдары (неон, сынап буы, натрий буы және люминесцентті шамдарды қоса алғанда), электр желісінің жиілігінен екі есе жиілікте жыпылықтайды (мысалы, 50 циклді желіде секундына 100 рет). Ток циклының әр кезеңінде қуат екі рет жетеді (оң кернеумен және теріс кернеумен) және екі рет нөлге жетеді, ал жарық шығару тиісінше өзгереді. Осы жағдайлардың барлығында адам айналмалы дөңгелекті стробоскопиялық жағдайда көреді. Төрт спицалы дөңгелектің сағат тілімен айналатынын көзге елестетіңіз. Дөңгелектің алғашқы көрінуі сағат 12-дегі спицамен сәйкес келуі мүмкін. Егер келесі көріну кезінде сағат 9-дағы спица сағат 12-ге жылған болса, көрермен дөңгелектің тоқтағанын сезінеді. Егер екінші көріну кезінде келесі спица сағат 11:30-ға жылған болса, көрермен дөңгелектің кері айналатынын сезінеді. Егер екінші көріну кезінде келесі спица сағат 12:30-ға жылған болса, көрермен дөңгелектің алға айналатынын сезінеді, бірақ нақты айналудан ақырын. Бұл эффект бета қозғалысы деп аталатын қозғалысты қабылдау қасиетіне негізделген: егер нысандар ұқсас болса (спицалы дөңгелектер үшін бұл дұрыс – әр спица басқаларына ұқсас) және нысандар жақын болса (екінші сәттегі бастапқы сағат 9-дағы спица үшін бұл дұрыс – ол сағат 12-ге жақын), көріс өрісінде әртүрлі уақытта әртүрлі позициялардағы екі нысан арасында қозғалыс көрінеді. Финлей, Додвелл және Каэлли (1984) және Финлей мен Додвелл (1987) бақылаушылардың нақты айналуды көруіне жеткілікті ұзақтықтағы кадрлармен айналмалы дөңгелектің айналуын қабылдауды зерттеді. Осыған қарамастан, айналу бағытына «вагон дөңгелегі» әсері басым болды. Финлей мен Додвелл (1987) «вагон дөңгелегі» әсері мен бета қозғалысы арасында маңызды айырмашылықтар бар екенін айтты, бірақ олардың аргументі консенсусты бұзбады. «Вагон дөңгелегі» әсері кейбір инженерлік тапсырмаларда қолданылады, мысалы, қозғалтқыштың уақытын реттеу. Бұл винилдік пластинкаларға арналған кейбір дискілерде де қолданылады. Музыканың тоны айналу жылдамдығына байланысты болғандықтан, бұл модельдерде айналатын табақтың шетінде тұрақты белгілер болады. Бұл белгілердің периодтығы жергілікті желілік жиілікпен (50 Гц немесе 60 Гц) сәйкес келеді, айналу жылдамдығы 33 + 1/3 айналымға тең болғанда, олар тоқтағандай көрінеді.

Көзді тербету арқылы тиімді страбоскопиялық көрсету

Руштон (1967) үздіксіз жарықтандыру кезінде ырғақ айтқанда араба дөңгелегінің әсерін байқады. Ырғақ айту көзді қуыс ішінде дірілдетеді, нәтижесінде көз ішінде стробоскоптық жағдай туындайды. Айналу жиілігінің еселігіне сай ырғақ айту арқылы ол айналуды тоқтатуға қол жеткізді. Айналу жиілігінен сәл жоғары және төмен ырғақ айту арқылы ол айналуды баяу кері айналдыруға және айналу бағытымен баяу жылжуға мүмкіндік берді. Қазір теледидар көріп, жұмсақ тісті тағамдарды, мысалы, сәбізді жеген адамдарда ұқсас стробоскоптық әсер жиі кездеседі: бейне жылтылдағандай көрінеді. Шайнау кезіндегі діріл көзді теледидар кадрларының жиілігінің еселігіне сай қозғалтады. Көздің дірілінен басқа, бұл әсерді дірілдегі айна арқылы дөңгелектерді қарау арқылы да тудыруға болады. Дірілдеп жүретін көліктердің артқы көріспе айналары да осы әсерді тудыруы мүмкін.

Шынымен үздіксіз жарықтандыру

Вагон доңғалағы әсерін шын мәнінде үздіксіз жарықтандыруда (мысалы, күн сәулесінен) алғаш рет Шоутен (1967) байқады. Ол альфа, бета және гамма деп атаған субъективті стробоскопияның үш түрін ажыратты: Альфа стробоскопиясы секундына 8–12 циклмен жүреді; дөңгелек тоқтағандай көрінеді, бірақ "кейбір секторлар [спицалар] тік тұрғандардың үстінен кедергілі жарыс өткізгендей көрінеді" (48-бет). Бета стробоскопиясы секундына 30–35 циклмен жүзеге асады: "Өрнектің айқындығы дерлік жоғалып кеткен. Кейде сұр жолақты өрнектің анық кері айналуы байқалады" (48–49-беттер). Гамма стробоскопиясы секундына 40–100 циклмен жүзеге асырылады: "Диск барлық сектор жиіліктерінде сұр түсті тұрақсыз өрнек байқалатынын қоспағанда, дерлік біркелкі көрінеді" (49–50-беттер). Шоутен бета стробоскопиясын, кері айналуды, адамның көру жүйесінде қозғалысты кодтау үшін Райхардт детекторларының болуымен үйлесімді деп түсіндірді. Ол қолданған дөңгелектердің (радиалдық торлардың) үлгілері тұрақты болғандықтан, олар нақты айналымға арналған детекторларды күшті ынталандыра алады, бірақ кері айналымға арналған детекторларды да әлсіз ынталандырады. Шын мәнінде үздіксіз жарықтандыру кезіндегі вагон доңғалағы әсеріне қатысты екі негізгі теория бар. Біріншісі – адамның көру қабілеті көріністің бірнеше тікелей кадрларын қабылдайды және қозғалыс кино сияқты сезіледі. Екіншісі – Шоутеннің теориясы: қозғалатын кескіндерді нақты қозғалысқа сезімтал визуалды детекторлар және уақытша алиасингтен туындаған кері қозғалысқа сезімтал детекторлар өңдейді. Екі теорияның да дәлелдері бар, бірақ дәлелдердің көп бөлігі соңғысына жатады.

Дискретті кадрлар теориясы

Пурвс, Пайдарфар және Эндрюс (1996) дискретті кадрлар теориясын ұсынды. Бұл теорияны қолдайтын бір дәлел – Dubois және VanRullen (2011) жұмысынан алынған. Олар ЛСД қолданушыларының тәжірибесін зерттеді, олар есірткінің әсерімен қозғалатын нысанның артынан бірнеше тұрақтанған суреттер қалдырылатынын жиі баяндайды. Олар осы қолданушылардан есірткілік тәжірибелерін, есірткі қолданбаған кезде осындай суреттерді көрсетуге ұқсас фильмдермен салыстыруды сұрады. Зерттеу нәтижесінде пайдаланушылар шамамен 15–20 Гц жиілікті фильмдерді таңдағаны анықталды. Бұл Шоутеннің альфа және бета жиіліктері арасындағы мән.

Уақытша алязинг теориясы

Клайн, Холкомб және Иглман (2004) айналатын барабандағы тегіс араласқан нүктелермен кері айналуды байқауды растады. Олар мұны «иллюзорлық қозғалыс кері айналуы» деп атады. Олар бұл құбылыстың айналып тұрған дисплейді ұзақ уақыт қарағаннан кейін ғана пайда болатынын көрсетті (кейбір бақылаушылар үшін шамамен 30 секундтен 10 минутқа дейін). Сондай-ақ, кері айналудың көрінуі көзқарас өрісінің әртүрлі бөліктерінде тәуелсіз екенін көрсетті. Бұл бүкіл көрініс алаңын қамтитын дискретті кадрлармен үйлесімсіз. Клайн, Холкомб және Иглман (2006) радиалды тордың визуалды өрістің бір бөлігіндегі кері айналуы, сол өрістің бір бөлігіндегі перпендикуляр қозғалыстан тәуелсіз екенін де көрсетті. Перпендикуляр қозғалыс радиалды тормен бірдей уақыттық жиілікке ие болу үшін шар тәрізді тордың қысылуынан туындады. Бұл көрініс алаңының локальді бөліктерін қамтитын дискретті кадрлармен де үйлесімсіз. Клайн және авторлар кері айналулардың кері айналу бағытындағы Райхардт детекторларының бәсекелестік түрінде нақты айналуды қабылдауға үстемдік ету үшін жеткілікті белсенді болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Кері айналуды көруге қажетті ұзақ уақыт, нақты айналуға жауап беретін детекторлардың нейрондық бейімделуіне, әлсіз стимулданған кері айналу детекторлары қабылдауға үлес қоса алатынша дейін, қажеттілігін көрсетеді. Клайн және авторлардың (2004) нәтижелеріне қатысты кейбір шағын күмәндер дискретті кадрлар теориясын қолдаушыларды ынталандырды. Бұл күмәндерге Клайн және авторлардың кейбір бақылаушыларда көзқарас өрісінің әртүрлі бөліктерінен күтілгеннен көп бір мезгілдегі кері айналуды табуы, сондай-ақ кейбір бақылаушыларда кері айналу ұзақтығының таралуындағы айырмашылықтар, таза бәсекелестік процесінен күтілетіннен өзгеше болуы (Рохас, Кармона Фонтейн, Лопес Кальдерон және Абоици, 2006) кірді. 2008 жылы Клайн мен Иглман екі кеңістіктегі бір-біріне жапсарған қозғалыстың иллюзорлық кері айналуы жеке қабылдануы мүмкін екенін көрсетті, бұл иллюзорлық қозғалыс кері айналуының уақыттық дискретті үлгі алудан туындамайтынын дәлелдейді. Сонымен қатар, олар иллюзорлық қозғалыс кері айналуының біркелкі емес және периодты емес стимулдармен (мысалы, айналатын қағаз лентасы) пайда болатынын көрсетті, бұл да дискретті үлгі алумен үйлесімсіз. Клайн мен Иглман оның «қозғалыс кезіндегі эффект» нәтижесінде туындайтынын ұсынды, яғни қозғалыс эффектісі нақты қозғалысқа қосылады.

Қауіптері

Бұл әсер кейбір айналмалы машиналарды, мысалы, токарлық станоктарды, жасанды жарық астында пайдалануды қауіпті етеді, себебі белгілі бір жылдамдықтарда машиналар тоқтаған немесе баяу қозғалып тұрғандай көрінеді. Осы себепті, шеберханалар мен фабрикаларда бір фазалы жарықтандырудан аулақ болуға кеңес беріледі. Мысалы, қарапайым люминесцентті жарықтандырумен бір фазалы желіден қуат алатын зауытта, 100 немесе 120 Гц (елге байланысты) жиілігінде екі есе жиілікте жыпылықтау пайда болады; демек, осы жиіліктің еселігінде айналатын кез келген машина айналып тұрғандай көрінбей қалуы мүмкін. Көбінесе қолданылатын AC моторларының көп бөлігі желілік жиілікке байланысқандықтан, бұл токарлық станоктар және басқа да айналмалы жабдықтарды пайдаланатын операторлар үшін елеулі қауіп тудырады. Шешімдерге жарықтандыруды толық 3 фазалы желіге қосу немесе шамдарды қауіпсіз жиілікте басқаратын жоғары жиілікті контроллерлерді пайдалану жатады. Дәстүрлі шамдар, олардың қыздыру элементтері аз модуляциямен үздіксіз жарқырайды, электр қуатын көп тұтынса да, тағы бір мүмкіндік ұсынады. Кішкентай шамдарды жабдықтың қосымша жарықтандыруы ретінде қолдануға болады, бұл әсермен күресуге көмектеседі және шеберханада үлкен мөлшерде шамдарды пайдалану шығындарын азайтады.