Колониялық билеу жүйесі: Жасырын басқару

Кіріспе

Отаршылдық державалар қолданған басқару жүйесі

Тікелей емес билік – империялық державалар өз империяларының бөліктерін бақылау үшін қолданған басқару жүйесі. Бұл әсіресе Британ империясы сияқты отаршылдық империялар Африка мен Азиядағы иеліктерін басқару үшін қолданды, бұл бұрыннан бар болған жергілікті билік құрылымдары арқылы жүзеге асырылды. Тікелей емес билікті түрлі отаршылдық билеушілер қолданды: француздар Алжир мен Тунисте, голландтар Шығыс Үндістанда, португалдар Ангола мен Мозамбикте, бельгиялықтар Руанда мен Бурундиде. Бұл тәуелділіктер көбінесе "протектораттар" немесе "шығаршы мемлекеттер" деп аталды. Бұл жүйе арқылы күнделікті басқару мен әкімшілік шағын және үлкен аумақтар дәстүрлі билеушілердің қолына қалдырылды, олар беделге ие болды және тұрақтылық пен қорғанысты қамтамасыз етті, әсіресе Британдық бейбітшілік (британдық аумақтарда). Соның салдарынан, олар сыртқы істерін, салық салуды, байланыс және басқа да мәселелерді бақылаудан айырылды. Бұл әдетте еуропалық "кеңесшілердің" аз санымен жүргізілді, олар кең аумақтарға таралған көптеген адамдардың үкіметін тиімді бақылады.

Британ империясы

Кейбір британдық колониялар Лондондағы Колониялық кеңсе тарапынан тікелей басқарылса, ал басқалары британдық кеңесшілердің жасырын бақылауымен жергілікті билеушілер арқылы жанама басқарылды. 1890 жылы Занзибар Ұлыбританияның протектораты (колония емес) болды. Британ премьер-министрі Солсбери өз ұстанымын былай түсіндірді: қорғалған тәуелділік жағдайы жартылай өркениетті халықтар үшін қабылдауға ыңғайлырақ және тікелей билеуден гөрі оларға қолайлы. Ол арзан, қарапайым, олардың өздеріне деген құрметін қорғап, мемлекеттік қызметкерлер үшін көбірек мүмкіндіктер береді және ақ адамдармен қажетсіз қарым-қатынасты азайтады. Үндістанның князьдік мемлекеттері де жанама басқаруға ие болды, ал Үндістанда жанама басқарылған аумақтар Африкадағы жанама басқару тәжірибесіне ұқсас әсерлерге тап болды. Британия және Франция империяларының Батыс Африкадағы көптеген иеліктері үшін де осы жағдай орын алды.

Іс жүзінде іске асыру

Жанама басқару еуропалық державалар үшін арзан әрі оңай болды, әсіресе, оған аз әкімшілік персонал қажет болды, бірақ бірқатар мәселелер тудырды. Көп жағдайда еуропалық билік жергілікті дәстүрлі көшбасшыларды, мысалы, Уганда монархиясындағыдай, уәкілеттендірді. Бірақ егер лайықты көшбасшы табылмайтын болса (дәстүрлі батыстық мағынасында), еуропалықтар өздеріне ыңғайлы жергілікті билеушілерді таңдайтын. Мұндай жағдай Кения мен Оңтүстік Нигерияда болды, ал жаңа көшбасшылар, көбінесе "уәкілеттік басшылар" деп аталды, жергілікті халықтан әрдайым қолдау таппады. Еуропалық билеуші топтар жергілікті көшбасшыларды өздеріне ұқсас мінез-құлықтары бар деп таңдау жиі кездесетін, бірақ мұндай мінез-құлықтар жергілікті басшылыққа сай келмейтін. Көпшілігі консервативті ақсақалдар болды, сондықтан жанама басқару жергілікті халық арасында консервативті көзқарасты күшейтті және жас интеллигенцияны ысырып тастады. Ауызша заңдардың орнына келген жазбаша заңдар әлеуметтік өзгерістерге икемсіз болды, өшпенділік пен әділдікке қатысты ежелгі дәстүрлер жойылды немесе тыйым салынды, сондай-ақ қатаң жазалар да алынып тасталды. Бұған қоса, еуропалық державалардың үкіметтері уәкілеттендірген көшбасшылар көбінесе жаңа міндеттерімен, мысалы, жұмысқа алу және салық салумен таныс болмады.

Түсіндірме

XX ғасырдың басында француз және британ жазушылары британдық жанама билік, мысалы, Үндістанның хандық мемлекеттері және Лугардтың Солтүстік Нигерияны басқару туралы жазбалары, сондай-ақ француз отаршылдығының тікелей билігі арасындағы қарама-қайшылықты орнатуға көмектесті. Британдық теоретиктер сияқты, Фэликс Эбуэ немесе Роберт Делавиньет сияқты француз отаршылдық шенеуніктер 20 ғасырдың бірінші жартысында орталықтандырылған, біркелкі және отаршылдық тұрғындарды француз саясатына ассимиляциялауды мақсат еткен ерекше француз басқару стилі үшін жазды және дәлелдеді. Кейде якобиндық деп аталатын француз билігі, бұл жазбаларда метрополияның орталықтандырылған француз үкіметі мен ассимиляцияның француз отаршылдық идеологиясының екі идеологиясына негізделгендігі айтылды. Отаршылдық ассимиляция француз заңы мен азаматтығының француз революциясынан туған жалпыға ортақ құндылықтарға негізделгенін алға тартты. Француздық ішкі азаматтық заңын еске ала отырып, француз отаршылдық заңы мәдени тұрғыдан француз екенін ("Évolués") дәлелдей алатын кез келген адамға тең француз азаматы болуға мүмкіндік берді. Француз Батыс Африкасында Сенегалдың "Төрт коммунасының" бір бөлігі ғана француз азаматтығын бірнеше білімді африкалық элитадан басқаларға ұсынды. Бұл тікелей және жанама басқару моделі 1930 жылдардан 1970 жылдарға дейін академиялық ортада басым болды. 1970 жылдардан бері академиктер тікелей және жанама басқарудың қарама-қайшылығын күмәндеуге алып келді, жүйелердің британдық және француз отаршылдық басқаруында іс жүзінде араласып кеткенін, ал жанама басқаруды қабылдау кейде тікелей басқару құрылымдарын ақтауға бағытталғанын айтты. Махмуд Мамдани және басқа да академиктер тікелей және жанама басқарудың шетелдік биліктің бірдей мақсаттарын іске асыруға бағытталған әрекеттер екенін, бірақ "жанама" стратегияның бағынышты қоғамдардағы этникалық шиеленістерді тудыруға көмектескенін, олар қазіргі кезде қарым-қатынастардағы жауықтық пен үкіметтік стратегиялардың тиімсіздігінде сақталып қалғанын кеңінен талқылады. Мамдани өзі тікелей емес басқаруды "орталықтандырылмаған деспотизм" деп атады. Кейбір саясаттанушылар тікелей және жанама басқару тәжірибесінің қазіргі заманғы басқаруға қалай әсер ететіні, сондай-ақ ешқашан отаршылдық тәжірибеден өтпеген үкіметтердің қалай жұмыс істейтіні туралы пікірталасты кеңейтті.

From the early 20th century, French and British writers helped establish a dichotomy between British indirect rule, exemplified by the Indian princely states and by Lugard's writings on the administration of northern Nigeria, and French colonial direct rule. As with British theorists, French colonial officials like Félix Eboué or Robert Delavignette wrote and argued throughout the first half of the 20th century for a distinct French style of rule that was centralized, uniform, and aimed at assimilating colonial subjects into the French polity. French rule, sometimes labeled Jacobin, was said in these writings to be based on the twin ideologies of the centralized unitary French government of the Metropole, with the French colonial ideology of Assimilation. Colonial Assimilation argued that French law and citizenship was based on universal values that came from the French Revolution. Mirroring French domestic citizenship law, French colonial law allowed for anyone who could prove themselves culturally French (the "Évolués") to become equal French citizens. In French West Africa, only parts of the Senegalese "Four Communes" ever extended French citizenship outside a few educated African elite. While making more subtle distinctions, this model of direct versus indirect rule was dominant in academia from the 1930s until the 1970s. Academics since the 1970s have problematised the Direct versus Indirect Rule dichotomy, arguing the systems were in practice intermingled in both British and French colonial governance, and that the perception of indirect rule was sometimes promoted to justify quite direct rule structures. Mahmood Mamdani and other academics have discussed extensively how both direct and indirect rule were attempts to implement identical goals of foreign rule, but how the "indirect" strategy helped to create ethnic tensions within ruled societies which persist in hostile communal relations and dysfunctional strategies of government. Mamdani himself famously described indirect rule as "decentralised despotism". Some political scientists have even expanded the debate on how direct versus indirect rule experiences continue to affect contemporary governance into how governments which have never experienced being under colonial rule function.

Мезгіл жазбалары

Гарольд Николсон. Колониалдық мәселе. Халықаралық істер, 17-том, № 1. (1938 ж. қаңтар-ақпан, 32–50-беттер.) В. Э. Раппард Мандат жүйесінің іс жүзіндегі жұмысы. Британдық халықаралық істер институтының журналы, 4-том, № 5. (1925 ж. қыркүйек, 205–226-беттер.) Ян Сматс. Африкадағы жергілікті халық саясаты. Корольдік Африка қоғамының журналы, 29-том, № 115. (1930 ж. сәуір, 248–268-беттер.) Ральф Дж. Банч Батыс Африкадағы француз және британ империализмі. "Негр тарихы журналы", 21-том, № 1. (1936 ж. қаңтар, 31–46-беттер.)