Кіріспе

Тарихи экология – ғасырлар бойы адам мен оның қоршаған ортасының өзара әрекеттесуіне назар аударатын зерттеу бағдарламасы. Осы жұмысты жүзеге асыру үшін тарихи экологтар түрлі салалардағы мамандар жинаған, ұзақ мерзімді деректерді синтездейді. Тарихи экология нақты бір оқиғаға ғана назар аударудың орнына, осы өзара әрекеттесуді уақыт және кеңістік шеңберінде зерттеп, оның жиынтық әсерлерін толық түсінуді мақсат етеді. Осы өзара іс-қимыл арқылы адамдар қоршаған ортаға бейімделіп, оны өзгертеді, ландшафттың қалыптасуына үнемі үлес қосады. Тарихи экологтар адамзаттың бүкіл әлемге әсер ететінін, ландшафтқа әртүрлі әсер ететінін, түрлердің әртүрлілігін арттыра немесе азайта алатынын, ал осы жүйені түсіну үшін тұтас көзқарас қажет екенін мойындайды. Ландшафтты толыққанды зерттеу үшін табиғи және әлеуметтік ғылымдардың үйлесімді жұмысы, географиялық және уақыттық масштабтарға назар, адамның экологиялық күрделілігі туралы білім және зерттеушілерге пайдалы нәтижелерді ұсыну қажет. Бұл міндеттерге география, биология, экология, тарих, социология, антропология және басқа да ғылымдардан алынған теориялар мен әдістер қажет. Көбінесе қолданылатын әдістерге тарихи зерттеулер, климаттық реконструкциялар, өсімдіктер мен жануарларды зерттеу, археологиялық қазбалар, этнографиялық сұхбаттар және ландшафттық реконструкциялар жатады. Бұл әдістемелер ұзақ жылдар бойы дамып келді. Диви эксперименталды зертханадағы «жалпы экология» тәжірибесін, далалық зерттеулер арқылы жиналған деректерге негізделген «тарихи экологиямен» біріктіруді көздеді. Мысалы, Диви биологтардың өсімдіктер мен жануарлардың тізбектелуін археологтар тапқан материалдық мәдениет пен ескерткіштер тізбектерімен сәйкестендіру үшін радиокөміртек талдауын қолданды. 1980 жылдары Арканзас университетінің Литтл-Рок қаласындағы тарих факультеті «Тарихи экология: қоршаған орта мен әлеуметтік өзгерістер туралы эсселер» атты лекциялар сериясын ұйымдастырды. Авторлар халықтың ластану мен табиғи ресурстардың азаюына қатысты алаңдаушылығын атап өтті және әлеуметтік ғылымдар саласындағы зерттеушілер арасында диалог бастады. Бұл мақалалар әлеуметтік және саяси құрылымдарды, жеке тұлғаларды, табиғатқа қатысты көзқарастарды және экологиялық проблемаларды шешудің әртүрлі жолдарын түсінудің маңыздылығын көрсетті. Тарихи экологияның жекелеген ғылым ретінде қалыптасуына тропикалық, орташа және арктикалық аймақтардың тарихи экологиясы бойынша бірнеше ұзақ мерзімді зерттеу жобалары түрткіс болды: Э.С. Дивидің Майя жобасының тарихи экологиясы (1973-1984) археологтар мен биологтардың бірлескен жұмысы болды. Олар көл шөгінділері, қоныстану үлгілері және Гватемаланың орталық Петен айманындағы қазбалардан алынған материалдарды біріктіріп, Майя қалаларының құлдырауы азық-түлік өндірісінің төмендеуінен туындады деген гипотезаны жоққа шығарды. Кароль Л. Крамлидің Бургундия ландшафты жобасы (1974 жылдан қазірге дейін) Францияның Бургундия аймағындағы ауыл шаруашылығы экономикасының ұзақ мерзімді тұрақтылығына ықпал еткен көптеген факторларды анықтауға бағытталған көп салалы зерттеу тобымен жүргізілуде. Томас Х. Макговерннің «Инуит-Норвегия жобасы» (1976 жылдан қазірге дейін) археология, қоршаған ортаны реконструкциялау және мәтіндік талдауды қолдана отырып, Гренландия, Исландия, Фарер аралдары және Шетландтағы солтүстік колонизаторлар мен жергілікті халықтардың экологиялық өзгерістерін зерттейді. Соңғы жылдары тарихи экологияның көзқарастары жағалау және теңіз ортасын қамтуға кеңейтілді: Stellwagen Bank Ұлттық теңіз қорығы жобасы (1984 жылдан қазірге дейін) АҚШ-тың Массачусетс штатындағы 17-19 ғасырлардағы балық аулауды тарихи жазбалар арқылы зерттейді. Флорида кілтінің коралл рифінің экоөңірлік жобасы (1990 жылдан қазірге дейін) Скриппс мұхиттану институтының зерттеушілері табиғи тарих сипаттамалары, карталар, отбасылық және жеке құжаттар, мемлекеттік және отарлық деректерді қамтитын мұрағаттық деректерді зерттейді, Флорида кілтіндегі (әлемдегі үшінші ең ірі коралл рифі) балық аулаудың салдары мен ортаның жоғалуын түсіну үшін. Монтерей шығанағының Ұлттық теңіз қорығының тарихи экологиясы (2008 жылдан қазірге дейін) Калифорния, АҚШ жағалауының қалпына келтірілуі үшін балық аулау, кит аулау және су жануарларының терісін сату туралы маңызды тарихи деректерді жинауға бағытталған.

Басқа пәндермен қарым-қатынастар

Тарихи экология принципі бойынша пәнаралық болып табылады; сонымен қатар ол экологиялық антропологияның бай рухани тарихынан көптеген нәрселерді қабылдайды. Батыс ғалымдары Платон заманынан бері қоршаған ортаның өзгеру тарихын адамзат тарихынан бөліп қарастыруға болмайтынын білген. Адамның қоршаған ортамен өзара әрекеттесуін сипаттау үшін бірнеше идея пайдаланылды, олардың біріншісі – Ұлы Тіршілік Тізбегі немесе табиғаттағы ішкі заңдылық. Онда барлық тіршілік нысандары реттелген, ал адамзат білімі мен табиғатты өзгертуге қабілетінің арқасында ең жоғары жаратылыс саналады. Бұл табиғаттың өзіне тән дизайнына қарсы, адамның жасаған табиғатына, яғни адамның табиғатты өзгертуіне немесе жобалауына алып келеді. Қоршаған ортаның өзгеруіне қызығушылық 18, 19 және 20 ғасырларда артып, жаңа рухани тәсілдердің пайда болуына әкелді. Осы тәсілдердің бірі – география ғылымының маманы Фридрих Ратцель дамытқан экологиялық детерминизм. Бұл көзқарас бойынша халықтың мәдениетін әлеуметтік жағдайлар емес, қоршаған ортаның жағдайлары анықтайды. Ратцель сондай-ақ адамдарды табиғаттың шектеулерімен байланыстырды, өйткені олардың мінез-құлқы қоршаған ортамен шектеледі және одан тәуелді. Кейінірек Франц Боас тарихи көзқарасын ұсынды, ол экологиялық детерминизмді жоққа шығарды, табиғат емес, тарихтың ерекшеліктері адам мәдениетін қалыптастырады деп мәлімдеді. Бұл тәсіл қоршаған орта қоғамға шектеулер қойса да, әр орта әр мәдениетке әртүрлі әсер ететінін мойындады. Джулиан Стюардтың мәдени экологиясы экологиялық детерминизм мен Боас тарихи көзқарасының қосындысы болып саналады. Стюардтың пікірінше, халыққа табиғат пен мәдениеттен гөрі, белгілі бір ортада қолданылатын күнкөріс тәсілі көбірек әсер етеді. Антрополог Рой Раппапорт экологиялық антропология саласын мәдени экологиядан жаңғырту мақсатымен енгізді. Экологиялық антропологияны зерттеуде табиғи ғылымдардан, әсіресе жүйелік экологиядан экожүйе тұжырымдамасы кеңінен қолданылады. Бұл тәсіл, сондай-ақ жүйелер теориясы деп те аталады, экожүйелерді өздігінен реттелетін және тепе-теңдік күйіне оралатын жүйелер ретінде қарастырады. Бұл теория адам популяциясын тұрақты және қоршаған ортамен үйлесімде әрекет ететін күйде қарастырады. Антрополог Эрик Вольф және басқалардың қайта қарауы тарихи экологияның дамуына ерекше үлес қосты. Осы қайта қараулар мен экологиялық антропологияға қатысты сын-тексерулер халықты тұрақты деп қарастыруды тоқтатып, тарих пен мәдениеттің уақыт және кеңістік өлшемдерін ескеруге бағытталды. Бұл сын-пікірлер ландшафттар мен қоғамдардың тарихи, мәдени және эволюциялық сипатын қарастыру қажеттілігін көрсету арқылы тарихи экологияның дамуына әкелді. Осылайша, тарихи экология зерттеу бағдарламасы ретінде қарапайым немесе күрделі барлық типтегі қоғамдарды және олардың кеңістік пен уақыт бойынша қоршаған ортамен өзара әрекеттесуін зерттеуге мүмкіндік береді.

Тарихи экологиядағы ландшафттар

Тарихи экологияда ландшафт – адам мәдениеті мен адам емес ортаның өзара әрекеттесу аймағы ретінде анықталады. Ландшафт – тарихтың үнемі өзгеріп отыратын физикалық көрінісі. Тарихи экология экожүйе түсінігін қайта қарастырып, оны ландшафтпен алмастырады. Экожүйе тұрақты және циклдік болса, ландшафт тарихи болып табылады. Экожүйелік концепция қоршаған ортаны әрқашан тепе-теңдікке оралуға тырысып жатқандай қараса, ландшафттық концепция «ландшафттық трансформацияны» эволюция процесі деп санайды. Ландшафтар тепе-теңдікке оралмайды, бірақ уақыт өте келе бірінен соң бірі ауытқулардың палимпсесті болып табылады. Бұл этимология көрсеткендей, ландшафттар адам мәдениетімен байланысты болып саналады, кемінде 5-ші ғасырдан бері. Мәдени және тарихи географтардың ықпалы соңғы кезде күшті болды. Олар бұл идеяны Еуропа, Австралия және Солтүстік Америкадағы 19-шы ғасыр неміс сәулетшілерінен, бағбандарынан және ландшафт суретшілерінен алды. Ландшафтар – тек физикалық нысандар ғана емес, сонымен қатар «білім түрлері». Ландшафттар мәдени мағынаға ие, мысалы, көптеген мәдениеттерде жерлеу орындарының қасиеттілігі. Ландшафтты білім формасы ретінде тану тарихи экологияның орталық мәселесі болып табылады, ол ландшафтты антропоцентрикалық тұрғыдан зерттейді. Тарихи экологиядағы ландшафтты қабылдау ландшафт экологиясы сияқты басқа ғылымдардан ерекшеленеді. Ландшафт экологтары биоәртүрліліктің азаюын адамның әрекеттеріне байланысты деп есептейді. Тарихи экологтар бұл әрқашан дұрыс емес екенін мойындайды. Бұл өзгерістерге көптеген факторлар әсер етеді, олар өзгеріп отыратын ландшафтқа үнемі үлес қосады. Ландшафт экологиясы әлі де экожүйелер ретінде анықталған аумақтарға назар аударады. Онда экожүйе үнемі тепе-теңдікке оралады. Керісінше, тарихи экологтар ландшафтты үнемі өзгеріп отыратын құбылыс ретінде қарастырады. Ландшафт экологтары циклдік емес адам оқиғалары мен табиғи апаттарды сыртқы факторлар ретінде қарастырады, ал тарихи экологтар бұзылыстарды ландшафт тарихының ажырамас бөлігі ретінде қарастырады. Осы бұзылу мен тарих түсінігінің бірігуі ландшафтты статикалық бірлік ретінде емес, бірінен соң бірі өзгеру қабаттарын көрсететін палимпсест ретінде қарауға мүмкіндік береді. Тарихи экологтар ландшафттардың уақыт өте келе үнемі өзгеріп отыратынын және бұл өзгерістер ландшафт тарихының бір бөлігі екенін мойындайды. Тарихи экология ландшафттағы біріншілік және екіншілік іздік процестердің болатынын мойындайды. Бұл іздік процестерді адамзатқа қарсы алдын ала пікірлерсіз түсіну керек. Ландшафттық трансформациялар – адамның әсерінен туындаған экологиялық іздік процестер. Біріншілік ландшафттық трансформациялар адамның әрекеті белгілі бір ортадағы түрлердің толық алмасуына және негізгі субстраттың өзгеруіне әкелгенде болады, ал екіншілік ландшафттық трансформациялар түрлердің арақатынасындағы адамның әсерінен туындаған өзгерістерді қамтиды. Ландшафттық трансформация кезеңдері ландшафт тарихын көрсетеді. Бұл кезеңдерді адамдар немесе табиғи себептер тудыруы мүмкін. Осылайша, ландшафтты қабылдау қоғамдардың тарихына және олардың қоршаған ортамен өзара әрекеттесуіне зор әсер етеді. Жер бетіндегі барлық ландшафттар адамның пайда болуына дейін әртүрлі организмдер мен механизмдер арқылы өзгерген. Адамдар әрқашан өздері тұратын жерлерді өзгертіп келген, ал бүгінгі таңда Жер бетінде адамның әсеріне ұшырамаған ландшафттар жоқ.

Адамның әсерінен болатын бұзылулар

Хомо сапиендер тарих бойы қоршаған ортамен өзара әрекеттесіп, бүкіл әлемдегі ландшафттарға ұзақ мерзімдік әсер етіп келді. Адамдар кейде ландшафттарын белсенді түрде өзгертеді, ал кейде олардың іс-әрекеттері екіншілік салдарлар арқылы ландшафттарды өзгертеді. Бұл өзгерістер адамның араласуымен туындаған бұзылулар деп аталады және олар түрлі механизмдер арқылы жүзеге асырылады. Бұл механизмдер әртүрлі: кейбір жағдайларда зиянды, ал басқаларында пайдалы болуы мүмкін. Адамдар мыңдаған жылдар бойы бүкіл әлемде орманды бақыланатын түрде өртеу арқылы ландшафтты өздерінің қажеттіліктеріне сәйкес келтіріп келді. Олар өсімдіктер мен орманды өртеп, егін салу үшін кеңістік жасады, кейде түрлердің биологиялық әртүрлілігін арттырды. Бүгінде, бұрын бақыланатын өртеуді жүзеге асырған жергілікті халықтардың жоқтығынан (әсіресе Солтүстік Америка мен Австралияда), табиғи тұтанған орман өрттерінің саны артты. Сонымен қатар, "экожүйелердің бірінен соң бірі тұрақсыздығы байқалды және еуропалықтардың отты тоқтатуы өсімдіктер мен жануарлардың жоғалуына әкелгенін көрсететін мол деректер бар". Биологиялық инвазиялар енгізілу ортасына қарамастан, ландшафтқа елеулі әсер етеді. Инвазивті түрлерді жою мақсаты жаңа емес; Платон биотикалық және ландшафттық әртүрліліктің пайдасы туралы ғасырлар бұрын жазған. Дегенмен, инвазивті түрлерді жою ұғымын анықтау қиын, себебі түрдің белгілі бір ортада қанша уақыт бойы инвазивті емес деп саналмайтынына қатысты нақты мерзім белгіленбеген. Еуропалық орман шаруашылығы 1500 жылға дейін Еуропада болған өсімдіктерді архетиптер деп, ал 1500 жылдан кейін келгендерін неофиттер деп анықтайды. Бұл жіктеу әлі де шартты, кейбір түрлердің тегі белгісіз, ал басқалары өз ландшафттарының маңызды бөлігіне айналып, кілтті түрлер ретінде жақсы түсініледі. Осының салдарынан, оларды жою ландшафтқа зор әсер етеді, бірақ бұл міндетті түрде инвазияға дейінгі жағдайларға оралуға әкелмейді.

Эпидемиялық ауру

Табиғат пен адам арасындағы байланыс адам аурулары арқылы айқын көрінеді. Сондықтан жұқпалы ауруларды адамның әрекеттерінен туындаған өзгерістердің бір көрінісі ретінде қарастыруға болады, себебі адамдар жұқпалы аурулардың тасымалдаушылары болып табылады. Тарихи деректер бойынша, эпидемиялық аурулардың пайда болуы егіншілік пен отырықшы өмір салтының басталуымен байланысты. Бұрын адамдардың саны аз және жылдам қозғалып отырғандықтан, көптеген инфекциялар созылмалы ауруларға айнала алмады. Егіншілікке байланысты тұрақты қоныстар қауымдар арасындағы байланысты күшейтті, бұл инфекциялардың адамға ғана тән патогендерге айналуына жағдай жасады. Адам ауруларын зерттеуге қатысты жүйелі және салааралық тәсілдер адам мен паразиттер арасындағы өзара байланысты көрсетті. Адам денесіндегі паразиттердің түрлері көбінесе сол адамның тұратын ортасының әртүрлілігін көрсетеді. Мысалы, бушмендер мен Австралия аборигендерінің ішек паразиттері Африка мен Малайзияның аңшы-жинаушыларынан екі есе аз, олар түрлерге бай тропикалық орманды мекендейді. Жұқпалы аурулар созылмалы немесе жедел, эпидемиялық немесе эндемиялық болуы мүмкін, және кез келген қоғамдастықтағы адамдарға әртүрлі деңгейде әсер етеді. Осылайша, адамның араласуы ландшафттағы түрлердің әртүрлілігін арттыра немесе азайта алады, бұл патогендік әртүрлілікте де өзгерістерге алып келеді. Тарихи экология су жолдарының өзгеруіне адамның араласуының әсерін нәзік және күрт өзгерістер ретінде қарастырады. Адамдар суару арналарын салу, су жолдарын кеңейту немесе тарылту және ауыл шаруашылығы немесе көліктік қажеттіліктер үшін басқа да түзетулер жасау арқылы су жолдарын өзгертіп келген. Мезоамерикадағы ылғалды жерлерді ауыл шаруашылығында пайдалану туралы мәліметтер ландшафт пен су жолдарының өзгеруінің эволюциялық тізбегін көрсетеді. Колумбияға дейінгі дәуірде жергілікті ауыл шаруашылығы мамандары егінді әртүрлі экологиялық жағдайларда өсіруге қабілетті болды, нәтижесінде көптеген өзгертілген, өңделген ландшафттар пайда болды. Су жолдарының өзгеруінің әсері әсіресе Мезоамерикада байқалды, онда ауыл шаруашылығының әдістері сумен тазартудан бастап гидравликалық түрлендірілген көп егістік ылғалды алқаптарға дейін жетті. Тарихи экологтар Амазонка бассейнінің ландшафтын мәдени және әлеуметтік еңбекті бейнелейтін деп санайды. Амазонка өзені жергілікті халықтар тарапынан егін өндіру және су тасымалы үшін өзгертілген. Бұрынғы зерттеулер Амазонка ландшафтымен адамның байланысын ескере алмады. Алайда, соңғы зерттеулер ландшафттың жергілікті халықтар тарапынан уақыт өте келе өзгертілгенін көрсетті. Дегенмен, өзендердің табиғи түрде жылжуы адамның оларға тигізген әсерін жасырады. Нәтижесінде, Амазонкадағы жергілікті халықтардың жерді және өзенді өзгертуге қабілеттілігі көбінесе назардан тыс қалады. Алайда, су жолдарының өзгеруі Амазонка ландшафтында сәтті анықталды. Кларк Эриксон Боливия Амазонкасының испандық саваннасындағы халықтар көтерілген егістіктер, ірі қоныстар және топырақ жолдарды салу арқылы антропогендік ландшафтты құрғанын байқады. Эриксон орналасу, форма, үлгі, байланыстар және этнографиялық ұқсастық негізінде жер жұмыстарының белгілі бір түрін, зигзаг құрылымын Боливияның Баурес саваннасындағы балық тұрақтары ретінде анықтады. Жасанды зигзаг құрылымдары көршілес саваннадан көтеріліп, оларды көшіп-қону және шағылысу үшін пайдаланған балықтарды ұстауға арналған құрал ретінде қызмет етті. Су жолдарының өзгеруіне дәлел ретінде Бразилиядағы Игарапе Гуариба да табылды. Бұл Амазонка бассейніндегі адамдар өзендер мен ағыстарды өзгертіп, табиғатқа елеулі әсер еткен аймақ. Зерттеуші Хью Раффлс британдық табиғат зерттеушілері Генри Уолтер Бейтс пен Альфред Рассел Уоллес 1848 жылы Игарапе Мири қаласына жақын жердегі канал арқылы жүзіп бара жатқанда су жолдарының өзгеруін байқағанын атап өтті. Мұрағаттық материалдар көрсеткендей, оны құлдар қазып шығарған. Зерттеулерінде ол су жолдарының манипуляциясы арқылы ландшафтты өзгертуді қолдайтын көптеген деректі және анекдотикалық дәлелдерді келтірді. 1961 жылы Игарапе Гуарибадан келген ауыл тұрғындарының тобы 3 шақырымдай ұзындықтағы канал қазып, биік папирус шөптері өскен алқаптарды аралап, тығыз тропикалық жаңбырлы ормандарға кірді. Тар канал мен оған құйылған ағын уақыт өте келе сағасында ені алты жүз метрден асатын толыққанды өзенге айналды, соның салдарынан Амапа штатының солтүстік бөлігіндегі ландшафт күрт өзгерді. Адамның қызметі өзендердің табиғи рөліне және олардың қоғамдық маңызға әсер етті. Су жолдарындағы осы өзгерістер су тасқынына жататын жерлерге, табиғи толқын үлгілеріне және айналасындағы жерге әсер етті. Мұндай өзгерістерді түсінудің маңыздылығы – бұл Амазонка және басқа да экологиялық орталар туралы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан халықтық және ғылыми көзқарастарды дәлірек түсінуге мүмкіндік береді, олар жергілікті халықтар табиғат күштерімен күрескен жерлер ретінде қарастырылады. Экологиялық ландшафттар орта ретінде емес, қоғам ретінде бейнеленген. Дегенмен, тарихи экологтардың зерттеулері Амазонка сияқты экологиялық ландшафттардың мәдени және биологиялық екенін, жаратылыстан ғана емес, екенін көрсетеді, сондай-ақ су жолдары мен ландшафттардың антропогендік өзгертулерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Басқа жерлерде топыраққа күтім жасау әдістері топырақтың құнарлылығына әсер етпеуі мүмкін. Огайо өзені аңғарындағы Хоупвелл тайпалары салған иконалық дөңгелектер діни немесе рәсімдік мақсаттарға қызмет еткені мүмкін, және ландшафтта топырақтың құнарлылығын өзгертуге ешқандай дәлел көрсетпейді. Неотропикадағы топыраққа күтім жасау (Амазонканы қоса алғанда) адамның араласуының пайдалы нәтижелерінің классикалық мысалы болып табылады. Осы аймақта тарихтағы халықтар табиғи топырақтың құрамын және химиялық құрамын өзгертіп келген. Өзгертілген қара және қоңыр топырақтар, «Амазонканың қара топырағы» немесе Терра прета деп белгілі, өзгертілмеген айналасындағы топырақтардан әлдеқайда құнарлы. Бұл топырақтардың еңбекке көп талап ететін «жарып, көмірлендіру» әдісінің нәтижесі екені қазір қабылданды. Көбінесе белгілі «жарып, өртеу» әдісінен айырмашылығы, бұл әдіс көбірек көмір және аз күл түзеді. Зерттеулер осы топырақтардың 9000 мен 2500 жыл бұрын адамның қызметі нәтижесінде пайда болғанын көрсетеді. Қазіргі жергілікті фермерлер осы қара топырақты іздеп, сатады, ол Амазонка бассейнінің шамамен 10% -ын жабады. Терра претаның өндірілуі оны құнарсыздандырмайды, себебі ол жыл сайын бір сантиметрге дейін көміліп, көміртегіні сіңіру арқылы жаңаруға қабілетті. Амазонканың қара топырағына қызығушылық пен зерттеулер Вим Сомброектың жұмысымен дамыды. Сомброектың топырақтың құнарлылығына деген қызығушылығы бала кезінен бастау алды. Ол Нидерландта дүниеге келді және 1944 жылғы голланд ашаршылығын бастан өткерді. Оның отбасысы ұзақ жылдар бойы күтіліп, жақсартылған шағын жер учаскесінде өмір сүрді. Сомброектың әкесі жерді үйінен шыққан күл мен шірікпен тыңайтып, жақсартты. Сомброек 1950 жылдары Терра претамен кездесті және ол бала кезіндегі топырақты еске түсірді, осылайша оны одан әрі зерттеуге шабыс тартты. Канзас университетінің топырақ биологы Уильям В. Вудс Терра прета зерттеулеріндегі маңызды тұлғалардың бірі болып табылады. Вудс бірнеше маңызды жаңалықтар жасады және осы тақырыптағы оның толық кітаптар тізімі әр он жыл сайын екі есеге көбейеді. Әлем бойынша орманды жерлер жақын орналасқан саванналар мен шабындықтарға қарағанда әртүрлі биологиялық түрлерге ие екені белгілі. Осылайша, көптеген жерлерде «орман аралдарының» құрылуын адамның оң әрекеті деп санауға болады. Бұл Гвинея мен Орталық Бразилияның әдетте біртекті саванналарында шашыраңқы ағаштардың топтарында көрінеді. Бұл топтар ұзақ жылдар бойы интенсивті ресурстарды басқарудың нәтижесі болып табылады. Адамдар жасаған жер жұмыстары мен дөңгелектер, мысалы, Льянос-де-Мохостағы Ибибате дөңгелектері...