Еуропалық Одақ азаматтарының құқықтық мәртебесі

Кіріспе

Еуропалық Одақ мүше мемлекеттерінің азаматтарына берілген заңды құқық

Еуропалық Одақ (ЕО) мүше мемлекеттерінің барлық азаматтарына Еуропалық Одақ азаматтығы беріледі. Ол 1992 жылғы Маастрихт шартының қабылдануымен, Еуропалық Одақтың құрылуымен бірге ресми түрде құрылды. ЕО азаматтығы ұлттық азаматтыққа қосымша болып табылады және оны алмастырмайды. Ол ЕО азаматтарына ЕО заңнамасымен қамтамасыз етілген құқықтарды, бостандықтарды және құқықтық қорғауды ұсынады. ЕО азаматтары ЕО бойынша еркін қозғалуға, тұруға және жұмыс істеуге құқылы. Олар капитал қозғалысына және алымдарға ешқандай шектеусіз, ЕО мемлекеттерінің шекаралары арқылы тауарлар, қызметтер мен капиталдарды еркін саудалауға және тасымалдауға құқылы. ЕО азаматтары өздерінің туған мемлекеті емес, тұратын мемлекетіндегі белгілі бір (әдетте жергілікті) сайлауларда дауыс беруге және кандидат ретінде қатысуға құқылы, сонымен қатар Еуропалық парламент сайлауларында дауыс береді және Еуропалық азаматтардың бастамасына (ЕАБ) қатысады. ЕО азаматтығы, егер азаматтығы бар елдің елшілігі немесе консулдығы шетелдегі елде қорғау немесе басқа да көмекке мұқтаж болса, басқа ЕО мүше мемлекеттерінің елшіліктерінен консулдық қорғау алу құқығын береді. ЕО азаматтары Еуропалық Парламентке, Еуропалық Омбудсменге және Еуропалық Одақ агенттіктеріне тікелей жүгінуге құқылы, егер көтерілген мәселе аталған институттың құзыретіне жатса, ЕО шарттарының кез келген тілінде. ЕО азаматтары ЕО заңнамасының, соның ішінде Еуропалық Одақтың негізгі құқықтарының Хартиясының, жеке деректерді қорғау, қылмыс құрбандарының құқықтары, адам саудасының алдын алу және оған қарсы күрес, тең еңбекақы, сондай-ақ дінге немесе нанымына, жыныстық бағдарына және жасына байланысты жұмыс орнында кемсітушілікке қарсы қорғауға қатысты актілер мен директивалардың құқықтық қорғауына ие. Еуропалық Омбудсменге ЕО азаматтары тікелей жүгіне алады.

Тарих

Қазіргі ЕО азаматтығының мәртебесі Еуропа тарихының мыңжылдықтары мен Еуропаның ортақ мәдени мұрасына тікелей байланысты. "Еуропалық азаматтықтың нақты анықталған құқықтары мен міндеттері бар түрін енгізу 1960 жылдары қарастырылған", бірақ "Еуропалық азаматтықтың негізгі құқықтары – ең алдымен, өмір сүру және Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттерінің аумағында кез келген жерде жұмыс істеу құқығы – 1952 жылы күшіне енген Еуропалық көмір және болат қоғамдастығын құру туралы Париж шартында көзделген еркін қозғалыс ережелеріне қайнар көздік етеді". Париж шарты көмір және болат өнеркәсібінің мамандарына еркін қозғалысты ұсынып, төрт он жылдан кейін Еуропалық Одақ азаматтығына дамыған еркін қозғалыстың бастапқы нысаны ретінде қарастырылуы мүмкін. 1992 жылғы Маастрихт шартына дейін Еуропалық қоғамдастықтардың шарттары экономикалық белсенді адамдардың еркін қозғалысына кепілдік берді, бірақ басқаларына, әдетте, кепілдік берілмеді. 1951 жылғы Париж шарты Еуропалық көмір және болат қоғамдастығын құру туралы осы салалардағы жұмысшылардың еркін қозғалыс құқығын белгіледі, ал 1957 жылғы Рим шарты жұмысшылар мен қызметтердің еркін қозғалысын қарастырды. Дегенмен, Еуропадағы шетелдік тұрғындардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін құқықтық базада еуропалық жеке мәртебенің пайда болуын, еуропалық азаматтықтың ресми мәртебесі енгізілгенге дейін табуға болады. Әсіресе, еуропалық екіншілік заңнама мен Еуропалық соттың сот шешімдері арасындағы өзара әрекеттесу арқылы. Бұл болашақ Еуропалық азаматтықтың бастамасы болды және жаңадан құрылған Еуропалық экономикалық қоғамдастықта жұмысшылардың еркін қозғалысының тәжірибесімен қалыптасты. "Бастапқы" құқықтар Ван Генд эн Лоос және Коста/ENEL істері бойынша екі маңызды шешімнен кейін пайда болуы мүмкін, олар (а) ЕЭК заңның тікелей күші қағидасын және (б) Еуропалық заңның ұлттық заңға, оның конституциялық заңға дейін басымдығын орнатты. Атап айтқанда, Еуропалық сот 1957 жылғы Рим шартының ережелерін тек экономикалық мақсатқа бағытталған деп түсіндірмеді, сонымен қатар кең әлеуметтік және экономикалық мақсатқа бағытталған деп түсіндірді. Еуропалық жеке мәртебеге байланысты құқықтар алдымен "жұмыскерлердің белгілі бір санаттарына, содан кейін барлық жұмыскерлерге, жұмыс істемейтін белгілі бір санаттарға (мысалы, зейнеткерлер, студенттер) және соңында барлық азаматтарға танылды", жұмысшылар мен олардың отбасыларының қабылдаушы мемлекетте толық әлеуметтік интеграциясын ілгерілету үшін. 1612/68 регламенті ЕЭК аумағында мүше мемлекеттердің жұмысшылары мен олардың отбасы мүшелерінің қозғалысы мен тұруына қатысты шектеулерді алып тастап, Рим шартының 49-бабында белгіленген ауыспалы кезеңді аяқтады. Бұл еркін қозғалыс құқықтарын толық жүзеге асыру үшін жағдай жасады ғана емес, сонымен қатар Еуропалық сот кейіннен бірқатар маңызды жаңа құқықтарды мойындады, мысалы: қабылдаушы мемлекеттегі ең төменгі жалақыға құқық, көп балалы отбасылар үшін қоғамдық көлік құралдарындағы бағаны төмендету, мүгедек ересектерге арналған чек алу құқығы, бала туғанда пайызсыз несиелер, жұбайынан басқа серіктеспен бірге тұру құқығы, жерлеу шығындарын төлеу. Кейіннен Левин ісінде сот "жұмыспен айналысу еркіндігі мүше мемлекеттердің экономикасының игілігі үшін бірыңғай нарықты құрудың құралы ретінде ғана емес, сонымен қатар жұмысшының өмір сүру деңгейін көтеру құқығы ретінде маңызды" деп тапты. Еуропалық азаматтық институты құрылғанға дейін ЕҚК "жұмысшы" мәртебесін сөзбе-сөз мағынасынан тыс түсіндіріп, оны экономикалық белсенді емес отбасы мүшелері, студенттер, туристер сияқты субъектілерге дейін кеңейтті. Осыған байланысты сот қызмет алушыға ғана шарт бойынша еркін қозғалыс құқығы беріледі деп шешті, сондықтан экономикалық белсенді немесе жоқ, бірақ олар қабылдаушы мемлекет үшін орынсыз ауыртпалық тудырмаған жағдайда, басқа бір мүше мемлекетке қызмет алушы ретінде көшіп бара жатқан ЕО елінің әрбір азаматы теңдікке ие бола алмайды. Маастрихт шартының Еуропалық азаматтықтың мәртебесі туралы ережелерін (тікелей күші бар, яғни барлық мүше мемлекеттердің азаматтарына тікелей Еуропалық азаматтың мәртебесін беру) сот бірден қолданған жоқ, ол бұрынғы түсіндірме әдісін жалғастырды және Еуропалық азаматтықты прецеденттік құқықты растау және нығайту үшін қосымша аргумент ретінде қолданды. Маастрихт шартының күшіне енгеніне бірнеше жыл өткен соң, сот бұл әдістен бас тартып, дауларды шешу үшін Еуропа азаматының мәртебесін тануға келді. Осы мағынадағы екі маңызды шешім – Мартинес Сала және Грельчик. Бір жағынан, азаматтық кіріктіруші сипатқа ие, өйткені ол иелеріне бостандықтарды ұсынады және осы құқықтарды белсенді түрде қатысуға және пайдалануға ынталандырады және мүмкіндік береді. Екінші жағынан, және келесі фактіні азайтуға болмайды, белгілі бір топты қосу басқаларын ажыратуға әкеледі. Тек белсенді ажырату және шектеу арқылы, яғни, қоспау арқылы формалды критерийлермен сәйкес келетін жекелік құрылады. ЕО тарихы мен жоғарыда айтылған дамуына байланысты, қосу және қоспау прогресісі тартыстарға толы. Азаматтыққа қатысты көптеген динамика формалды құқықтық бөлік пен заңнан тыс/заңнан асып түсетін нәрсе арасындағы тартысқа негізделген; мысалы, экономикалық жағынан белсенді немесе белсенді емес барлық адамдарға бостандық пен құқықтарды кеңейту. Қаржылық мүмкіндігі жоқ қаңғыбас және кедей адамдар осы бостандықтардың иесі емес, себебі экономикалық әрекеттің болмауы. Жағдай сол сияқты, егер туған мемлекет біреудің осы құқықтардан айырылуы мүмкін десе. Экономикалық белсенді емес ЕО азаматтары басқа мүше мемлекетте үш айдан артық тұруды қаласа, қабылдаушы мемлекеттің әлеуметтік көмек жүйесіне орынсыз ауыртпалық болмауы үшін денсаулық сақтамасы мен "жеткілікті ресурстарға" ие болу шартын орындауы керек, әйтпесе оны заңды түрде шығарып жіберуге болады.

The modern EU citizenship status partially relies on the millennia of European history and Europe's common cultural heritage. "The introduction of a European form of citizenship with precisely defined rights and duties was considered as long ago as the 1960s", but the roots of "the key rights of EU citizenship—primarily the right to live and the right to work anywhere within the territory of the Member States—can be traced back to the free movement provisions contained in the Treaty of Paris establishing the European Coal and Steel Community, which entered into force in 1952." The Treaty of Paris introduced freedom of movement for the professionals in the coal and steel industry which may be considered the nascent form of free movement that developed into EU citizenship four decades later. Prior to the 1992 Maastricht Treaty, the European Communities treaties provided guarantees for the free movement of economically active People, but not, generally, for others. The 1951 Treaty of Paris establishing the European Coal and Steel Community established a right to free movement for workers in these industries and the 1957 Treaty of Rome provided for the free movement of workers and services. However, we can find traces of an emerging European personal status in the legal framework regulating the rights and obligations of foreign residents in Europe well before a formal status of European citizenship was introduced. In particular through the interplay between secondary European legislation and the case law of the European Court of Justice. This formed an embryo of the future European Citizenship, and came to be defined by the practice of freedom of movement of workers within the newly established European Economic Community. The rights of an "embryonic" This could happen after the two landmark decisions in the cases Van Gend en Loos and Costa/ENEL, which established (a) the principle of direct effect of EEC law, and (b) the supremacy of European law over national law, including the constitutional one. In particular, the 1957 Rome Treaty provisions were interpreted by the European Court of Justice not as having a narrow economic purpose, but rather a wider social and economic one. The rights associated with the European Personal Status were firstly recognized "to certain categories of workers, then expanded to all workers, to certain categories of non workers (e. g. retirees, students), and finally perhaps to all citizens". so as to promote the full social integration of the workers and their families in the host member state. When Regulation 1612/68 abolished movement and residence restrictions for member state workers and their families in the entire EEC territory, thus ending the transitional period established by article 49 of the Rome Treaty, not only this created the conditions for a full exercise of free movement rights, but a number of important new rights were subsequently recognized by the ECJ, such as: the right to a minimum wage in the host state, the reduction of fares on public transport for large families, the right to a check for disabled adults, interest free loans for the birth of children, the right to reside with a non spousal partner, the payment of funeral expenses. As later stated in Levin, the Court found that the "freedom to take up employment was important, not just as a means towards the creation of a single market for the benefit of the member state economies, but as a right for the worker to raise her or his standard of living". Before the institution of the European citizenship the ECJ interpreted the status of "worker" it beyond its purely literal meaning, progressively extending it to subjects such as non economically active family members, students, tourists. This led the Court to hold that a mere recipient of services has free movement rights under the Treaty, so that almost every national of an EU country moving to another member state as a recipient of services, whether economically active or not, but provided they do not constitute an unreasonable burden for the host state, shall non be granted equality of treatment had a right to non discrimination on the ground of nationality even prior to the Maastricht Treaty. The Maastricht Treaty dispositions on the status of European citizenship (having direct effect, i. e. directly conferring the status of European citizen to all member states nationals) were not immediately applied by the Court, which continued following the previous interpretative approach and employed European citizenship as a supplementary argument in order to confirm and consolidate precedent law. It was only a few years after the entry into force of the Treaty of Maastricht that the Court finally decided to abandon this approach and to recognize the status of European citizen in order to decide the controversies. Two landmark decisions in this sense are Martinez Sala, and Grelczyk. On the one hand, citizenship has an inclusive character, as it allows its holders freedoms and encourages and enables active participation and active use of these rights. On the other hand, and the following is not meant to diminish this first fact, the inclusion of a certain group results in the differentiation of others. Only through active differentiation and demarcation, i. e. exclusion, an identity with formal criteria can be created. Due to the history of the EU and its mentioned development, the progress of including and excluding is inevitably full of tensions. Many dynamics in citizenship grounded in the tension between the formal law part and the non /beyond law surrounding; such as the enlargement of freedom and rights to every kind of explicitly or implicitly economically active persons. Homeless and poor people do not enjoy these freedoms, because of a lack of economic action. The situation is the same when the home state says someone might no longer enjoy these rights. Economically inactive EU citizens who want to stay longer than three months in another Member State have to fulfill the condition of having health insurance and "sufficient resources" in order not to become an "unreasonable burden" for the social assistance system of the host Member State, which otherwise can legitimately expel them.

Айтылған құқықтар

ЕО азаматтарының құқықтары Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шартта және Негізгі құқықтар хартасында тізілген. Тарихи тұрғыдан алғанда, ЕО мемлекетінің азаматы болудың басты артықшылығы – еркін қозғалыс құқығы болды. Бұл еркін қозғалыс Еуропалық экономикалық аймақ елдерінің және Швейцарияның азаматтарына да қолданылады. Дегенмен, Еуропалық Одақ азаматтығының құрылуымен бірге белгілі бір саяси құқықтар да пайда болды.

Еуропалық Одақтың негізгі құқықтар хартиясы

Еуропалық Одақтың негізгі құқықтары туралы хартаны қабылдау ЕО азаматтары мен тұрғындары үшін нақты саяси, әлеуметтік және экономикалық құқықтарды бекітті. Хартаның Бесінші бөлімі ЕО азаматтарының құқықтарына арналған. ЕО азаматтарының қорғалатын құқықтарының ішінде мыналар бар:

Еуропалық парламентке сайлауда дауыс беру және кандидат болу құқығы. Әкімшілік сайлауда дауыс беру және кандидат болу құқығы. Жақсы басқару құқығы. Құжаттарға қол жеткізу құқығы. Петиция беру құқығы. Қозғалыс және тұру еркіндігі. Дипломатиялық және консулдық қорғау.

Сатып алу

Еуропалық азаматтықты алу бойынша жалпы Еуропалық одақ саясаты жоқ, өйткені ол ұлттық азаматтықты толықтырады. (ЕО азаматтығы 1994 жылы Еуропалық қауымдастықтың мүше мемлекеттерінің барлық азаматтарына, халықаралық құқық бойынша Еуропалық қауымдастық мүше мемлекеттері арасында жасалған Маастрихт шарты бойынша берілді, бұл 2007 жылы Еуропалық қауымдастық өзінің құқықтық мәртебесін Еуропалық одақ деп өзгерткенде Еуропалық одақ азаматтығына айналды. Жаңа мүше мемлекеттер қосылған сайын көптеген адамдар Еуропалық одақтың азаматы болды, және әр ретте барлық мүше мемлекеттер осы қосымша азаматтық құқықтарын жеке тұлғаларға беруге мүмкіндік беретін шарттарға енгізілген өзгерістерді ратификациялады. Еуропалық азаматтық әдетте ұлттық азаматтықпен бірге беріледі). Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың 20 (1) бабында мынадай жазылған: "Осымен Одақ азаматтығы орнатылды. Мүше мемлекеттің ұлттығын иеленген әрбір адам Одақтың азаматы болады. Одақ азаматтығы ұлттық азаматтыққа қосымша болып табылады және оны алмастырмайды". Мүше мемлекеттердің азаматтары Одақтың азаматтары болып табылады, бірақ "әрбір мемлекет Одақ құқығын ескере отырып, ұлттықты алу және жоғалту шарттарын белгілейді". Осының салдарынан, Еуропалық одақтың мүше мемлекеттерінде азаматтықты алу және жоғалту ережелері мен тәжірибелері әртүрлі.

Шетелдік аумақтар үшін ерекшеліктер

Іс жүзінде бұл мүше мемлекеттің белгілі бір азаматтар тобына, көбінесе ЕО-ға жатпайтын мүше мемлекеттердің теңізден тыс аумақтарында, ЕО азаматтығын беруден бас тарту мүмкіндігін білдіреді. Бұрынғы мысал – Ұлыбритания. Британдық азаматтық туралы заңның күрделілігіне байланысты 1982 жылы Ұлыбритания үкіметі Еуропалық Одақ мақсатында британдық «ұлт азаматы» деп кімді есептейтінін анықтады: 1981 жылғы Британдық азаматтық туралы заңның I бөлігінде анықталған британдық азаматтар; 1981 жылғы Британдық азаматтық туралы заңның IV бөлігінің мағынасындағы британдық подданныелар, бірақ олар британдық иммиграциялық заң бойынша «тұрақта болу құқығына» ие болған жағдайда ғана; Гибралтармен байланысы арқылы азаматтық алған британдық теңізден тыс аумақтардың азаматтары. Осылайша, бұл декларация бұрынғы британдық колониялармен байланысты әртүрлі тарихи британдық азаматтық санатын, мысалы, британдық шетел азаматтарын, британдық азаматтарды (Overseas), британдық қорғалған тұлғаларды және британдық иммиграциялық заң бойынша «тұрақта болу құқығы» жоқ кез келген британдық подданныйды ЕО азаматтығынан шығарды. 2002 жылы Британдық теңізден тыс аумақтар туралы 2002 жылғы заң қабылданып, британдық теңізден тыс аумақтардың барлық азаматтарына толық британдық азаматтық автоматты түрде берілген кезде (Акротири және Кипр аралындағы британдық егемендік аймақтарымен байланыстыларды қоспағанда) ЕО азаматтығы кеңейтілді. Бұл оларға толыққанды ЕО азаматтығын, оның ішінде еркін қозғалу құқығын берді, бірақ тек Гибралтар тұрғындары ғана Еуропалық парламент сайлауында дауыс беру құқығына ие болды. Керісінше, Джерси, Гернси және Мэн аралындағы британдық азаматтар әрқашан Еуропалық Одақтың азаматтары болып саналды, бірақ британдық теңізден тыс аумақтардың тұрғындарынан айырмашылығы, егер олардың Ұлыбританиямен басқа байланысы болмаса (мысалы, олар Ұлыбританияда бес жыл өмір сүрсе, Ұлыбританияда туылса немесе олардың ата-аналары немесе ата-бабалары Ұлыбританияда туылса), Ұлыбританияға қосылу шартының талаптарына сәйкес, Еуропалық Одақтың еркін қозғалу құқығын пайдалануға тыйым салынды және олардың ЕО-да дауыс беру құқығы болмады. (Гернси паспорты, Мэн аралы паспорты, Джерси паспорты). Тағы бір мысал – Данияның Фарер аралдарының тұрғындары, олар толыққанды дат азаматтығына ие болса да, ЕО-дан тыс және Данияның қосылу шарты бойынша ЕО азаматтығынан шығарылған. Бұл Гренландияның дат аумағының тұрғындарынан өзгеше, олар 1984 жылғы Гренландия шартының нәтижесінде ЕО-ға жатпаса да, аталған шарттың талаптарымен нақты шығарылмағандықтан ЕО азаматтығын алады. (Фарер аралдары мен Еуропалық Одақ; Гренландия және Еуропалық Одақ).

In practice this means that a member state may withhold EU citizenship from certain groups of citizens, most commonly in overseas territories of member states outside the EU. A previous example was for the United Kingdom. Owing to the complexity of British nationality law, a 1982 declaration by Her Majesty's Government defined who would be deemed to be a British "national" for European Union purposes:
British citizens, as defined by Part I of the British Nationality Act 1981. British subjects, within the meaning of Part IV of the British Nationality Act 1981, but only if they also possessed the 'right of abode' under British immigration law. British overseas territories citizens who derived their citizenship by a connection to Gibraltar. This declaration therefore excluded from EU citizenship various historic categories of British citizenship generally associated with former British colonies, such as British Overseas Citizens, British Nationals (Overseas), British protected persons and any British subject who did not have the 'right of abode' under British immigration law. In 2002, with the passing of the British Overseas Territories Act 2002, EU citizenship was extended to almost all British overseas territories citizens when they were automatically granted full British citizenship (with the exception of those with an association to the British sovereign base areas of Akrotiri and Dhekelia on the Island of Cyprus). This had effectively granted them full EU citizenship rights, including free movement rights, although only residents of Gibraltar had the right to vote in European Parliament elections. In contrast, British citizens in the Crown Dependencies of Jersey, Guernsey and the Isle of Man had always been considered to be EU citizens but, unlike residents of the British overseas territories, were prohibited from exercising EU free movement rights under the terms of the British Accession Treaty if they had no other connection with the UK (e. g. they had lived in the UK for five years, were born in the UK, or had parents or grandparents born in the UK) and had no EU voting rights. (see Guernsey passport, Isle of Man passport, Jersey passport). Another example are the residents of Faroe Islands of Denmark who, though in possession of full Danish citizenship, are outside the EU and are explicitly excluded from EU citizenship under the terms of the Danish Accession Treaty. This is in contrast to residents of the Danish territory of Greenland who, whilst also outside the EU as a result of the 1984 Greenland Treaty, do receive EU citizenship as this was not specifically excluded by the terms of that treaty (see Faroe Islands and the European Union; Greenland and the European Union).

Гренландия

Гренландия 1985 жылы Еуропалық қауымдастықтан шыққанмен, Дания Корольдігінің құрамындағы автономиялық аумақ Еуропалық Одақпен байланысын сақтайды және Еуропалық Одақтың теңіз артындағы елдер мен аумақтарының бірі болып табылады. Еуропалық Одақпен байланыс Гренландияда тұратын барлық Дания азаматтарының Еуропалық Одақтың азаматтары екенін білдіреді. Бұл гренландтықтарға Еуропалық Одақтың ішінде еркін қозғалуға және тұруға мүмкіндік береді. Бұл Фарьер аралдарында тұратын Дания азаматтарының жағдайынан өзгеше, олар Еуропалық Одақтың азаматтығынан мүше болмайды.

Мүше мемлекеттің шығуынан ЕС азаматтығынан айырылу

ЕС азаматтығынан айырылудың жалпы ережесі – егер мүше мемлекеттің азаматтығынан айырылса, еуропалық азаматтықтан да айырылады. Бірақ, мүше мемлекеттің ЕО-дан шығуы салдарынан ЕС азаматтығынан автоматты түрде айырылу мәселесі талқылауда. Заңдық ойдың бір мектебі Маастрихт шарты арқылы Еуропалық Одақ заңды тұлға ретінде құрылғанын, содан кейін ол ЕО мен оның азаматтары арасындағы тікелей қарым-қатынасты және ЕО азаматының мәртебесін құрғанын көрсетеді. Клеменс Ридер былай деп санайды: "Ешбір мүше мемлекет өз азаматтарына ЕО азаматтығын беруге міндетті болған жоқ, бірақ олар осы аргумент бойынша, бергеннен кейін бұл мәртебені қайтарып ала алмайды". Осы жағдайда, еуропалық азаматтар өз елдерінің ЕО-дан шығуына байланысты өз еркінен тыс азаматтығынан айырылмауы мүмкін. Нидерланд мемлекеті бұл шешімге шағымданды. Ұлыбритания азаматтары Brexit салдарынан ЕО азаматтары ретіндегі құқықтарының жоғалғанына наразылық білдіріп, сотқа жүгінді. 2023 жылдың маусым айында Еуропалық сот (ЕҚС) бұл шағымдарды түпкілікті түрде қабылдамады. Келісім күшіне енгеннен кейін британдық азаматтар Одақ азаматтығынан айырылды. Азаматтықтан айырылуға қарсы шағымды Еуропалық Одақтың бір мемлекетінде тұратын, бірақ онда азаматтық алмайтын британдық азаматтар білдірді. ЕҚС олардың заңдық талабын қабылдамады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуы нәтижесінде, Еуропалық Одақ және Ұлыбритания үкіметінің пікірінше, британдық азаматтар Еуропалық Одақ азаматтығынан айырылады, ал Еуропалық Одақ азаматтары Ұлыбританияда тұруға автоматты құқықтарын жояды. Бұл мәселелерді ескере отырып, жасалған алдын ала келісімде Ұлыбритания азаматтарының Еуропалық Одақта (және керісінше) тұру құқығы, олар Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығу күніне дейін Одақта тұратын болса, белгіленген. Еуропалық Одақ азаматтары Brexit-тен кейін Ұлыбританияда қала алады, егер және тек қана Еуропалық Одақтың тұруға рұқсат беру жүйесіне (EU Settlement Scheme) өтініш берсе. Бұл ереженің жалғыз ерекшелігі – ирландиялық азаматтар, олар Біріккен Корольдікте тұруға және жұмыс істеуге ортақ саяхат аймағының (Common Travel Area) арқасында құқылы.

"Брекситке" қарсы шыққан еуропалық азаматтар бастамасы

Brexit референдумының нәтижесінде британдық Еуроодақ азаматтарының құқықтары мен мәртебесін қорғауға бағытталған үш Еуропалық азаматтық бастама тіркелді. Осы үш бастаманың ішіндегі ең мықты құқықтық аргументі бар бастама 2017 жылғы 27 наурызда тіркелді және ресми түрде «Еуропалықтарға арналған Еуроодақ азаматтығы: jus soli және jus sanguinis-ке қарамастан, біртұтастықта әртүрлілік» деп аталды. Бұл бастама жоғарыда айтылған бірінші көзқарасқа сәйкес келеді, өйткені бастамамен бірге ұсынылған қосымшада Ридердің еңбегіне нақты сілтеме жасалған. Ленаертс және бастама авторы Еуропалық соттың шешімдеріне сілтеме жасайды, онда: «Одақтың азаматтығы – мүше мемлекеттердің азаматтарының негізгі мәртебесі» (мысалы: Grzelczyk, 31-тармақ; Baumbast және R, 82-тармақ; Garcia Avello, 22-тармақ; Zhu және Chen, 25-тармақ; Rottmann, 43-тармақ; Zambrano, 41-тармақ және т.б.) «Еуроодақ туралы шарттың 20-бабы ұлттық шараларға тыйым салады, егер олар одақтың азаматтарын олардың одақ азаматтығы мәртебесіне байланысты берілген құқықтарының мәнін толық пайдаланудан айыратын болса» (мысалы: Rottmann, 42-тармақ; Zambrano, 42-тармақ; McCarthy, 47-тармақ; Dereci, 66-тармақ; O және басқалар, 45-тармақ; CS, 26-тармақ; Chavez Vilchez және басқалар, 61-тармақ және т.б.). «Еуропалықтарға арналған Еуроодақ азаматтығы» және оның авторы ұсынған аргументке сәйкес, Brexit – еуропалық азаматты Еуроодақ азаматы ретіндегі құқықтарынан айыратын мүше мемлекеттің классикалық мысалы, сондықтан құқықтарды ғана емес, сонымен қатар Еуроодақ азаматының мәртебесін қорғау үшін заң актісі қажет. Бастамада көтерілген кейбір құқықтық мәселелерді түсіндірудегі айырмашылықтарға қарамастан, Еуропалық комиссияның бастаманы тіркеу туралы шешімі бастаманың құқықтық аргументінің күштілігін және маңыздылығын растайды. Екінші жағынан, қарсы аргументке сәйкес, Одақтың азаматтығы тек мүше мемлекеттердің азаматтарына беріледі және Ұлыбритания азаматтары оны жоғалтты, өйткені Ұлыбритания енді мүше мемлекет емес.

As a result of the Brexit referendum, there were three European Citizens' Initiatives that were registered which sought to protect the rights and/or status of British EU citizens. Out of these three initiatives, the one with the strongest legal argument was registered on 27 March 2017 and officially named "EU Citizenship for Europeans: United in Diversity in Spite of jus soli and jus sanguinis". It is clear that the initiative abides by the first school of thought mentioned above because the annexe that was submitted with the initiative clearly makes reference to Rieder's work. Both Lenaerts and the creator of the Initiative refer to rulings by the European Court of Justice which state that:
"Citizenship of the Union is intended to be the fundamental status of nationals of the Member States" (inter alia: Grzelczyk, paragraph 31; Baumbast and R, paragraph 82; Garcia Avello, paragraph 22; Zhu and Chen, parag. 25; Rottmann, parag. 43; Zambrano, parag. 41, etc.) "Article 20 TFEU precludes national measures that have the effect of depriving citizens of the Union of the genuine enjoyment of the substance of the rights conferred by virtue of their status as citizens of the Union" (Inter alia: Rottmann, parag. 42; Zambrano, parag. 42; McCarthy, parag 47; Dereci, parag. 66; O and Others, parag. 45; CS, parag. 26; Chavez Vilchez and Others, parag. 61, etc.) Based on the argument presented by "EU Citizenship for Europeans" and its creator, Brexit is a textbook definition of a Member State depriving a European citizen of his or her rights as EU citizens, and therefore a legal act is necessary to protect not just rights but the status of EU citizen itself. Despite variances in interpretation of some points of law raised by the Initiative, the European Commission's decision to register the initiative confirms the strength and merit of the initiative's legal argument. On the other hand, the counter argument is that citizenship of the Union is expressly conferred only upon nationals of Member States, and has been lost by UK nationals because the UK has ceased to be a Member State.

2022 жылғы шешім

2022 жылғы 9 маусымда Еуропалық Одақ Төрешілігі C 673/20 EP ісі бойынша шешім шығарды. Бұл шешімде Ұлыбританияның барлық азаматтары Ұлыбритания Еуропалық Одақтан шыққаннан кейін Еуропалық Одақ азаматтығын жоғалтқандығы нақтыланды. Шешім болжамды болғанымен, ғылыми әдебиеттерде сынға түсті.

Қауымдасқан азаматтығы

Еуропалық парламенттің Brexit келіссөзшісі Гай Верхофстадтың алғашқы ұсынысы бойынша, Brexit-тен кейін британдық азаматтардың құқықтарын қорғау мақсатында, британдық азаматтарға ЕО-дан шығу келісімінің жалпы тармақтарының нәтижесінде ЕО азаматтығын жоғалтудан бас тарту мүмкіндігі берілген еді. Бұл оларға Еуропалық одақ азаматтары ретіндегі қолданыстағы құқықтары негізінде визасыз жұмыс істеуге жол ашар еді. Ол мұны "серіктес азаматтық" деп атады. Бұл мәселе Ұлыбританияның келіссөзшісі Дэвид Дэвиспен талқыланды. Дегенмен, британ үкіметі ЕО институттарының өз азаматтарына қатысты ешқандай рөлі болмайтынын айқын жеткізіп, тиімді түрде бұл ұсынысты қарастыру мүмкіндігін жойды.

Данияның келісімнен бас тартуы

Дания 1992 жылғы референдумда Маастрихт шартын бастапқыда қабылдамағаннан кейін төрт ерекшелікке ие болды. Бұл ерекшеліктер Эдинбург келісімінде баяндалған және олар Экономикалық және монетарлық одаққа (жоғарыда көрсетілгендей), ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясатына (ОҚҚС), әділет және ішкі істерге (ӘІІ) және Еуропалық Одақтың азаматтығына қатысты. Азаматтыққа қатысты ерекшелікте еуропалық азаматтық ұлттық азаматтықты алмастырмайды делінген; бұл ерекшелік Амстердам шарты барлық мүшелер үшін бірдей тұжырымдаманы қабылдаған кезде мәнсіз болды. Данияның соңғы үкіметтерінің саясаты осы ерекшеліктерді жою үшін референдумдар өткізуге бағытталған, соның ішінде азаматтыққа қатысты ерекшелікті ресми түрде жою, ол қажет болмаса да, заңды күшін сақтап тұр.

Еуропалық ата-бабалары бар адамдарға қолжетімділік

XIX және XX ғасырларда әлемнің түкпір-түкпіріне көшіп кеткен еуропалықтардың көп саны, сондай-ақ кейбір ЕО мүше мемлекеттерінің шектеусіз ұрпақтарға, яғни "қандық байланыс" (jus sanguinis) негізінде азаматтық беруі салдарынан, қазіргі таңда Еуропадан тыс жерде ЕО мүше мемлекетінің азаматтығына құқығы бар, демек ЕО азаматтығына да ие болуға мүмкіндігі бар ондаған миллион, тіпті жүздеген миллион адам болуы мүмкін. Сондай-ақ, Еуропалық елдердің заң шығарушы органдарында осы этникалық топтарға азаматтықты кеңейту мақсатында бірқатар елдердің ұлттық заңдарын өзгерту мәселесі, және оны қаншалықты өзгертуге болады деген кең пікірталас жүрді, бұл ЕО азаматтарының санын одан да арттыруға әкелуі мүмкін.