Кіріспе

Тунга пенетранс – балдырлардың бір түрі, оны жұлқы, жұлқы балдыр, чиго, чиго балдыры, нигуа, никник, құм балдыры немесе теріге кіретін балдыр деп те атайды. Бұл тропикалық және субтропикалық аймақтардың көп бөлігінде кездесетін паразиттік жәндік. Паразиттік өмірінде ол адамдар мен басқа да кейбір сүтқоректі жануарларға елеулі зиян келтіреді. Т. пенетранспен жұғу тунгьяз деп аталады. Жұлқы балдырларын көбінесе талдан (чиггер) деп аталатын қызыл кенелермен шатастырады. Жұлқы балдырлары Орталық және Оңтүстік Америкаға тән, ал кейіннен Сахара төңірегіндегі Африкаға әкелінген. Тунга пенетранстың синонимдері: Саркопсилла пенетранс, Пулекс пенетратес және тағы да басқалар.

Сәйкестендіру

Т. penetrans көбінесе паразиттік сатысында танылады. Терінің stratum corneum қабатының астына енген кезде, оның диаметрі 1 см-ге дейін жете алады. Жұқтырудың алғашқы бір-екі күнінде жұмыс иесі қышыну немесе тітіркену сезінуі мүмкін, бірақ блоханың айналасындағы тері қалыңдағаннан кейін бұл сезімдер басылады және бұл аймақ сезімталдығын жояды. Жұмыртқалармен толығу кезінде блоханың қарыны ісіп, қысым көршілес жүйкелер мен қан тамырларын басуы мүмкін. Бұл қысылу орнына байланысты, жеңіл тітіркенуден бастап күшті дискомфортқа дейін әртүрлі сезімдерге әкелуі мүмкін.

Айырмашылығы

Жиггер деген сөзді чиггер деп аталатын паразиттік кенемен шатастыруға болады. Дегенмен, жиггер – биттерге (Сифонаптералар орны) жататын жәндік. Чиггер – өте кішкентай кене. Кендер теріге еніп, аузынан шығаратын фермент арқылы бұзылған тері жасушаларымен қоректенеді, бірақ кейіннен иесін тастап кетеді. Ересек және дернәсіл түрлері де басқа жануарлармен қоректенеді. Бірақ бұл T. penetrans-ке қатысты емес, себебі тек ересек жәндіктер сүтқоректілермен қоректенеді, ал ересек ұрғашысы өмірінің соңына дейін иесінде қалады.

Ұрпағы мен қоныс тегі

Тунга пенетранс 13 белгілі түр арасында ерекше. Біріншіден, оның кең таралу аймағы бар: Кариб теңізі, Орталық және Оңтүстік Америка, тропикалық (Сахарадан оңтүстікке қарай) Африка және Үндістан, барлығы 88 елге жуық. Екіншіден, ол кең ауқымды жануарларға қоныстануға қабілетті: кем дегенде 26 түрлі жануар, сүтқоректілердің 5-тен астам отрядына жатады. Ал, Тунгидтер тұқымдасының 13 түрінің көпшілігі тек Батыс жарты шарда кездеседі, және әрқайсысы 1-2 ғана жылы қанды жануарларға шабуылдайды. Тунганың жеті түрі тек кеміргіштермен қоректенеді. Екеуі армадилдарға, біреуі жалқауларға, ал тағы біреуі тек ірі қара малға арналған. Тек бір түрі – Тунга тримамиллата, адамдар мен сиырларды да зақымдайды, бірақ бұл тек Эквадор мен Перуде ғана кездеседі. Т. penetrans-тың қоныс аумағынан алынған үлгілер топырақтың бетінен (максималды тереңдігі 1 см) алынды. Топырақ үлгісінде T. penetrans-тың болуы топырақ температурасына, ауа температурасына немесе ауа ылғалдылығына тәуелді емес. Сыртқы үлгілерде T. penetrans-тың тіршілік кезеңдері табылмады. Жауынды маусымда жұқтыру деңгейі төмендейді. Жұмыртқадан шыққаннан кейін блоха екі личинка сатысынан өтеді. Бұл ерекшелік, көптеген блохалар үш сатыдан өтетіндіктен. Даму барысында блоханың мөлшері жұмыртқадан шыққандағы 1,5 мм-ден 1,15 мм-ге дейін (бірінші личинка) азаяды, содан кейін 2,9 мм-ге дейін өседі (екінші личинка). Жұмыртқадан шыққаннан кейін 6-8 күннен кейін личинкалар қуыршаққа айналып, өзінің айналасына қапшақ құрайды. Ол негізінен құмның бетінде және астында өмір сүргендіктен, құм қапшақты тұрақтандыруға және оның дамуын жеделдетуге көмектеседі. Жаңбыр немесе құмның жетіспеуі сияқты қоршаған ортаның өзгеруі, блоханың өсуіне қажетті факторлардың (яғни, құмның) азаюына байланысты, жұқтыру деңгейін төмендетуі мүмкін. Қуыршаққа ешқандай зиян келмесе, 9-15 күннен кейін ересек блоха қуыршақтан шығады. Аурудың табиғи тарихын жіктеуде Форталеза классификациясы әйел блоханың өмір циклының соңғы кезеңін, ол жануардың терісіне еніп, жұмыртқаларын шығарып, өледі, ресми түрде сипаттайды. 1-ші кезеңде әйел чигое блохасының теріге енуімен сипатталады. Денесімен қозғала отырып, әйел блохасы артқы аяқтарын пайдаланып, денесін 45-90 градус бұрышпен жоғары итереді. Содан кейін ену басталады, алдымен ұзын мұрын терінің эпидермисінен өтеді. 3b кезеңінде 2 және 3-тергиттердің хитин экзоскелеті қалыңдайды, бұл құрылымға шағын кальдера сияқты көрініс береді. 3b субстадиясында жұмыртқалардың шығуы, сондай-ақ фекальды орамдар жиі кездеседі. Жұмыртқалар теріге жабысады. Ұзақ мерзімді әсерлеріне тырнақтардың жоғалуы және саусақтардың деформациясы жатады. Бұл, әсіресе, ауыр жұқтырулар нашар санитарлық жағдайлармен және кедейлікпен біріккен жерлерде жиі кездеседі. Еуропалықтардың алғашқы сипаттамасы 1526 жылы Гонсало Фернандес де Овьедо и Вальдес жариялаған, онда ол Колумбтың Санта-Мария кемесі Гаитиде кеме апатқа ұшырағаннан кейін кеме экипажының тері инфекциясы мен оның белгілерін талқылады. Кеме жолдары мен басқа экспедициялар арқылы чигое блохасы әлемнің басқа бөліктеріне, әсіресе Латын Америкасы мен Африканың басқа бөліктеріне тарады. Африкаға таралу 17-19 ғасырларда, әсіресе 1873 жылы Бразилиядан келген Томас Митчелл кемесінің жұқтырған экипажы Анголаға әкелгенде болды.

Емдеу

Қазіргі уақытта тиімділігі дәлелденген ең бір дәрі де жоқ. Паразиттердің аз болуымен байланысты жағдайларда, мысалы, эндемикалық аймақтардан келген туристерге хирургиялық жолмен шығару әлі де басты емдеу болып саналады. Ауыр зардап шеккен адамдарда тунгиазбен байланысты аурудың алдын алудың жалғыз жолы – құм сілтендерінің теріге енуін болдырмау үшін репеллент қолдану.