Кіріспе

Ерлердің әлеуметтік артықшылығы – ерлерге жынысына байланысты берілетін артықшылықтар мен құқықтардың жүйесі. Ер адамның осы артықшылықтарға қол жеткізуі, олардың қоғамдағы идеалды еркектік үлгісіне қаншалықты сәйкес келетініне қарай өзгеріп отыруы мүмкін. 1970 жылдары ерлердің артықшылығын зерттеу феминистік ғылымның назар ортасында болды. Бұл зерттеулер екі жыныстың теңдігіне кедергі келтіретін факторларды қарастырудан басталды. Келесі онжылдықтарда зерттеушілер жыныс, нәсіл, әлеуметтік топ, сексуалдық бағдар және басқа да әлеуметтік жіктелу түрлеріне байланысты артықшылықтардың өзара байланысы мен қабаттасуына көшті.

Шолу

Патриархаттық қоғамдарда еркектерге ерекше құқықтар мен мәртебе беріледі. Бұл – ерлердің үстемдігімен сипатталатын қоғамдар, онда ерлер басты билікті ұстайды және саяси басшылық, моральдық бедел, әлеуметтік жеңілдіктер мен мүлікті бақылау салаларында басымдық танытады. Әйелдердің жүйелі түрде бағынышты болуы салдарынан, еркектер әйелдерге қол жетімсіз экономикалық, саяси, әлеуметтік, білім беру және тұрмыстық артықшылықтарға ие болады. Мұндай патриархаттық жүйелердің ұзақ мерзімді және сұрақсыз қалыптасуы, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келуі артықшылықты иелері үшін көрінбейтін етеді; осы артықшылықтан пайда көретін еркектер өздерінің ерекше мәртебесін жеке қабілеттері мен жетістіктеріне, емес, тегін берілген артықшылықтарға жатқызуы мүмкін. Әлеуметтану ғылымында ерлердің артықшылығы әлеуметтік институттардың құрылымына енгізілген деп есептеледі, мысалы, ерлерге жұмыс орындарында әйелдерден билік беру және әйелдердің дәстүрлі күтім рөлінен пайда табу. Артықшылықтар олардың қоғамның қалған бөлігіне қалай әсер ететініне байланысты оң немесе теріс болып жіктелуі мүмкін. Әйелдерді зерттеу саласындағы ғалым Пегги Макинтош былай деп жазады:

Ерлердің артықшылығымен байланысты теріс жағдайлардың кейбіреулеріне, білікті әйелге қарағанда еркекке жұмысқа орналасу мүмкіндігінің жоғары болуы, сондай-ақ, бірдей жұмыс үшін әйелге қарағанда еркекке көбірек жалақы төленуі сияқты жағдайлар кіреді.

Қолданылу аясы

"Ерлер артықшылығы" термині билікті пайдаланудың жекелеген жағдайына емес, керісінше, қоғамдар мен мәдениеттерде өзара байланысты және бір-біріне тәуелді көптеген жүйелі билік құрылымдарының бірін сипаттайды. Бұл артықшылық барлық еркектерге тең бөлінбейді. Идеалдық еркектік нормасына ең жақын келгендер артықшылықтан ең көп пайда көреді. Батыстың патриархалды қоғамдарында бұл идеал "ақ, гетеросексуалды, қаһармандыққа төзімді, бай, күшті, қатал, бәсекеге қабілетті және тәуелсіз" деп сипатталған. Ерлерді зерттеу саласының ғалымдары осы идеалдық еркектік норманы гегемоникалық еркектік деп атайды. Барлық еркектер белгілі бір деңгейде артықшылықтан пайда алғанымен, нормадан айқын ерекшеленетіндер, әсіресе осы нормаға жақын еркектердің арасында, кейбір жағдайларда толыққанды пайда көре алмайды. Әсіресе, жас кезінде зорлық-зомбылық пен отбасылық зорлық-зомбылыққа ұшыраған ер адамдар өздерін артықшылық иесі деп қабылдамайды. Мұндай зорлық-зомбылық түрлері токсикалық ерлік идеясымен байланысты, ол үстемдік иерархиясын құратын ерліктің нақты моделі, онда біреулер артықшылыққа ие болады, ал екіншілеріне зиян келтіріледі. Ерлер артықшылығының көрінбейтінін, мысалы, АҚШ-тағы гендерлік жалақы айырмашылығы туралы талқылауларда көруге болады; бұл айырмашылық әдетте әйелдердің табысын ерлер табысының пайызы ретінде көрсету арқылы айтылады. Дегенмен, әйелдер табысын базалық деңгей ретінде пайдалану ерлердің жоғары табыс түрінде алатын дивидендін (2005 жылы 32%) көрсетеді. Саудада, қаржы капиталына және басқа да байлық түрлеріне иелік ету мен басқарудағы ерлердің үстемдігі жұмысшы табына және қызметкерлерді жұмысқа алу мен босатуға қатысты ерлердің пропорционалды емес ықпалын тудырды. Сонымен қатар, әйелдерге жұмыста бала күтіміне толық жауапкершілік жүктеледі, олар жұмыстан босатылуы немесе мансаптық өсуден бас тартуы мүмкін, осылайша оларды экономикалық тұрғыдан ерлерге қарағанда нашар жағдайға түсіреді.

Шәкіртақы

Артықшылықты зерттеудің алғашқы академиялық тұжырымдары 1970 жылдары әйелдер зерттеулері саласындағы феминист ғалымдардың еңбектерімен қатар пайда болды. Мұндай зерттеулер әртұрлы жыныстар арасындағы теңдікке кедерес келтіретін факторларды қарастырудан бастау алды. Келесі онжылдықтарда зерттеушілер жыныс, нәсіл, әлеуметтік топ, сексуалдық бағдар және басқа да әлеуметтік жіктелу түрлеріне қатысты артықшылықтардың өзара байланысы мен қабаттасуына назар аудара бастады. Пегги Макинтош, ерлердің артықшылықтарын зерттеген алғашқы феминист ғалымдардың бірі, ерлердің және ақ адамдардың артықшылықтары туралы жазды. Ол "көрінбейтін рюкзак" метафорасын қолданып, артықшылықты топтардың мүшелері көбінесе білмейтін және мойындамайтын, иеленетін артықшылықтар жиынтығын сипаттады. Макинтоштің сөзіне сәйкес, артықшылық – қарама-қарсы жыныстағы адамдарды қанау мақсатымен жасалған әдейі әрекеттердің нәтижесі емес. Алайда, жүйелі бейімділіктен ерлердің ие болып отырған пайдасы әйелдерді туа біткен кемшілікке ұшыратады. Бұл артықшылықтың нәтижесінде туындайтын пайданы ерекше мүмкіндіктер, құралдар, қарым-қатынастар немесе басқа да жағдайлар деп атауға болады. Макинтоштің пікірінше, бұл артықшылық адам ретінде ерлердің дамуына кері әсер етуі мүмкін, сондай-ақ, қолданыстағы артықшылықтар құрылымын сынға салуға немесе өзгертуге болатындығына күмән келтіретін аз адам бар. Студенттердің өміріндегі артықшылықтардың рөлін зерттеу Солтүстік Америкадағы университет білімінде қалыпты жағдайға айналды. Оқушылардың өміріндегі артықшылықтардың (оның ішінде ерлердің, ақ адамдардың және басқа да түрлерінің) болуын назарға алып, педагогтар студенттерге әлеуметтік әділдікке үлес қосуға көмектесетін түсініктерді дамытуға ұмтылады. Мұндай күш-жігерге Макинтоштің артықшылықтың "көрінбейтін рюкзагы" моделі және "Ерлердің артықшылықтарын тексеру тізімі" кіреді.

Мәдениеттің әсері

Ерлер құқықтары мен әкелер құқықтарын жақтаушылар, сондай-ақ феминизмге қарсы ерлер, ерлердің дәстүрлі рөлдері ерлерге зиян келтіретінін қабылдаса да, ерлердің топ ретінде институционалдық билікке және артықшылыққа ие екенін жоққа шығарып, қазіргі таңда ерлер әйелдерге қарағанда құрбандыққа ұшырап отыр деген пікірді айтады. Олардың кейбіреулері әйелдерді қанау мен еркектерге деген жеккөрушілікке қарсы белсенді түрде күресіп, ерлердің артықшылығы әйелдерді қанаумен тығыз байланысты екенін дәлелдейді. Олар ерлердің қанаушылық мінез-құлқын патриархалдық әлеуметтік жүйелерде үйренген мәдени ерекшеліктер деп сипаттайды, туа біткен биологиялық қасиеттер деп қарастырмайды. Профеминистік көзқарас немесе сексизмге қарсы бағытталған кеңінен ерлер қозғалысының жақтаушылары дәстүрлі гендерлік рөлдердің ерлер де, әйелдер де зиян шегуіне себеп болатынын айтады. "Либералды" профеминизм ерлердің осы дәстүрлі рөлдерден қандай қиындықтар көріп жүргенін баса көрсе, ал "радикалды" профеминизм ерлердің артықшылықтары мен жыныстық теңсіздік мәселесіне көбірек назар аударады. Кейбір ерлер әйелдер құқықтарын қолдаса да, олардың жалпы артықшылықтарының осы мәселенің бір бөлігі екенін мойындамайды.

Ұл балаларды қыз балаларға қарағанда артық көру

Үндістан мен Қытайда ер балалар қыз балалардан көбінесе артықшылыққа ие. Ұл балаға деген артықшылық пен әйелдерді кемсітутің кейбір көріністері, заңмен тыйым салынған нәресте өлтіру мен жынысқа қарай жүктілікті тоқтатуға қарамастан, қаламаған қыздарды қанағаттандырмау, зорлық-зомбылыққа салу, тастап кету, тіпті нәрестелерді өлтіру және жүктілікті жою арқылы жоюға алып келеді. Үндістанда осы тәжірибелердің кейбіреуі туған кезде және алғашқы бес жылда ұл балалардың пайдасына жыныс арақатынасының бұрмалануына себеп болды. Ұлдарды қыздардан артық көрудің себептері: ұлдардың діни отбасылық рәсімдердегі рөлі, оны қыздарға орындауға рұқсат етілмейді, сондай-ақ ұлдардың туған отбасының толыққанды мүшелері саналатындығы, ал қыздар күйеуінің отбасына жатады деген сенім, бұл патролокалды дәстүрге сәйкес келеді. Басқа себептерге патрилинеалды әдет-ғұрыптар, олар бойынша тек ұлдар ғана отбасының атын жалғастыра алады, қызға қалыңдық төлеу міндеті, ұлдардың туған ата-аналарын қаржылық тұрғыдан қолдауы күтіледі, ал қыздардан қаржылық көмек алу жағымсыз немесе ұятты деп есептеледі.