Кіріспе

Зороастризмнің символы – Фарвахар (فَرْوَهَر), сондай-ақ Форухар (فروهر) немесе Фарре Кияни (فر کیانی) деп те аталады. Бұл иран діні зороастризмнің ең танымал символдарының бірі. Фарвахардың нені білдіріп тұрғаны туралы түрлі түсініктер бар, оның мағынасы бойынша нақты, баршаға ортақ пікір жоқ. Дегенмен, Фарвахардың зороастризмде фраваши, яғни жеке рухты бейнелейтіні жиі айтылады. Фарвахар – Иранның исламға дейінгі дәуіріндегі ең танымал және көп қолданылатын символдарының бірі, көбінесе оны әшекей ретінде тағады. Әдетте діни мағынасы болғанымен, қазір ирандықтар үшін бұл – зайырлы және мәдени символға айналды.

Этимология

Жаңа парсы тіліндегі فروهر сөзі форухар немесе фаравахар деп оқылады (классикалық парсы тілінде фурохар немесе фурухар деп айтылады). Орта парсы тілінде frawahr (Кітап пахлави: plwʾhl, манихей: prwhr), frōhar (Пазендте 𐬟𐬭𐬋𐬵𐬀𐬭 деп жазылған; бұл алдыңғы форманың кейінгі түрі) және fraward (Кітап пахлави: plwlt', манихей: frwrd) түрлері болды, бұл көне парсы тіліндегі *fravarti сөзінен тікелей шыққан. Авеста тіліндегі түрі fravaṣ̌i (𐬟𐬭𐬀𐬎𐬎𐬀𐬴𐬌) болды.

Тарих

Зороастризмге дейінгі таңбаның пайда болуы Қадимгі Таяу Шығыстың әртүрлі державалары қолданған қанатты күн нұсқасы ретінде басталады, ең бастысы – Ежелгі Египет және Месопотамия. Зороастризмнің бұл таңбаны қабылдауы Неоассириялық бейнелеу өнерінде оның кең таралғандығымен байланысты. Бұл ассириялық суреттерде көбінесе олардың Өмір ағашы бейнеленеді, оның ішінде қанатты дискідегі Ашур құдайы болады.

Зороастризм мәдениеті

Фаравахар Ахеменид патшаларының, мысалы, Ұлы Дарий және ІІІ Артаксеркс сияқты патшалардың қабірлерінде бейнеленген. Бұл символ Персистің фратаракаларының б.з.д. 3-ғасырының соңы мен 2-ғасырының басындағы кейбір монеталарында да қолданылған. Арабтардың Иранды жаулап алуынан кейін де зороастризм иран мәдениетінің бір бөлігі болып қала берді. Жыл бойы Норуз, Мехреган және Чахаршанбе Сури сияқты зороастризм фестивальдары мен күнтізбесімен байланысты мерекелер тойланады. Бұл зороастризм дәстүрінің қалдықтары. 20 ғасырдың басынан бастап фаравахар бейнесі қоғамдық орындарда пайда болып, ирандықтар арасында кеңінен танылды. Фердоусидің "Шахнаме" шығармасы – Иранның ұлттық эпосы, онда исламға дейінгі зороастризм дәуірінен бастап (жартылай тарихи, жартылай мифтік) оқиғалар баяндалады. 1930 жылдың басында салынған Фердоуси мазарына жыл сайын көптеген ирандықтар келіп, онда да фаравахар бейнесі бар. Бұл символ қазіргі зороастрийлер мен парсылар тарапынан қолданылғанымен, оның зороастрий немесе парсы тегі емес екенін атап өту маңызды. Ол алғашқыда Месопотамиялық Ассириялық қанатты құдай Ашурдың бейнесі ретінде пайда болған. Ахеменид әулетінен кейін фаравахар бейнесі парсы өнері мен сәулетінде қолданылмады. Парфтар, Сасанилер және олардан кейінгі ислам патшалары да бұл бейнені пайдаланбады. Символ 20 ғасырда, 2000 жылдан астам уақыттан кейін, парсытанушы Жамшеджи Манекжи Унваланың 1925 және 1930 жылдардағы еңбектерінің арқасында қайта жанданды. Унваланың жұмысын Ирах Джехангир Сорабджи Тарапоревала сынап, қанатты тұлға Ахура Мазданы бейнелемейді деген пікірді жоққа шығарды. Тарапоревала парсы рельефтеріндегі бейнелер патшалардың қасиетті күшінің көрінісі – хваренаны немесе патшалық даңқты бейнелеу үшін жасалғанын, демек, олардың нақты рухани мағынасы жоқ екенін ұсынды. Бұл көзқарас кейіннен Алиреза Шапур Шахбази және Мэри Бойс тарапынан қолдау тапты.

Қазіргі заманғы қолданысы

Иранның императорлық тағы – Күн тағы, Фарахавардың бейнесін көрсетеді. Егемен тақтың ортасында отыратын, жерден көтерілген платформа немесе төсек сияқты пішінделген. Бұл діни-мәдени символ Пахлави әулетімен Иран ұлтын бейнелеу үшін бейімделген. Қазіргі заманғы зороастризмде Фаравахардың бір түсіндірмесі – ол адам жанының және оның дамуының бейнесі, сондай-ақ ізгі мінез-құлықтың көрнекі нұсқауы. Тағы бір кең таралған түсінік – ол Фравашинің бейнесі, бірақ зороастрий әдебиетінде Фравашилер әйелдік жаратылыс ретінде сипатталған. Академиялық ортада Фаравахардың мағынасына қатысты ең басым көзқарас – ол Хваренахты, құдайлық күш пен патшалық дәулетті білдіреді. Символдың жекелеген элементтерін түсіндіруге қатысты бірнеше нұсқалар бар, бірақ олардың көпшілігі жақында жасалған және оның мағынасы бойынша пікірталас әлі де жалғасуда. 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін Иранның түпкілікті ұлттық туының бөлігі болған Арыстан мен Күнге үкімет тарапынан қоғамдық орындарда қолдануға тыйым салынды. Дегенмен, Фаравахар иконалары алынып тасталған жоқ, нәтижесінде Фаравахар иконасы ирандықтар үшін ұлттық символға айналды және Арыстан мен Күнге қарағанда үкімет тарапынан көтеріңкі қабылданып, төзімділік танытты. Қанатты дискінің ежелгі Таяу және Орта Шығыстың өнерінде, дінінде және мәдениетінде ұзақ тарихы бар, ол шамамен 4000 жылдан бері қолданылып келеді және Ашшур, Шамаш және басқа да құдайларды бейнелейтіні белгілі.