Кіріспе
Нидерландының Твенте аймағы (Twente, Tweants диалектісі: Tweante) – Нидерландының шығысындағы аймақ. Ол Оверйссел провинциясының ең урбанизацияланған және шығыс бөлігін қамтиды. Твенте аты, бұл аймақта қоныстанған және римдік тарихшы Тацит есімдерін атаған герман тайпасы – Туйханти немесе Твиханти тайпасынан шыққан болуы мүмкін. Аймақтың шекаралары солтүстік-батыста және батыста Салланд аймағымен (Реге өзені шамамен батыс шекараны белгілейді), солтүстік-шығыста және шығыста Бентхаймнің неміс графтығымен (Динкель өзені шамамен шығыс шекараны белгілейді) және оңтүстікте Актерхук аймағымен (Гелдерланд провинциясы) шектеседі. Твентеде шамамен 620 000 адам тұрады, олардың көпшілігі үш ірі қаласында: Almelo, Hengelo және Enschede қалаларында шоғырланған, соңғысы – аймақтың бас қаласы. Оған он төрт муниципалитет кіреді: Almelo, Borne, Dinkelland, Enschede, Haaksbergen, Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser, Oldenzaal, Rijssen Holten, Tubbergen, Twenterand және Wierden. Hellendoorn және Rijssen Holten мен Twenterand муниципалитеттерінің батыс бөліктері тарихи түрде Салланд мәдени аймағына жатса да, қазіргі кезде Твенте қалалық аймағының құрамына кіреді.
Twente (Twente , Tweants dialect: Tweante) is a region in the eastern Netherlands. It encompasses the most urbanised and easternmost part of the province of Overijssel. Twente is most likely named after the Tuihanti or Tvihanti, a Germanic tribe that settled in the area and was mentioned by the Roman historian Tacitus. The region's borders are defined by the Overijssel region of Salland in the northwest and west (the river Regge roughly defines the western border), the German County of Bentheim in the northeast and east (the river Dinkel roughly defines the eastern border) and the Gelderland region of the Achterhoek in the south. Twente has approximately 620,000 inhabitants, most of whom live in its three largest cities: Almelo, Hengelo and Enschede, the latter being the main city of the region. It comprises fourteen municipalities: Almelo, Borne, Dinkelland, Enschede, Haaksbergen, Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser, Oldenzaal, Rijssen Holten, Tubbergen, Twenterand and Wierden. The whole of Hellendoorn and the western parts of both Rijssen Holten and Twenterand historically belong to the cultural region of Salland, but to the city region of Twente.
Этимология
Түрлі дереккөздер Твенте атауына қатысты бірнеше түсіндірме ұсынады. Рим тарихшысы Тацит өзінің "Германия" еңбегінде қазіргі Твенте аймағында немесе оның жанында қоныстанған твиханти тайпасын еске алады. Осы ат екі құрбандық тасынан табылды, бұл тастар қазіргі Солтүстік Англиядағы Хаусстедс маңындағы Адриан қабырғасындағы римдік күзет бекеті – Верковициумның қираған қалдықтарынан көтерілді. Твиханти тайпасы сол жерде орналасқан римдік фриз атты әскерінің құрамында қызмет еткен. Атаудың пайда болуына қатысты тағы бір түсіндірме бойынша, Твенте – Твенте және Дренте жанындағы округтарды қамтитын Ортағасырлық әкімшілік құрылымның бір бөлігі болған. Дренте атауы *þrija hantja сөзінен туындаған, яғни "үш жер" деген мағынаны білдіреді, ал Твенте *twai hantja, немесе "екі жер" деген мағынаны білдіреді деп есептеледі.
Бейнелеу
Твенте – Овериссель провинциясының ең қалаланған бөлігі болса да, ол көркем жарасымды ауылдық жерлерімен әйгілі. Бұл аймақ кейде бокаж ландшафты ретінде сипатталады, ол елдің басқа аймақтарынан көптеген туристерді тартады. Мысалы, Динкель өзенінің ирек жолындағы Луттерзанд немесе Маркелоның жанындағы Фрезенбаргтегі кең қызыл гүлді далалар танымал. Твенте солтүстіктен оңтүстікке қарай батыс Твентедегі төбелермен (Холтерберг, Рийсерберг, Фризенберг, Нийвердалсе Берг, Хелендоорнсе Берг) және шығыстағы төбелермен екіге бөлінеді. Олдензаалдың жанындағы Танкенберг – ең биік нүкте. Оотмарсум және, аздау дәрежеде, Ольдензаал қалалары әдемі тарихи ғимараттарымен танымал. Соңғысында «Ескі Сұр» деген мағына беретін Оале Гризе аталған көрнекті романдық шіркеу орналасқан, ол Нидерландыдағы ең көне романдық шіркеу. Твентедегі сегіз қала қала құқығын алған: Алмело, Делден, Дипенхейм, Энсхеде, Гур, Ольдензаал, Оотмарсум және Рийссен. Твенте экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына тәуелді болғандықтан, ландшафтта көптеген шабындықтар мен жайылымдар, арасында бұталар мен тоғайлар кездеседі. Бұрын Твентені Нидерландының қалған бөлігінен қол жеткізуді қиындатқан, сондай-ақ табиғи қорғаныс қызметін атқарған бірнеше батпақтар, саздақтар мен торфты жерлер бар. Бұл Твенте тұрғындарын сауда, саясат және сән саласында Нидерландының батыс бөлігіне қарағанда шығысқа (әсіресе Вестфалия мен Мюнстерге) қарай бейімдеді. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Твенте Нидерландының ең қызықты аймақтарының бірі болып табылады. Онда әртүрлі кезеңдерге жататын қабаттар (жер қабаттары) салыстырмалы түрде кішкентай аумақта шоғырланған. Лоссерде ашық тас карьері бар, ал Хенгело мен Боэкелода бірнеше тұз шахталары орналасқан. Батыс Твентедегі Нийвердал қаласы – Нидерландыда алтын табылган жалғыз жер.
Экономика
Твенте негізінен ауыл шаруашылығына, қызмет көрсету саласына және аздап туризмге тәуелді. Твенттегі ұлттық беделдің артуы өңірлік өнімдердің сатылымын көбейтті. Голландияның ірі сыра қайнатушы зауыттарының бірі – Гролш сыра зауыты Твентеде орналасқан. Твентеде көптеген құрылыс компаниялары бар, ең әйгілісі Рийсен қаласында, онда құрылыс және оған байланысты электрмен жабдықтау, сантехника және жылу оқшаулау сияқты салаларда жиырмадан астам компания орналасқан. Солтүстік-батыс Твентедегі кейбір ауылдар, мысалы, Вестерхаар Вризенвеенсевейк, жол құрылысы саласында жұмыс істейтін көптеген тұрғындарымен танымал. Кейбір құрылыс компаниялары АҚШ және Азия сияқты елдерде кеңселер ашты немесе инвестиция жасады. Твентеде сонымен қатар ауыл шаруашылығына, мұнай құбырларына, азық-түлік өндірісіне, автоматтандырылған құрастыруға және тағы да басқа машина жасау компаниялары көп. Олардың көптегені жаһандық клиенттер базасына ие. Аталған салалардан басқа, Твентедегі көптеген адамдар көлік саласында жұмыс істейді. ХХ ғасырдың екінші жартысында жүк тасымалдау компанияларының саны күрт өсті.
Мәдениет және фольклор
Твенте туы – ақ түсті, шапшаң қимылдаған ат бейнесі бар жарқын қызыл мата. Бұл бейне саксондық жылқыдан, яғни Вестфалия және Төменгі Саксонияның елтаңбаларындағы шапшаң аттан шыққан деп саналады, сондай-ақ Англияның Кент графтығының (қазіргі заманғы) елтаңбасында да қолданылады. Твенте тұрғындары кейде "Тукер" деген атпен аталады.
Дәстүрлер
Твентедің ауылдық аймақтарында "noaberskop" деп аталатын ұғым ерекше маңызға ие. Қысқасы, noaberskop – көршілердің бір-біріне қамқорлық жасауы немесе көрші кеңес сұрағанда ақылға кеңес беруі. Мысалы, бір-біріне поштаны алып беру, екінші отбасы демалыста болғанда гүлдерді суару, бір-бірінің үй жануарларын қарау сияқты істерді қамтиды. Noaberskop – құқықтар мен міндеттердің мәселесі саналады. Көрші, егер бір нәрсені жөндеу немесе күту қажет болса, басқа көршісінен көмек сұрауы мүмкін, бірақ егер ол көрші жақсылық жасауды сұраса, бас тарту өте әдепсіз болып есептеледі. Көршілер бір-біріне тойларды (үйлену, жерлеу, туған күн және т.б.) ұйымдастыруға көмектеседі. Қазіргі заманғы әлеуметтік қызметтер noaberskop байланыстарының қажеттілігін азайтса да, кейбір қауымдастықтар жаңа келгендердің осы ескі дәстүрлерге бейімделуін және басқалармен "көршілік қарым-қатынас" орнатуын құптайды, ал noaberskop міндеттерін орындамау әлі де ауыр жайт деп есептелуі мүмкін. Твентеде Рождествода қысқы мүйіздерді тарту және Пасха оттарын жағу сияқты дәстүрлі мәдени амалдар сақталған. Твенте сонымен қатар "жергілікті дәстүрлі спорт" деп саналатын "klootsketersverenigings" (жол боулингі қауымдастықтары) деп аталатын көптеген ұйымдарымен де танымал. Оотмарсум қаласында жыл сайын Пасха маңында "vlöggeln" деп аталатын дәстүр өтеді. Біріншіден, сегіз жас жігіт таңдалып, олар "Poaskearls" (Пасха жігіттері) деп аталады. Пасха күні таңында Poaskearls қол ұстасып, адам тізбегін құрайды. Олар қаланың бірнеше үйлерін аралап, псалмдер оқиды, содан кейін басқа тұрғындар мен көрермендер тізбекке қосылуы мүмкін. Біраз уақыттан кейін тізбек қала орталығында тоқтайды, онда әкелер балаларын үш рет көтеріп, "Аллилуйя!" деп айғайлайды. Жиын далаға қарай жалғасады, онда қауым үлкен Пасха отын жағады. Жиналғандар псалм оқиды, содан кейін Poaskearls отты жағады. Бұл Рим католиктерінің христиандыққа дейінгі өнімділік дәстүріне бейімделуі деп саналады. Олдензаалда, шығыс Твенте сияқты, көптеген Рим католиктері бар, онда әсем карнавал тойланады. Твенте батысында негізінен протестанттар тұрады. Бүгінде Твенте Нидерландыдағы ең ірі ассириялықтар қауымдастығының орны болып табылады.
Тағам
Твенте әрқашан үлкен мәдени аймақтардың бір бөлігі болғанмен, тамақ дәстүрлерін қарыз алып, бейімдеп келген, бірақ «типикалық Твенттік» саналатын дәстүрлі тағамдар мен жеңіл тамақтар да бар. Твентенің ең танымал тағамдарының бірі – крентевегге. Бұл – бала туғанда пісірілетін құраты бар нан. Крентевегге әдетте ұзын болып келеді, кейде бір метрге дейін созылып, қалың тілімдерге бөлінеді. Қазір де кофеге ілеспес танымал дәм, бірақ енді тек бала туумен байланысты емес. Тағы бір типикалық Твенттік тағам – баклаверворст (шамамен «пісірілген бауыр шұжығы» деп аударылатын), көбінесе бакворст деп қысқартылады. Бұл – дәмді шошқа етінен жасалған шұжық, диаметрі шамамен 15 см. Шұжық 1 см-ге кесіліп, пісіріледі. Әдетте кешкі асқа берілмейді, бірақ түскі асқа немесе сэндвич ретінде жеуге қолайлы. Бұл негізінен маусымдық өнім, себебі ыстық әрі дәмді болғандықтан, тек қыс айларында ғана қол жетімді. «Типикалық Твенттік» деп аталатын бірнеше тағам бар, бірақ олар қазіргі уақытта жиі дайындалмайды. Мысалы, stip in de pan және balkenbriej. Твентенің ең танымал сусыны – Grolsch лагері. Бастапқыда Актерхук аймағындағы Гренло қаласынан шыққан болса да, сыра зауыты Энсхеде қаласына жақын Боэкелоға көшірілді. Сондықтан қазіргі уақытта ол Твенттік бренд саналады. Беккум қаласында салыстырмалы түрде жаңа бренд – Twents Bier лагері пісіріледі. Твентте ащы сусын дайындаудың ұзақ тарихы бар. Көптеген жергілікті ащы сулар бар, олар көбінесе арнайы жағдайлар мен мерекелерде өндіріліп, тұтынылады. Көбінесе олар туған ауылдан тыс сатылмайды. Твенттік отбасылар дәстүрлі түрде кешкі асқа картоп, көкөніс және ет жегенмен, Твентке әлемнің түкпір-түкпірінен келген иммигранттардың көптеген ағыны, олармен бірге өздерінің тамақ дәстүрлерін алып келді, орташа Твент тұрғынының тамақтану көкжиегін кеңейтті.
Сәулет
Твенте – ауылдық және қалалық аймақтарды қамтитын өңір, олардың екеуі де ерекше сәулеттік дәстүрлерді қалыптастырған, сонымен қатар аймақ заманауи сәулетімен де танымал. Твентедегі саксон мұрасы дәстүрлі шаруашылықтар мен тұрғын үйлердің дизайнында көрінеді. Твенте Нидерландыдағы жалғыз сақталған lös hoes (сөзбе-сөз – «бос үй») өңірі, бұл бұрын Нидерландының шығысы мен Германияның солтүстігінде кең таралған құрылыс стилі. Lös hoes көбінесе адамдар мен мал бірге тұратын бір бөлмеден тұратын. Шатырлары, заманауи үйлермен салыстырғанда салыстырмалы түрде үлкен, жалпы биіктіктің шамамен 2/3 бөлігін құрайды, көбінесе сабанмен жабылып, қалың діңгектермен сүйеніп тұрады. Энсхедедегі Твентевелле мұражайы өз аумағында lös hoes үлгісін қайта жаңғыртты. Көптеген заманауи үйлер Твенте саксондық элементтерімен, мысалы, сабан шатырлармен, қақпақтарды безендіру үшін ағаш тақтайшалармен және (қақпақ белгілерімен) – өмір ағашы, крест, якорь, жүрек, күн дөңгелегі және екі қаршығадай шабысқан жылқы сияқты стильделген символдармен жасалады. Бұл gewelteekns үйдің алдыңғы және артқы қақпақтарының тігінен орнатылады. Осы символдардың ырысқа шақыру немесе бақытсыздықтан сақтау үшін қолданылатынына сенеді. Аймақтағы заманауи сәулеттің дамуы 19 және 20 ғасырлардағы өнеркәсіптік дамумен тығыз байланысты, оны көптеген зауыт кешендері, қоғамдық ғимараттар, сондай-ақ Tuindorp 't Lansink (1910-шы жылдар, архитектор Карел Мюллер) сияқты бау-бақша ауылдарымен қоса тұрғын үй жобаларында көруге болады. Голландия сәулет тарихындағы көптеген белгілі тұлғалар аймақта өздерінің іздерін қалдырды, олардың ішінде Пит Блом, Ван ден Брук & Бакема, Виллем Дудок, Хан ван Логем және Геррит Ритвельд бар. Әсіресе, 1961 жылы Вим ван Тиен мен Сэмюэл ван Эмбденнің бас жоспары бойынша салынған Энсхедедегі Университет Твенте кампусының сәулеті қызығушылық тудырады. Заманауи және қазіргі заманғы сәулеттің басқа да мысалдары Энсхедеде, сондай-ақ Альмело және Хенгело сияқты басқа да ірі қалалық орталықтарда, тіпті кішігірім қалаларда да кездеседі. Мысалы, Гур қаласындағы құрылыс компаниясы өзінің бас кеңсесін Фриденсрайх Хундертвассер стилінде салған, ол жанды түстер мен табиғи формаларды қолдануымен танымал. Көптеген құрылыс компанияларының тамыры немесе бас кеңсесі Твентеде орналасқан. Әсіресе Рийсен қаласында, онда жиырмадан астам түрлі құрылыс компаниялары, сондай-ақ сантехника, ғимараттарды жылу оқшаулау және электрмен жабдықтау сияқты қосымша қызметтерді ұсынатын компаниялар бар. Бұл Твентені сәулетшілер үшін тартымды орынға айналдырады.
Тілдер
Жергілікті тілдің түрі – Твент. Ол Төменгі неміс тілдер тобының Вестфалиялық тармағының диалектісі, Лимбург тілімен бірге Нидерландының екі ресми танылған аймақтық тілінің бірі. Твентте Твент аймағының барлық бөліктерінде сөйленеді, бірақ ауылдан ауылға айтылуы немесе сөздік қоры әр түрлі болуы мүмкін, бірақ мұндай нұсқалар өзара түсінікті және Төменгі неміс диалектілерінің үздіксіз тізбегін құрайды. Диалектілер көбінесе екі негізгі санатқа бөлінеді, атап айтқанда Шығыс Твент және Твентс Гроафскоп, бірақ айырмашылықтар көбінесе маңызсыз. Диалектілер белгілі бір шибболет қызметін атқарады; айырмашылықтары аз акценттер сөйлейтіндерге басқалардың тегін анықтауға көмектеседі. Сөйлейтіндер әдетте өз диалектін «Твент» деген жалпы атаумен емес, жергілікті нұсқасының атымен атайды. Мысалы, Маркелодан келгендер өз диалектін «Мааркелс» деп атайды, ал Овердинкельден келгендер «Оавердеенкелс» тілінде сөйлейтінін айтады. Диалект соңғы ғасырдың басынан бері белгілі бір кезеңде кемсітуге ұшырады, бұл оның қолданылуының азаюына әкелді, бірақ оны сақтау және қолдануға қызығушылық қазіргі уақытта артып келеді, нәтижесінде диалект фестивальдары, жазу байқаулары және басқа да мәдени жобалар ұйымдастырылуда. Рийсен-Холтен муниципалитетінің кеңесі жылына бір рет диалектте конференция өткізеді, ал 2008 жылы кеңсе қызметкерлерін ресми түрде екі тілді деп жариялады, бұл Рийсен тұрғындары үшін голланд тілінен гөрі Твент тілінде сөйлеуге ыңғайлы жағдай жасады. Басқа муниципалитеттер кеңестері де диалекттік конференцияларды сынап көруге дайын екендіктерін білдірді, мысалы, Хелендоорн және Вирден муниципалитеттері. Бұрынғы Ван Дайнсе институты, қазір TwentseWelle мұражайының құрамында, Твенттің өткені мен қазіргісін зерттеумен айналысады. Ол Энсхеде қаласында орналасқан және Твенттің аймақтық мәдениетін, фольклорын, тілін, мәдени тарихын және ландшафтын зерттейді. Сонымен қатар, ол Твент тарихынан материалдарды жинап, сақтап, зерттейді және көрсетеді. Оның басты көрнекіліктерінің бірі – толық көлемдегі тарихи Твентс «lös hoes» (ашық үй, жеке бөлмелері жоқ шаруа үйі, онда мал мен адамдар бірге өмір сүрді). Мұражай өз үй-жайларының белгілі бір бөлігін Twentse Taalkamer (тіл бөлмесі) деп белгіледі, онда келушілер тілмен таныса алады. Твент диалектісі солтүстікке қарай Актерхукс, батысқа қарай Саллаанд, Голландия-Германия шекарасынан Grafschafter Platt (Графшафт Бентхайм) және Münsterlandisch (Мюнстерланд) сияқты айналадағы аймақтардың диалектілерімен өзара түсінікті.
Спорт
Кәсіби деңгейде Твентеде ұлттық Эредивизи лигасында ойнайтын екі футбол клубы бар: «Гераклс Альмело» және Энсхедедегі «ФК Твенте», соңғысы жақындағы жылдары ең табысты командалардың бірі болып табылады, 2010 жылы Эредивизи титулын және 2011 жылы KNVB кубогын жеңіп алды. Твенте – Марлин Велдхуис және Хинкелиен Шредер сияқты Олимпиада алтын медалі иегерлерінің, сондай-ақ Джерон Дуббельдам, Герко Шредер және Жос Лансинк сияқты халықаралық деңгейде танымал ат спортымен (ат айдау және ат секіру) айналысатын спортшылардың туған жері. Брам Танкинк, Том Стамсниддер және Йост Постума сияқты велоспорттың белгілі бірнеше кәсіби спортшылары да Твентеден шыққан. Әуесқойлар деңгейінде көптеген адамдар жергілікті клубтармен қол доп, теннис, футбол және волейбол сияқты танымал командалық спорт түрлерімен демалыс үшін айналысады. Соңғы онжылдықтарда ирландтық боулингке ұқсас, жергілікті дәстүрлі спорт түрі – клоотскейтнге қызығушылық артып келеді. Ол көбінесе демалыс немесе мәдени қатысу үшін ойналады. Дегенмен, бірнеше (жартылай) кәсіби клоотскетер клубтары бар. Бұл қызметкерлердің саяхаттарында танымал ойын түрі.