Кіріспе

Эсперантоға негізделген жасалма тіл түрі. Эсперантидо (көпше түрі – Esperantidoj) – Эсперанто тілінен туындаған жасалма тіл. Эсперантидо атауы бастапқыда қазір Идо деп белгілі тілге қатысты. Эсперантидо сөзінде (ido) жұрнағы бар, ол «бала (ата-анасынан туған), жас (жануардың) немесе ұрпақ» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан, Эсперантидо сөзбе-сөз «Эсперантоның ұрпағы» дегенді білдіреді. Эсперантоның (немесе басқа Эсперантидолардың) лексикасын, грамматикасын, айтылуын немесе орфографиясын жақсартуға тырысып, олардағы кемшіліктерді немесе әлсіз жақтарын жою мақсатында көптеген Эсперантидолар жасалды. Ал кейбіреулері тілдік ойын ретінде немесе Эсперанто әдебиетінің әртүрлілігін арттыру үшін құрылды.

Тіл реформалары

Бұл жасалған жақсартулар эсперанто тілін алмастыру мақсатында болған. Эсперанто шеңберіндегі, мысалы, орфографиялық реформалар мен ризм сияқты шамалы жақсарту ұсыныстары эсперантидо деп есептелмейді.

Мондолинко

Mundolinco (1888) – 1888 жылы құрылған алғашқы эсперантидо. Эсперантодан айырмашылықтары: сын есім мен жұрнақты «е» жұрнағының астына біріктіру, айыптау септігі мен сын есімнің үйлесімін жою, етістіктердің жіктелуін өзгерту, диакритикалық белгілерді алып тастау және сөздік қорын латын тіліне жақындату, мысалы, «ең» деген мағынаны білдіретін эсперантодағы «plej» бөлшегін «osim» суперлятивімен алмастыру.

Реформаланған эсперанто

1894 жылы Заменгоф өзі тілде бірнеше өзгерістер ұсынды, олар эсперанто қауымдастығы тарапынан қабылданбады және кейіннен Заменгофтың өзінен де бас тартылды.

Идо

Идо (1907), эсперантидолардың ең ірісі, француз, ағылшын және итальян тілдеріне таныс болуға негізделген Батыс Еуропаның идеал тіл туралы күтулерімен Эсперантоны жақындастыруға тырысты. Реформаларға мыналар кірді: әріптердегі ĉ және re сияқты диакритикалық белгілерді алып тастау арқылы жазуды өзгерту; k/q орфографиялық айырмашылығын қайта енгізу; екі ең белеңді фонемалық қарама-қайшылықты жою (олардың бірі стандартты Эсперантодан тиімді түрде алынып тасталды); инфинитивтерді r-мен, ал көпше түрін i-мен аяқтауды тоқтату (итальян тілі сияқты); сөйлемдегі сөздердің ретін бекіту арқылы жаттық жағдайды жою және сөздердің жатысқа ие болуын азайту; лексикадағы ерлік белгіні азайту, еркек жұрнағын және эпицентрлік үшінші жақ есімдігін ұсыну; роман тілдеріне ұқсас формалармен есімдіктер мен коррелятивтерді алмастыру; Эсперантодағы антонимдік префикстің қолданылуы үшін жаңа түбірлерді қосу; Эсперантоның басқа тұрақты туындыларын жеке түбірлермен алмастыру, олар батыстықтарға жақсырақ есте қалуға көмектеседі деп есептеледі; және герман және славян лексикасының көп бөлігін роман тілдерінің формаларымен алмастыру, мысалы, ағылшын тілінен алынған "шипо" орнына "наво". Төмендегі Идо Патер ностерін қараңыз.

Саусауы

Рене де Соссюр (тіл білімі маманы Фердинанд де Соссюрдың ағасы) 1907 жылы Ido-ға жауап ретінде жарық көрген, кейіннен Antido 1 («Анти Идо 1») деп аталған көптеген Эсперантидо ұсыныстарын жариялады, ол Эсперантодан үнемі алшақтады және 1937 жылы консервативті Эсперанто II-мен аяқталды. Эсперанто II j әрпін y-мен, kv-ді qu-мен, kz-ді x-пен, диакритикалық әріптерді j (ĵ және ĝ), w (ŭ) және sh (ŝ), ch (ĉ) диграфтарымен алмастырды; iĝ-дегі пассивті ev-мен, белгісіздік жұрнағы aŭ-ды adverbial e-мен, есімдердегі accusative on жұрнағын u-мен, ал есімдердегі көпшелік жұрнағын n-мен алмастырды (мысалы, «мүшелер» үшін membrun for membrojn); сөйлемдегі келісімді жойды, конкордтар кестесін өзгертті, басқа да шағын грамматикалық сөздерді, мысалы, «және» деген мағынадағы kaj үшін ey-ге ауыстырды, және есімдіктерді есімдер сияқты қарастырды, сондықтан li («ол») есімдігінің көпше түрі ili («олар») емес, lin, ал ĝi («ол») есімдігінің accusative түрі ju болады.

Румынша

Romániço (1991) – тек роман тілдерінің лексикасын қолданатын эсперантидо. Оның атауы латын сөзі romanice-ден шыққан, ол «роман тілінде» деген мағынаны білдіреді. Интерлингвадан өзгешелігі, ол қазіргі роман тілдеріндегі сөздердің түпкілікті бастапқы формаларын пайдаланады, сондықтан оның жазуы көбінесе латын тіліне ұқсайды. Ол эсперантоның роман тіліне жатпайтын сөздерін және грамматикасының бір бөлігін роман конструкцияларымен ауыстырады, сәл икемсіз жазуға рұқсат береді және жарастыру, атаулардың үйлесімі, уақыт және модальдық түрлерге қарай етістіктердің өзгеруі, сондай-ақ туа біткен жыныс сияқты сынға ұшыраған кейбір ерекшеліктерді жояды, бірақ сөздердің түрлерін білдіретін о, а, е қосымшаларын және біріктіруші морфологияны сақтайды. Қосымша, Romániço çh (ĉ), kh (ĥ), sh (ŝ) және th диграфтарын қолданады (эсперантода баламасы жоқ; бұл дауыссыз тіс ұсқыншағы немесе демімен айтылатын дауыссыз альвеолалық жарылыс дыбысын көрсетеді).

Эсперантоның мамандықтары

Эсперантоны мамандандырылған қолдануларға бейімдеу үшін әртүрлі жобалар бар. Эсперанто де ДЛТ (1983) – солардың бірі; ол машиналық аударма үшін аралық тіл ретінде Эсперантоны бейімдеу болды.

Әдебиетте қолданылатын эсперантидтер

Эсперантода табиғи тілдерге тән сленг, диалектілік айырмашылықтар немесе архаизмдер өте аз. Көптеген авторлар мұндай айырмашылықты түпнұсқа әдебиетте әсер ету үшін немесе ұлттық әдебиеттен осындай айырмашылықты аудару үшін қажет деп санады.

Диалектілері

Кейде эсперанто авторлары реформалық жобаларды диалекттер рөлінде пайдалануға тырысқан, мысалы, стандартты эсперанто мен Идоны итальян тілінің екі диалектісінде жазылған пьесаны аудару үшін қолданған.