Кіріспе

Эфиопиялық дворян; 1847 жылдан 1855 жылға дейін Шева патшасы Хайлемелекот Сахле Селассие (1824 – 9 қараша 1855) 1847 жылдың 12 қазанынан өліміне дейін Эфиопияның тарихи Шева аймағының негусі болды. Ол – маңызды амар ақсүйектері Негус Сахле Селассие мен оның әйелі Войзеро Безабиш Вулденің үлкен ұлы.

Ұрпағы және ерте өмір

Амхара патшалық әулетінен шыққан. Хайлемелекот – Шева королі Сале Селассие мен Войзеро Безабиш Вулденің үлкен ұлы. Хайлемелекоттың 5 толыққанды бауырлары болған, 4 қарындасы және бір інісі Сайфу Сахле Селассие, ол үш немесе төрт жас кіші. Әкесінің көптеген кәнизактарынан туған көптеген жартылай бауырлары да болды, олардың ішінде Хайле Микаэль Сахле Селассие және Дарге Сахле Селассие де бар. Уильям Корнуоллис Харрис Сале Селассие сарайына дипломатиялық миссиямен келген кезде Хайлемелекот пен Сайфу әртүрлі монастырьларда тұрып, дәстүрлі шіркеу білімін алды. Әрқайсының қасында евнух, күтімші және қамқорлар болды, олардың міндеті – бақылау және тәртіп сақтау еді. Оқудан басқа, ұлдар атқа мінуге және соғыс өнерінің түрлі салаларына үйретілді. Олар қатаң кесте бойынша сабақ оқып, қалқан мен найзамен жаттығу жасап, шіркеу қызметтеріне қатысып, ораза ұстап, дұға ететін.

Ұрпақтар

Хайлемелекоттың бірінші әйелі, шамасы сарайда қызмет істеген Ежигаеху болған. Ол 1844 жылы Сахле Мариам деп суға шомылдырылған жалғыз баласын заңдастыру үшін оған үйленді. Негус Сахле Селассие оны Менелик деп атады. Оның тегі даулы; кейбіреулер оның Гурадж тайпасынан шыққан деп есептейді, ал басқалары оның аталарының есімдерінің этимологиялық түбіріне сүйене отырып, Оромо тайпасынан екенін айтады. Хайлемелекот Ежигаехудан бір жылдың ішінде ажырасып, 1845 жылдың мамыр айында сот қызметкерінің бұрынғы әйелі Воизеро Тиденекиалешке үйленді.

Билікке көтерілу

Хайлемелекот 1847 жылы Шеваның патшасы болғанға дейін Лиж Беша Варад деп аталған. Сале Селассидің кіші ұлы Сайфу Сале Селассиді жақсы көретіні және оны мұрагер етеді деген кең тараған әңгіме болды. Бірақ Сале Селассие өзінің үлкен ұлы Хайлемелекот патшалықты мұраға алатынын жариялады, Сайфу осы шешімге бағынуға ант берді. Өліміне аз уақыт қалғанда, қатты науқастанып қалғанына қарамастан, ол Дебре Берханға сапар шегіп, өзінің вассалдарынан Хайлемелекотқа адал болуларын сұрады. Дегенмен, Мордехай Абирдің сөзімен айтқанда, Сале Селассидің өлімі "Шоуа тарихында бұрын-соңды болмаған қан төгіске себеп болды". Абичу Оромосы ашық бүлік көтеріп, Тегулет ауданын қайтаруға тырысты және Анкобер қаласын басып алуға жақын болды. Тек басқа Оромо басшыларының адалдығы мен Шеваның қару-жарағының болуы ғана қаланы құтқарды. Кейін Хайлемелекот оларды Анголалада кездесуге көндіріп, бүліктерін тоқтатуға иландырды. 1848 жылдың басына қарай ол патшалығын толық бақылауға алды, тіпті жылдар бойы Шеваның оңтүстік-батыс бөлігін шабатын Арси Оромосына қарсы жорық ұйымдастырды.

Билік

Харольд Г. Маркус "Сале Селассиенің ұлының билеуі туралы, оның аяқталуынан басқа ештеңе белгісіз не еске алынбаған" деп жазды. Свен Рубенсонның сөзіне қарағанда, бұл хатты Каирдегі британ консулына Эфиопиялық саяхатшы жеткізген, ол Иерусалимге жол тартқан еді; саяхатшы консулға 26 піл сүйегі мен 31 мүйіздің Адендегі британдықтарға жіберіліп жатқанын хабарлаған. Саяхатшының британдық жауапты қайтар жолда алуға келісіміне қарамастан, ол қайтадан көрінбеді. Осы хатта Хайлемелекот Ұлыбритания мен Шева арасындағы достыққа сілтеме жасап, олардың әкесі қайтыс болғанда көңіл айту үшін неге қызметкер жібермегенін сұрайды, сондай-ақ 1,500 талерлік көмек және елші арқылы білікті жұмысшылардың жіберілуін сұрайды. Бұл хаттың мақсатын дұрыс түсінбеген (және британ үкіметі эфиопиялық әдет-ғұрыптарды тағы да дұрыс түсінбеді), Лорд Палмерстон 1849 жылдың 4 шілдесінде Шеваның жұмысшыларды жіберу үшін тым алыс екенін жауап берді, "сонымен қатар, оның иелігіндегі жұмысшылар қазіргі уақытта тым көп жұмыспен жүр". Осы хатпен бірге 300 алтын монетасы бар сандық жіберілді; бұл сыйлық монеталардың алтын емес, мыстан жасалғаны туралы айыптаумен қайтарылды, соңында: "Егер достығымыз жоғалса да, арамызда жаулық болмасын". Шева әскері Володағы Оромо басшыларына тиімді көмек көрсетпеді, ал 50 000 адамнан тұратын армиямен Теводос өзінің бөлінген қарсыластарын жеңді. Жаңбырлы маусымға үзіліс жасағаннан кейін, Теводос 1855 жылы Солтүстік Шеваға кірді. Осы кезде Хайлемелекоттың көңілі түсіп, ауыр сырқатқа шалдықты. Оның шешілмейтініне наразы болған ағасы Сейфе әскерін Володан Мензге, содан кейін Тегулетке бастап, Хайлемелекотты тастап кетті. Жергілікті билеушілер императорға қарсы тұра алмады, олар жеңілді немесе (Ефрата билеушісі сияқты) Теводос жағына өтті. Көтерілісші Оромо Анголалланы өртеп жіберді. Шеваның негусы анасы Безабиш пен әжесі Зенебеворк (Сахле Селассиенің жесірі және анасы) Теводос II лагеріне өткенін және оған жеке жерлеріне тиіспеуді кепілдік беру үшін құрмет көрсеткенін білгенде қорқынышқа түсті. Абыр-сабырлы Хайлемелекот Теводостың әскерлеріне қарсы бірнеше шайқасқа қатысты, содан кейін азық-түлік қоймаларын және астанасы Дебре Берханды Теводостың қолына тимеу үшін жойды. Ол Атакелт қаласында аурудан қайтыс болды және Тарадағы Дебре Гейджге асығыс жерленді. Бірқатар Шева ақсүйектері шайқасты, соңғы шайқас Болгада болды, онда олар Рас Ингида басқаратын Теводостың әскерлерінен жеңілді. Олар одан әрі қарсылық көрсету мүмкін емес екенін мойындап, Хайлемелекоттың ұлы және мұрагері Менеликті Теводосқа тапсырды. Император Теводос Хайлемелекоттың ағасы Хайле Микаэльді губернатор етіп тағайындады, осылайша Шеваның тәуелсіздігі аяқталды.

Салдары

Бір қызықты деректе, Теводрос II Хайлемелекоттың шын мәнінде қайтыс болғанына сенбегендіктен, оның мәйітін қайта қазуды бұйырған. Ол өлген патшаның денесін көргенде, император оны қайғымен еске алған, Шева патшасы сияқты батыр адамға аурудың соғыста қаза тапқан құрметтен айыруының өкінішті екенін айтқан. Ол Хайлемелекотты патшаға лайық барлық салтанатты рәсімдермен қайта жерлеуді бұйырды.