Кіріспе

Анд таулы Оңтүстік Американың жергілікті этносы – кечуа халқы. Кечуа халқы (кейде кичуа деп те аталады, /ˈkɛtʃwɑ/) – Перудің жергілікті халқынан пайда болған кечуа тілдерінде сөйлейтін Оңтүстік Американың кез келген жергілікті халықтарын білдіруі мүмкін. Кечуа тілінде сөйлейтін көпшілік Перуде болғанымен, Эквадор, Боливия, Чили, Колумбия және Аргентинада да маңызды топтар бар. Кечуа тілінің ең көп таралған диалектісі – Оңтүстік кечуа. Эквадордағы кичва халқы кичва диалектісінде сөйлейді, ал Колумбиядағы инга халқы инга кичва тілінде сөйлейді. Кечуа тілінде кечуа тілінде сөйлейтін адамды атау үшін "руна" немесе "нуна" ("адам") сөздері қолданылады, ал көпше түрі – "рунакуна" немесе "нунакуна" ("адамдар"). Кечуа тілінде сөйлейтіндер өздерін жай ғана "руна" деп атайды, яғни "халық". Тарихтағы кечуа халқының бірнеше тайпалары: Чанка халқы Перудің Уанкавелика, Аякучо және Апуримак аймақтарында мекендеген. Перудің Юнин аймағындағы уанка халқы инкалардан бұрын кечуа тілінде сөйлеген. Инкалар Колумбқа дейінгі дәуірдегі ең ірі империяны құрған. Чинча тайпасы – Перудегі Чинча аралдарында болған, қазір құрылмай қалған саудагерлік мемлекет. Қолла тайпасы Боливияның Потоси, Оруро және Ла-Пас департаменттерінде қоныстанған. Эквадордағы канар тайпасы кечуа тілін инкалардан қабылдаған.

Тарихи және әлеуметтік-саяси ахуал

Кечуа тілін сөйлейтіндер Перуде 5,1 миллионға жуық, Боливияда 1,8 миллион, Эквадорда 2,5 миллион (Hornberger and King, 2001) және Ethnologue (2006) бойынша Чилиде 33 800, Аргентинада 55 500 және Бразилияда бірнеше жүз адамды құрайды, бірақ олардың ортақ ұлттық сезімі шамалы. Кечуа тілінің әртүрлі диалектілері кейбір жағдайларда соншалықты ерекшеленеді, өзара түсінісу мүмкін емес. Кечуа тілі тек инкалар ғана емес, сонымен қатар Инка империясының ұзақ уақыт бойына қарсыластары, мысалы, Хуанка (Wanka – бүгін Хуанкайо аймағында қолданылатын кечуа диалектісі) және Перудегі Чанка (Аякучоның Чанка диалектісі), сондай-ақ Эквадордағы Каñари (Cañari) сияқты тайпалар да қолданған. Мысалы, Ванка тайпасы Кускодағы инкалардан бұрын кечуа тілінде сөйлеген, ал басқа тайпалар, әсіресе Боливияда, сондай-ақ Эквадорда инкалар тұсында немесе одан кейін ғана кечуа тілін қабылдаған. 1969 жылы Хуан Веласко Альварадоның әскери диктатурасы кезінде кечуа тілі Перудің екінші ресми тілі болып жарияланды. Соңғы кезде кечуа тілінде сөйлейтіндер арасында, әсіресе Эквадорда (Кичуа), сондай-ақ Боливияда ұлттық құрылысқа ұмтылыс байқалады, мұнда перуандық түпнұсқадан тілдік айырмашылықтар өте аз. Бұл күш-жігердің бір көрінісі – Эквадордағы кичуа халқының ECUARUNARI (Эквадор Рунакунапак Рикчаримуй) атты бас ұйымы. Кейбір христиандық ұйымдар да "кечуа халқы" деп атайды, мысалы, HCJB христиандық қысқа толқындық радиостанциясы, "Андер дауысы" (La Voz de los Andes). "Кечуа ұлты" термині Кечуа ұлтының білім беру кеңесінің (Consejo Educativo de la Nación Quechua, CENAQ) атауында қолданылады, ол Боливияның кечуа тілді аймақтарында кечуа тілін оқыту және екі тілді мәдени мектептерді ұйымдастыруға жауапты. Кейбір кечуа тілінде сөйлейтіндер Латын Америкасындағы ұлттық мемлекеттер еуропалық үлгіде құрылғанда, олардың бір, тәуелсіз ұлт болуы керек деп санайды.

Материалдық мәдениет және әлеуметтік тарих

Этникалық әртүрлілігі мен тілдік ерекшеліктеріне қарамастан, әртүрлі кечуа этностары көптеген ортақ мәдени ерекшеліктерге ие. Олар сондай-ақ, осы ерекшеліктердің көпшілігін аймара және Орталық Анд тауларының басқа да жергілікті халықтарымен бөліседі. Дәстүрлі түрде кечуа ұлттық өзіндігі жергілікті деңгейде қалыптасады және әр жағдайда орнаған экономикалық жүйемен тығыз байланысты. Ол төмендіктегі аймақтарда егіншілікке, ал Пунаның биік аймақтарында мал шаруашылығына негізделген. Типикалық анд қауымдастығы бірнеше биіктік белдеулерді қамтиды, сондықтан түрлі егістік дақылдары мен/немесе мал өсіру мүмкіндігі бар. Жерді әдетте жергілікті қауым (айлу) меншіктендіреді және оны бірлесіп өңдейді немесе жыл сайын қайта бөліседі. Оңтүстік Америка мемлекеттері тәуелсіздік алғаннан кейін, колониялық дәуірден бастап, ірі жер иелері жердің көп бөлігін немесе барлығын тартып алып, жергілікті халықты құлдыққа мәжбүрледі (Эквадорда Huasipungo деп аталады, кичва тілінде wasipunku, «алдыңғы есік»). Ауыр еңбек жағдайлары жергілікті шаруалардың қайта-қайта көтерілістеріне әкеп соқты, олар күшпен басылды. Бұл көтерілістердің ең ірісі 1780–1781 жылдары Хусий Кауриил Кунтурканки басшылығымен болды. 20-ғасырдың ортасында диктаторлық үкіметтер билікке келген кезде, мысалы, 1952 жылы Боливияда (Виктор Паз Эстенсоро) және 1968 жылы Перуде (Хуан Веласко Альварадо), кейбір жергілікті шаруалар ата-бабаларының жерлерін қайта иеленді және жер иелерін қуды. Аграрлық реформалар ірі жер иелерінің жерлерін иемденуді қамтыды. Боливияда жергілікті халыққа жеке меншік ретінде қайта бөлінді. Бұл ортақ меншікке негізделген дәстүрлі кечуа және аймара мәдениетін бұзды, бірақ айлу алыс аймақтарда, мысалы, Перудегі К’эро кечуа қауымдастығында қазірге дейін сақталған. Жер құқықтары үшін күрес кечуа халқының күнделікті өмірінің маңызды саяси мәселесі болып табылады. Эквадордың ECUARUNARI қауымдастығына кіретін кичва этностары жақында ортақ жер иелігіне құқықтарын қайтарып алды немесе кейбір жағдайларда күш қолданып иеліктерін қайта алды. Сараяку қауымдастығының жағдайы төмендіктегі кичвалар арасында кеңінен танымал болды, олар жылдар бойы күрескеннен кейін жаңбырлы ормандарды мұнай өндіру үшін иемденуге және пайдалануға сәтті қарсы тұрды. Бірлескен жұмыстың екі негізгі түрі бар. Минкада адамдар ортақ мүддедегі жобалар үшін (мысалы, қауымдық құрылыстар салу) бірлесіп жұмыс істейді. Ал айни – бұл өзара көмек, онда айлу мүшелері отбасыға үлкен жеке жобаны жүзеге асыруға көмектеседі, мысалы, үй салуға, және өз кезегінде кейінірек өз жобаларында ұқсас көмек күтеді. Кечуа этносының көптеген тобында көптеген дәстүрлі қолөнер бұйымдары материалдық мәдениеттің маңызды бөлігін құрайды. Бұл инка дәуірінен немесе одан бұрын қалған, мақта, жүн (лама, альпака, гуанако және викуньялардан), көптеген табиғи бояулар және түрлі тоқу үлгілерін (паллай) пайдаланатын тоқу дәстүрін қамтиды. Үйлер әдетте ауамен кептірілген саз кірпіштерінен (тика, немесе испан тілінде adobe) немесе бұтақтар мен саз балшықтан («құрылыс») салынады, ал шатырлары сабанмен, қамыспен немесе пуна шөбімен (ичу) жабылады. Дәстүрлі экономиканың ыдырауы, мысалы, аймақтық деңгейде тау-кен өндірісі және онымен байланысты пролетариаттық әлеуметтік құрылымдар этникалық өзіндік пен кечуа тілінің жоғалуына әкелді. Бұл үлкен қалаларға (әсіресе Лимаға) тұрақты көші-қонның салдарынан испандық қоғамның мәдениетіне бейімделуге әкелді.

Тамақ пен өсімдіктер

Кечуа халқы әртүрлі тағамдар өсіріп, жейді. Олар картопты қолға үйретіп, мыңдаған картоп сорттарын өсірген, оларды тамақ және медицина ретінде пайдаланған. Климаттың өзгеруі картоп және басқа дәстүрлі егістерге қауіп төндіріп отыр, бірақ олар оларды сақтау және бейімделу жөніндегі шараларды қабылдап жатыр. Квиноа – кечуа халқы өсіретін тағы бір маңызды егін. Ch'arki (ағылшын тіліндегі "jerky" сөзінің шығу тегі) – кечуа халқының кептірілген (кейде тұздалған) еті. Дәстүрлі түрде бұл лама етінен жасалған, ол Анд тауларында күн мен суық түндерде кептірілген, бірақ қазір көбінесе жылқы мен сиыр етінен де жасалады, елдеріне қарай әртүрлілік бар. Пачаманка – Перуде қолданылатын ямада пісіру әдісін білдіретін кечуа сөзі. Оған тауық, сиыр, шошқа, қошқар және/немесе қой еті сияқты ет түрлері; картоп, тәтті картоп, юка, ука/ока (испан тілінде ока) және машва сияқты түйнектер; жүгері/дон және фасоль сияқты басқа көкөністер; дәмдеуіштер; кейде кішкентай ыдыстағы ірімшік және/немесе тамалес қосылады. Теңіз шошқалары да кейде ет үшін өсіріледі. Альберто Фухимори кезіндегі мәжбүрлі стерилизация саясаты негізінен кечуа және аймара әйелдеріне әсер етті, олардың саны 200 000-нан асты. Стерилизация бағдарламасы 1996-2001 жылдар аралығында бес жылдан астам уақытқа созылды. Осы кезеңде әйелдер мәжбүрлеп стерилизацияға түсті. Стерилизация көбінесе қауіпті және антисанитариялық жағдайларда жүргізілді, себебі дәрігерлерге үкіметтік квоталарды орындау үшін операция жасауға қысым көрсетілді, бұл әйелдерді толыққанды хабардар етуге және олардың келісімін алуға мүмкіндік бермеді. Боливиялық кинорежиссер Хорхе Санхинес 1969 жылы кечуа тілінде түсірілген "Явар Малку" көркем фильмінде мәжбүрлі стерилизация мәселесін көтерді. Соңғы жылдары кечуа халқы өз елдерінің аймақтық экономикалық өсуінен шетте қалды. Дүниежүзілік банк континенттегі ең жоғары теңсіздік деңгейін көрсететін сегіз елді анықтады. Кечуа халқы осы ауыр теңсіздіктерге ұшырады, олардың көпшілігінің өмір сүру ұзақтығы аймақтық орташа көрсеткіштен төмен, ал көптеген қауымдастықтардың негізгі денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділігі жоқ. Этникалық кемсітушілік парламенттік деңгейде де әсерін тигізуде. Перу парламентіне жаңадан сайланған Илария Супа Уаман және Мария Сумире кешуа тілінде ант бергенде – Перу тарихында алғаш рет елтаңдағы тілде – Перу парламентінің төрағасы Марта Хильдебрандт және парламенттік қызметкер Карлос Торрес Каро олардың ант беруін қабылдаудан бас тартты.

Мифология

Анды тауларында тұратын кечуалардың көпшілігі колониялық дәуірден бері номиналды түрде католик болып келеді. Дегенмен, дәстүрлі діни формалар көптеген аймақтарда христиандық элементтермен бірігіп, толыққанды интеграцияланған синкретизмді сақтап келеді. Кечуа этникалық топтары басқа Анд халықтарымен дәстүрлі діндерін бөліседі, әсіресе Жер-Анаға (Пачамама) сенуді, ол құнарлылық сыйлайды және оған үнемі құрбандық шалынып, су құйылады. Тау рухтары (апу) және Перудің оңтүстігінде әлі де құрметтелетін кішігірім жергілікті құдайлар (вака) да маңызды. Кечуалар қайта-қайта болатын тарихи трагедиялық тәжірибелерімен әр түрлі мифтер арқылы тіл табысты. Олардың ішінде Накак немесе Пиштако ("қасапшы") – олтірген жергілікті халықтың денесінен май сорып алатын ақ кісі өлтіруші, сондай-ақ қанды өзен туралы ән бар. Уиракучапампа мифінде к’эро халқы Апудың испандықтарға қарсы жеңісін суреттейді. Қазірге дейін сақталған мифтердің ішінде Перудің оңтүстігінде кең таралған Инкарри мифі ерекше қызығушылық тудырады; ол Аякучодан Кускоға дейінгі аймақтағы кечуа топтарын байланыстыратын мәдени элементті құрайды. Кейбір кечуалар бұршақ сыры, чича, кока жапырақтары және жергілікті картоп сияқты аймақтың классикалық өнімдерін діни маңызы бар деп санайды, бірақ бұл сенім әрбір қауымдастықта бірдей емес.

Қазіргі медицинаға қосқан үлесі

Кинин цинхона ағашының қабығында табиғи түрде кездеседі және кечуа халқы оны безгекке ұқсас белгілерге қарсы қолданғандығы белгілі. Коканы шайнағанда, ол жеңіл сергітеді, аштық, шөлдеу, ауыру және шаршауды басады; сондай-ақ биік тау ауруын жеңілдету үшін де қолданылады. Кечуа провинцияларында кока жапырақтарын егіс жұмысында, сондай-ақ құрылыс жобаларындағы үзілістерде шайнайды. Кока жапырақтары – Перудің ең маңызды тарихи экспорт тауарларының бірі болып табылатын кокаиннің химиялық жолмен өндірілуіне қажетті шикізат.

Дәстүрлі киімдер

Көптеген жергілікті әйелдер түрлі-түсті дәстүрлі киімдерін боулер стиліндегі бас киімдермен толықтырады. Кекчуа және аймара әйелдері бұл бас киімді 1920 жылдардан бері киіп келеді, оны британдық теміржолшылар елге әкелген. Олар әлі де кең таралған. Кекчуа әйелдерінің бүгінгі күні киетін дәстүрлі киімі испандықтар келгенге дейінгі және испан отаршылдығы дәуіріндегі шаруалар киімінің қосындысынан тұрады. Ересектеген қыздар бірнеше қабаттан тұратын юбка және іш көйлек кие бастайды; қыздың киетін юбка мен іш көйлектерінің саны неғұрлым көп болса, оның отбасының байлығын көрсететіндіктен, күйеуге алуға соғұрлым қолайлы болады. Үйленген әйелдер де бірнеше қабат юбка және іш көйлек киеді. Кекчуа еркектері көбінесе батыс стиліндегі киімдерді таңдайды, ең танымалдары – синтетикалық футбол жейделері мен спорттық штандары. Кейбір аймақтарда әйелдер де батыс стиліндегі киімдерді киеді. Егде жастағы еркектер әлі де қара жүннен тізеге дейін тоқылған байета шалбар киеді. Олар егіс жұмысында белдің төменгі бөлігін қорғайтын "чумпи" деп аталатын тоқылған белбеуді де киеді. Ерлердің мерекелік киіміне әйелдердің жеңсіз жюнасына ұқсас, бірақ "халеко" деп аталатын жүннен тоқылған жилет жатады. Халеколар әсем өрнектермен безендірілуі мүмкін. Ерлер киімінің ең ерекше бөлігі – қолмен тоқылған пончо. Кекчуа әрбір ер адам мен баланың әдетте қызыл түсті, күрделі өрнектермен безендірілген пончосы болады. Әр ауданның өзіндік ерекшелігі бар. Хуиллок, Патаканча және Ларес аңғарындағы көптеген ауылдар сияқты кейбір қауымдастықтарда пончолар күнделікті киім ретінде тағылады. Дегенмен, көптеген еркектер пончоларын мерекелер, ауылдық жиналыстар, тойлар сияқты арнайы жағдайларда киеді. Әйелдер сияқты, қайта өңделген шиналардан жасалған "ажота" сандалы стандартты аяқ киім болып табылады. Олар арзан және берік. "Ч'уллу" бас киімі жиі тағылады. Бұл құлаққаптары бар тоқылған бас киім. Баланың алғашқы "ч'уллу"-ын әдетте әкесі тоқиды. Аусангате аймағында "ч'уллу" көбінесе ақ моншақтармен және "т'ика" деп аталатын үлкен шашақтармен әшекейленеді. Ерлер кейде "ч'уллу"-дың үстіне "сомбреро" деп аталатын фетрлі шапқыш киеді, ол "сентильо" деп аталатын әсем ленталармен безендірілген. Ежелгі заманнан бері еркектер кока жапырақтарын сақтау үшін "ч'успа" деп аталатын кішкентай тоқылған сөмкелерді киеді.