Кіріспе

1918 жылы Осман империясы мен одақтас державалар арасындағы келісім. 1918 жылдың 30 қазанында Мудрос келісіміне қол қойылды және ол келесі күні сағат 12-де күшіне енді. Мудрос келісімі (Мондрос Мутарекеси) Осман империясы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастар арасындағы Таяу Шығыс майданындағы жауынгерлік әрекеттерді тоқтатты. Келісімге Осман империясының Теңіз істері министрі Рауф Бей және британдық адмирал Сомерсет Артур Гоф Калторп Грекияның Лемнос аралындағы Модрос портындағы HMS Agamemnon кемесінде қол қойды. Оның шарттарына сәйкес, Османдықтар Анатолиядан тыс қалған барлық гарнизондарын тапсырды, одақтастарға Дарданелл және Босфор бұғаздарын бақылайтын бекіністерді басып алуға, сондай-ақ олардың қауіпсіздігіне қауіп төндіретін жағдайда кез келген Осман территориясын оккупациялауға құқық берілді. Осман армиясы (Осман әуе күштерімен бірге) демобилизацияланды, ал барлық порттар, теміржолдар және басқа да стратегиялық маңызды нүктелер одақтастардың пайдалануына берілді. Кавказда Османдықтар Осман және Ресей империялары арасындағы соғысқа дейінгі шекараға қайтаруға міндеттелді. Мудрос келісімінен кейін Стамбул басылып алынды және Осман империясы бөлінді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1920 жылдың 10 тамызында қол қойылған Севр келісімі Осман империясына қатал талаптар қойды, бірақ ол Стамбулдағы Осман Парламентімен бекітілген жоқ. Осман Парламенті 1920 жылдың 11 сәуірінде Севрде талқыланған шарттарға түрік депутаттарының қарсылығына байланысты одақтастар тарапынан ресми түрде таратылды. Одан кейін 1923 жылға дейін жалғасқан Түркияның Тәуелсіздік соғысы басталды. 1920 жылдың 23 сәуірінде Анкарада Мұстафа Кемал Паша және оның ізбасарлары (жабық Осман Парламентінің бұрынғы депутаттарын қоса алғанда) құрған Түркияның Ұлы Ұлттық Мәжілісі Түркияның жаңа де-факто үкіметіне айналды. Мудрос келісімі 1923 жылдың 24 шілдесінде Түркияның Тәуелсіздік соғысындағы жеңісінен кейін қол қойылған Лозанна келісімімен алмастырылды.

Өмірбаян

1918 жылы Осман империясы үшін Бірінші дүниежүзілік соғыс шешуші кезеңге енді. Ресей империясының құлауынан кейін Юденичтің орыс Кавказ армиясы дезертирлегеннен соң, Османдықтар Армениядағы жерлерді қайтарып алды және тіпті бұрын Ресейдің бақылауында болған Кавказға енді. Алғашқыда Вехип Пашаның Османдық 3-ші армиясымен, кейіннен 1918 жылдың маусымынан бастап Нұри Пашаның неміс офицерлері мен сарбаздары жоқ Ислам армиясымен жорық жүргізді. Кавказ науқаны Османдықтарды одақтасы Германиямен қақтығысқа түсірді. Германия Мәскеудегі большевиктік үкіметтен Кавказ мұнайын сатып алуды жоспарласа, Османдықтар шығыс шекараларын белгілеуге ұмтылды. Осман әскерлері Кавказға терең еніп, Каспий теңізінің шығысындағы Ташкентке дейін қолдаушылар жинады. Сонымен қатар, большевиктер Мәскеуде билікке келгеннен кейін Персияда хаос орнады, өйткені Ахмад Шах Каджардың орыс-британдық қолдауымен билігі астанадан тыс аймақтарда әлсіреп қалды. Ал Сирияда Османдықтар британдық әскерлердің күшті қарсылығына тап болып, 1918 жылдың қазан айында Дамаск түсті. Османдықтар Сириядағы жеңілістерін Кавказдағы табыстармен өтеуге үміттенді. Осман үкіметінің ықпалды мүшесі Энвер-паша оңтайлы көзқарас сақтап, Османдықтардың әлсіз екенін көрсететін ақпаратты жасырып, элитаның көп бөлігін соғысты жеңуге болатынына сендірді. Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы жағдай Осман үкіметінің үмітін күйретіп жіберді. Македония майданы, сондай-ақ Салоника науқаны деп белгілі, 1916 жылдан бері тұрақты болды. 1918 жылдың қыркүйегінде одақтас күштер (Луи Франше д'Эсперей басшылығымен) күрт шабуылға көшті, ол өте табысты болды. Болгария армиясы жеңіліске ұшырады және Болгария Салоника бітісімен бейбітшілікке келуге мәжбүр болды. Бұл Германия мен Осман империясының екі еселенген күйреуіне әкелді. Германия Франциядағы жеңілістерден кейін Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы жаңа әлсіздіктен Австрия-Мажарстанды қорғауға әскер таба алмады, ал Османдықтар болгарлардың көмегісіз Константинопольді құрлықтан қоршаудан қорғауға мәжбүр болды. Ұлы визирі Талаат-паша 1918 жылдың қыркүйегінде Берлинге (Германия) және Софияға (Болгария) сапарлады. Ол соғыста жеңіске жету мүмкін емес екенін түсінді. Германия жеке бейбітшілік іздеп жатқандықтан, Осман империясы да солай етуге мәжбүр болды. Талаат биліктегі партияның басқа мүшелерін отставкаға кетуге көндірді, өйткені одақтастар соғысты бастаған адамдар билікте болса, қатал шарттар қояды. Ол АҚШ-қа да барып, беріліп, Осман империясы мен АҚШ соғыста болмағанына қарамастан, он төрт тармақтың артықшылықтарын алуға тырысты. Алайда американдықтар жауап бермеді, өйткені британдықтардың кеңесін күтті, бірақ ол ешқашан келмеді. 13 қазанда Талаат және оның министрлігінің қалған мүшелері отставкаға кетті. Ахмет Иззет паша Талааттың орнына Ұлы визирі болды. Ол қызметке келгеннен кейін екі күн өткен соң, тұтқынға алынған британдық генерал Чарльз Вере Феррерс Тауншенді одақтастарға қарулы келісім шарттарын іздеуге жіберді.

Келіссөздер

Британдық министрлер кабинеті ұсыныс туралы хабар алып, келісімге қол жеткізуге құлшынды. Одақтың тұрақты шарттары бойынша, бірінші болып қару аялдауға шақырылған мүше келіссөздерді жүргізуі керек еді; британдық үкімет мұны Ұлыбритания келіссөздерді жалғыз жүргізеді деп түсіндірді. Мұның себептері толыққанды түсініксіз – бұл британдықтардың одақ шарттарын шын ниетпен түсіндіруі ме, әлде француздар тым қатал талаптар қойып, келісімді бұзады деген қорқыныш, немесе француздарды Сайкс-Пико келісімінде уәделенген аумақтық "жемістен" айыру ниеті ме еді. Тауншенд османдықтардың британдықтармен сөйлесуге көбірек ұмтылғанын да көрсетті; ол американдық байланыс туралы немесе Талааттың француздарға да елші жібергені туралы білмеді, бірақ сол елші жауап беруде кешікті. Британдық кабинет адмирал Калторпқа келіссөздер жүргізуге, француздарды нақты алып тастау арқылы өкілеттік берді. Олар толық бейбіт келісімнің орнына қару аялдауды ұсынды, себебі бейбіт келісімге барлық одақтас мемлекеттердің келісімі қажет болып, тым ұзаққа соғуы мүмкін деп санады. Келіссөздер 27 қазан күні британдық "Агамемнон" әскери кемесінде басталды. Британдықтар француз вице-адмиралы Жан Аметті, аймақтағы француз теңіз күштерінің жоғары шенді офицерін қабылдаудан бас тартты, оның қатысуға деген ниетіне қарамастан; Теңіз істері министрі Рауф Бей басқаратын Османдық делегациясы, олардың британдықтарға ғана аккредиттелгенін, француздарға емес, атап көрсетті, бұл жағдай оларға қолайлы болды. Екі тарап та екінші тараптың келісімге қол қоюға қатты ниеттенгенін және осы үшін мақсаттарының бір бөлігінен бас тартуға дайын екенін білмеді. Британдық делегацияға 24 талаптан тұратын тізім берілді, бірақ қысым болған жағдайда олардың кез келгеніне келісуге дайын екендіктерін айтты, бірақ Дарданеллдегі бекіністерді басып алу және Босфор арқылы еркін өтуден бас тартпады; британдықтар Румыния майданы үшін Қара теңізге қол жеткізуді қалады. Премьер-министр Дэвид Ллойд Джордж АҚШ араласуына дейін келісімді тездеткісі келді; Морис Хэнки күнделігінде жазғандай: Османдық билік соғыстың жеңіліске ұшырағанын сезінді және оларға қойылған кез келген талапты қабылдауға дайын еді. Нәтижесінде, британдықтар дайындаған бастапқы жоба көбінесе өзгеріссіз қабылданды; Османдық тарап көптеген баптарға қарсылық білдіре алатынын білмеді, ал британдықтар одан да көп талап қоя алатынын білмеді. Дегенмен, шарттар көбінесе британдықтардың пайдасына болды және толықтай жеңілуге жақын еді; Осман империясы одақтастарға "қауіпті жағдайда" кез келген Османдық аумақты басып алу құқығын берді, бұл бұрышта және кең ауқымды ереже еді. Француздар мұндай прецедентке наразы болды; француз премьер-министрі Жорж Клемансо британдықтардың осылай маңызды мәселеде бір жақты шешім қабылдауына қарсы болды. Ллойд Джордж француздардың Болгариямен жасалған Салоника қару аялдау келісімінде француз генералы Франше д'Эсперей келіскенін, және Ұлыбритания (және патшалық Ресей) Осман империясына қарсы науқанға әскердің басым бөлігін жұмсағанын атап өтті. Француздар мәселені шешілген деп қабылдауға келісті. Алайда Османдық білімді қоғамға қару аялдау шарттарының қатаңдығы туралы қате және оңтайлы әсерлер берілді. Олардың шарттары шын мәнінде болғаннан гөрі әлдеқайда жеңілдетілген деп ойлады, бұл кейіннен одақтастардың Түркия Тәуелсіздік соғысы кезінде ұсынылған шарттарды бұзғандай болған кезде наразылықтың себебіне айналды.

Салдары

Мудрос келісімі одақтастар мен Осман империясы арасындағы жаулық әрекеттерді ресми түрде тоқтатты. Бірақ, итальяндықтар мен гректердің Анатолияға "тәртіпті қалпына келтіру" деген желеумен жасаған шабуылдары елдің толық бөлінуіне әлдеқашан жақын болды. 1920 жылғы Севр шарты Осман империясын ықпал ету аймақтарына ресми түрде бөлді; алайда, Түрік тәуелсіздік соғысы (1919–1923) Анкарадағы түрік ұлтшылдарының бұл шартты қабылдамауын көрсетті, олар ақырында Анадолы түбегін бақылауға алды. Сирия, Палестина және Арабиядағы Осман аймақтары Севр шарты бойынша бөлінген күйінде қалды, ал түрік ұлт мемлекетінің шекаралары 1923 жылғы Лозанна шартымен белгіленді.