Кіріспе

1968 жылғы Н. Скотт Момадейдің "Таң атқан үй" романы – американдық түпкі халықтар әдебиетінің бағытын өзгертіп, кеңінен танылуына ықпал еткен туынды. 1969 жылы бұл роман көркем әдебиет саласындағы Пулитцер сыйлығымен марапатталды және американдық түпкі халықтарды зерттеу саласындағы маңыздылығымен де ерекшеленеді.

Өмірбаян

198 беттік «Таң атқан үй» алғашқыда өлеңдер жинағы ретінде жоспарланған, кейін әңгімелерге, соңында романға айналды. Ол Момадейдің Джемез Пуэблодағы өмірге қатысты жеке тәжірибесіне негізделген. Романның басты кейіпкері Абель сияқты, Момадей де дәстүрлі қоғамның ішінде де, сыртында да өмір сүрді, резервацияларда өсіп, кейін университеттерде оқыды және сабақ берді. Романда Момадей жеке тәжірибесін қиялымен үйлестіреді – оның әкесі Аль Момадей мен анасы оған осыны үйреткен, автордың «Атаулар» атты естеліктерінде айтылғандай. 1958 жылы Хуан Л. Чинана ұсталды және Джемез Пуэблосының Рафаэль Тоясын .38 калибрлі тапаншамен төрт рет атқандығы үшін айыпталды. Тоя кейін жарақатынан қайтыс болды. Ол кезде Тоя Чинананың өзін жыланға айналдырып, шағатынын айтқанын мәлімдеді. 1959 жылдың ақпанында Чинанаға АҚШ судьясы Карл Хатчтан сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. 1967 жылдың маусымында Рейес Тихерина басшылығындағы топтың шабуылы кезінде Рио-Ариба округінің сот үйінде екі құқық қорғау қызметкері атылып, қаза тапты. Роман сюжеттерінің шын оқиғалармен сәйкес келетіні белгілі. Момадейдің бір хатында Абельдің Джемезде танысқан жігіттердің бірі екені айтылады. Мен олар туралы бірдеңе айтқым келді. Көптегендері қайтыс болды, жас кезінде, зорлықпен өлді. Біреуі мас күйінде көлік қағып өлді, тағы біреуі мас болып суықтан мұзды жарып қайтыс болды (ол мен білген ең жылдам жүгіруші еді). Бір адам туысының қолынан өлтірілді, Сан-Исидроның шығысында телеграф бағанасының жанында. Тағы біреуі өз-өзіне қол жұмсады. Осы уақытқа дейін аман қалғандарының көпшілігі Лос-Анджелес, Чикаго, Детройт және басқа қалалардағы көші-қон бағдарламасы бойынша өмір сүруде. Олардың жағдайы қиын. Бір тарихшының пікірінше, роман пейоталық рәсімді өте дәл бейнелейді, бірақ Оңтүстік Калифорнияда мұндай рәсімдер әдетте қалада емес, шөлде өтеді. 1972 жылы Ричардсон Морздың «Таң атқан үй» романы бойынша тәуелсіз көркем фильм шықты. Сценарийін Момадей мен Морз жазды, басты рөлді Ларри Литтлбэрд ойнады. «Классика» саналатын бұл фильмді сақтау үшін Америкалық үндістердің ұлттық мұражайы (NMAI) көп күш жұмсады және қазір оның барлық фильмдік материалдары мұражайдың кино және медиа архивінде сақталады, олар зерттеу үшін көшірмелер ұсынады. Романды терең талдаған көптеген сыншылар, мысалы, Кэрол Олесон «Есте қалған жер: Момадейдің «Таң атқан үйі»» (South Dakota Review II, көктем 1973) мақаласында, «романның барлық нәзік тұстарын толық бағалау үшін» одан да көп түсіндірме қажет екенін мойындайды. Бэйн Керр бұл ойды дамыта келе, Момадейдің «қазіргі ағылшын романын қасиетті мәтін үшін құрал ретінде пайдаланғанын», оның «үнді мәдениетін, мифтерін және сезімталдығын шет елдік өнер формасына жоғалтпай көшіруге тырысқанын» айтады. Бірақ кейбір сыншылар бұған қарсы пікір білдірді. «Коммунвел» журналында (1968 жылғы 20 қыркүйек) «көңілін қалдырған» романды сынға алған Уильям Джеймс Смит Момадейдің әдепті стильін былай деп бағалады: «Ол Киелі кітаптың кейбір салқын ырғақтарынан көп нәрсе алған лирикалық стильде жазады. Осыны оқуға көңілің толмайды, сөздерді қысқартып, әсерлі сөздерді алып тастағың келеді». Басқа сыншылар бұл романды «ескі жатқыну тақырыбының қызықты нұсқасы», «көркемдік жетістік емес, әлеуметтік мәлімдеме», «есте қаларлық сәтсіздік», «сөздің толық мағынасында роман емес, әсерлі диалогтары мен сипаттамалары бар» және «таң қалдыратын фрагменттер жиынтығы» деп сипаттады. Бірақ, жалпы алғанда, бұл кітап сәтті деп есептеледі. Спраг өзінің мақаласында романның керемет екенін айтты. Момадей романындағы үнді өмірінің бай суреттемесі үшін жоғары бағаланды. Қазір Момадейдің көркемдік шеберлігіне көбірек мән беріліп, сыншылар оның романының бірегей жетістігін мойындауда. Романға қатысты пікірлер әртүрлі болғанымен, ол бұрынғы сыншылардың да назарын аударды, тіпті олар өз жауаптарына сенімсіз болғанмен де. Олар оны «көп күшті және әдемі оқиға», «көрнекті бейнелеуде күшті» деп таныды, «таңғажайып және кеңістік әлемін» жасады. Жақындағы сын-тексерулерде Момадейдің жетістіктерін түсінудің жақсарғаны байқалады. Джон З. Беннетт өзінің шолуында (Western American Literature 5, көктем 1970) «поэтикалық стильдің таңғажайып синтезі және үнділердің мәңгілік адамдық мәртебесіне терең эмоционалды және интеллектуалды түсінік» арқылы Момадейдің романы драмалық көркемдік акт, «жаратылыс гимніне» айналатынын атап өтті.

Ықпал

Критик Кеннет Линкольн "Таң атқан үй" романына берілген Пулитцер сыйлығын Американың жергілікті халықтарының қайта жаңаруының бастамасы болған сәт деп атады. Көптеген белгілі американдық үндістердің жазушылары (мысалы, Паула Ганн Аллен, Лесли Мармон Силко, Джеральд Визенор, Джеймс Уэлч, Шерман Алекси және Луиза Эрдрих) осы романды өздерінің туындыларына зор ықпал еткен, маңызды шабыт көзі деп санайды.

Баспагерлер

Бастапқыда Harper & Row баспасынан жарық көрген, содан кейін HarperCollins, Penguin Group, Econo Clad Books және Аризона университетінің баспасы тарапынан да жарыққа шығарылған.