Кіріспе
1968 жылғы Н. Скотт Момадейдің "Таң атқан үй" романы – американдық түпкі халықтар әдебиетінің бағытын өзгертіп, кеңінен танылуына ықпал еткен туынды. 1969 жылы бұл роман көркем әдебиет саласындағы Пулитцер сыйлығымен марапатталды және американдық түпкі халықтарды зерттеу саласындағы маңыздылығымен де ерекшеленеді.
House Made of Dawn is a 1968 novel by N. Scott Momaday, widely credited as leading the way for the breakthrough of Native American literature into the mainstream. It was awarded the Pulitzer Prize for Fiction in 1969, and has also been noted for its significance in Native American anthropology.
Өмірбаян
198 беттік «Таң атқан үй» алғашқыда өлеңдер жинағы ретінде жоспарланған, кейін әңгімелерге, соңында романға айналды. Ол Момадейдің Джемез Пуэблодағы өмірге қатысты жеке тәжірибесіне негізделген. Романның басты кейіпкері Абель сияқты, Момадей де дәстүрлі қоғамның ішінде де, сыртында да өмір сүрді, резервацияларда өсіп, кейін университеттерде оқыды және сабақ берді. Романда Момадей жеке тәжірибесін қиялымен үйлестіреді – оның әкесі Аль Момадей мен анасы оған осыны үйреткен, автордың «Атаулар» атты естеліктерінде айтылғандай. 1958 жылы Хуан Л. Чинана ұсталды және Джемез Пуэблосының Рафаэль Тоясын .38 калибрлі тапаншамен төрт рет атқандығы үшін айыпталды. Тоя кейін жарақатынан қайтыс болды. Ол кезде Тоя Чинананың өзін жыланға айналдырып, шағатынын айтқанын мәлімдеді. 1959 жылдың ақпанында Чинанаға АҚШ судьясы Карл Хатчтан сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. 1967 жылдың маусымында Рейес Тихерина басшылығындағы топтың шабуылы кезінде Рио-Ариба округінің сот үйінде екі құқық қорғау қызметкері атылып, қаза тапты. Роман сюжеттерінің шын оқиғалармен сәйкес келетіні белгілі. Момадейдің бір хатында Абельдің Джемезде танысқан жігіттердің бірі екені айтылады. Мен олар туралы бірдеңе айтқым келді. Көптегендері қайтыс болды, жас кезінде, зорлықпен өлді. Біреуі мас күйінде көлік қағып өлді, тағы біреуі мас болып суықтан мұзды жарып қайтыс болды (ол мен білген ең жылдам жүгіруші еді). Бір адам туысының қолынан өлтірілді, Сан-Исидроның шығысында телеграф бағанасының жанында. Тағы біреуі өз-өзіне қол жұмсады. Осы уақытқа дейін аман қалғандарының көпшілігі Лос-Анджелес, Чикаго, Детройт және басқа қалалардағы көші-қон бағдарламасы бойынша өмір сүруде. Олардың жағдайы қиын. Бір тарихшының пікірінше, роман пейоталық рәсімді өте дәл бейнелейді, бірақ Оңтүстік Калифорнияда мұндай рәсімдер әдетте қалада емес, шөлде өтеді. 1972 жылы Ричардсон Морздың «Таң атқан үй» романы бойынша тәуелсіз көркем фильм шықты. Сценарийін Момадей мен Морз жазды, басты рөлді Ларри Литтлбэрд ойнады. «Классика» саналатын бұл фильмді сақтау үшін Америкалық үндістердің ұлттық мұражайы (NMAI) көп күш жұмсады және қазір оның барлық фильмдік материалдары мұражайдың кино және медиа архивінде сақталады, олар зерттеу үшін көшірмелер ұсынады. Романды терең талдаған көптеген сыншылар, мысалы, Кэрол Олесон «Есте қалған жер: Момадейдің «Таң атқан үйі»» (South Dakota Review II, көктем 1973) мақаласында, «романның барлық нәзік тұстарын толық бағалау үшін» одан да көп түсіндірме қажет екенін мойындайды. Бэйн Керр бұл ойды дамыта келе, Момадейдің «қазіргі ағылшын романын қасиетті мәтін үшін құрал ретінде пайдаланғанын», оның «үнді мәдениетін, мифтерін және сезімталдығын шет елдік өнер формасына жоғалтпай көшіруге тырысқанын» айтады. Бірақ кейбір сыншылар бұған қарсы пікір білдірді. «Коммунвел» журналында (1968 жылғы 20 қыркүйек) «көңілін қалдырған» романды сынға алған Уильям Джеймс Смит Момадейдің әдепті стильін былай деп бағалады: «Ол Киелі кітаптың кейбір салқын ырғақтарынан көп нәрсе алған лирикалық стильде жазады. Осыны оқуға көңілің толмайды, сөздерді қысқартып, әсерлі сөздерді алып тастағың келеді». Басқа сыншылар бұл романды «ескі жатқыну тақырыбының қызықты нұсқасы», «көркемдік жетістік емес, әлеуметтік мәлімдеме», «есте қаларлық сәтсіздік», «сөздің толық мағынасында роман емес, әсерлі диалогтары мен сипаттамалары бар» және «таң қалдыратын фрагменттер жиынтығы» деп сипаттады. Бірақ, жалпы алғанда, бұл кітап сәтті деп есептеледі. Спраг өзінің мақаласында романның керемет екенін айтты. Момадей романындағы үнді өмірінің бай суреттемесі үшін жоғары бағаланды. Қазір Момадейдің көркемдік шеберлігіне көбірек мән беріліп, сыншылар оның романының бірегей жетістігін мойындауда. Романға қатысты пікірлер әртүрлі болғанымен, ол бұрынғы сыншылардың да назарын аударды, тіпті олар өз жауаптарына сенімсіз болғанмен де. Олар оны «көп күшті және әдемі оқиға», «көрнекті бейнелеуде күшті» деп таныды, «таңғажайып және кеңістік әлемін» жасады. Жақындағы сын-тексерулерде Момадейдің жетістіктерін түсінудің жақсарғаны байқалады. Джон З. Беннетт өзінің шолуында (Western American Literature 5, көктем 1970) «поэтикалық стильдің таңғажайып синтезі және үнділердің мәңгілік адамдық мәртебесіне терең эмоционалды және интеллектуалды түсінік» арқылы Момадейдің романы драмалық көркемдік акт, «жаратылыс гимніне» айналатынын атап өтті.
Abel is a composite of the boys I knew at Jemez. I wanted to say something about them. An appalling number of them are dead; they died young, and they died violent deaths. One of them was drunk and run over. Another was drunk and froze to death. (He was the best runner I ever knew.) One man was murdered, butchered by a kinsman under a telegraph pole just east of San Isidro. And yet another committed suicide. A good many who have survived this long are living under the Relocation Program in Los Angeles, Chicago, Detroit, etc. They're a sad lot of people. According to one historian, the novel is highly accurate in its portrayal of a peyote service, though in southern California such services normally take place in the desert, not the city. In 1972, an independent feature film based on House Made of Dawn by Richardson Morse was released. Momaday and Morse wrote the script. Larry Littlebird starred. Considered a "classic", the National Museum of the American Indian (NMAI) went to great efforts to preserve the film, now housing all film elements in its film and media archives, which provide study copies. The many critics—such as Carole Oleson in her "The Remembered Earth: Momaday's House Made of Dawn", South Dakota Review II (Spring 1973)—who have given the novel extended analysis acknowledge that much more explanation is needed "before outsiders can fully appreciate all the subtleties of House Made of Dawn". Baine Kerr has elaborated this point to suggest that Momaday has used "the modern Anglo novel [as] a vehicle for a sacred text", that in it he is "attempting to transliterate Indian culture, myth, and sensibility into an alien art form, without loss". However, some commentators have been more critical. In reviewing the "disappointing" novel for Commonweal (September 20, 1968), William James Smith chastised Momaday for his mannered style: "[He] writes in a lyric vein that borrows heavily from some of the slacker rhythms of the King James Bible It makes you itch for a blue pencil to knock out all the intensified words that maintain the soporific flow." Other critics said it was nothing but "an interesting variation of the old alienation theme"; "a social statement rather than a substantial artistic achievement"; "a memorable failure"; "a reflection, not a novel in the comprehensive sense of the word" with "awkward dialogue and affected description"; "a batch of dazzling fragments". Overall, the book has come to be seen as a success. Sprague concluded in his article that the novel was superb. And Momaday was widely praised for the novel's rich description of Indian life. Now there is a greater recognition of Momaday's fictional art, and critics have come to recognise its unique achievement as a novel. Despite a qualified reception the novel had succeeded in making its impact even on earlier critics though they were not sure of their own responses. They found it "a story of considerable power and beauty", "strong in imaginative imagery", creating a "world of wonder and exhilarating vastness". In more recent criticism there are signs of greater clarity of understanding of Momaday's achievement. In his review (which appeared in Western American Literature 5, Spring 1970), John Z. Bennett had pointed out how through "a remarkable synthesis of poetic mode and profound emotional and intellectual insight into the Indians' perduring human status" Momaday's novel becomes at last the very act it is dramatizing, an artistic act, a "creation hymn".
Ықпал
Критик Кеннет Линкольн "Таң атқан үй" романына берілген Пулитцер сыйлығын Американың жергілікті халықтарының қайта жаңаруының бастамасы болған сәт деп атады. Көптеген белгілі американдық үндістердің жазушылары (мысалы, Паула Ганн Аллен, Лесли Мармон Силко, Джеральд Визенор, Джеймс Уэлч, Шерман Алекси және Луиза Эрдрих) осы романды өздерінің туындыларына зор ықпал еткен, маңызды шабыт көзі деп санайды.
Баспагерлер
Бастапқыда Harper & Row баспасынан жарық көрген, содан кейін HarperCollins, Penguin Group, Econo Clad Books және Аризона университетінің баспасы тарапынан да жарыққа шығарылған.