Кіріспе

Су тасқыны алаптары мен өзен аңғарларының қабырғаларын бойлай созылған ұзын террасалар. Өзендік террасалар – бүкіл әлемдегі су тасқыны алаптары мен өзен аңғарларының қабырғаларын бойлай жатқан ұзын террасалар. Олар "баспалдақ" деп аталатын салыстырмалы түрде тегіс жер суырынан тұрады, ол көршілес су тасқыны алабынан, басқа өзендік террасалардан немесе жоғартқы жерлерден "қабырға" деп аталатын айқын тік беткейлермен бөлінеді. Бұл террасалар өзен арнасы мен оның су тасқыны алабынан жоғары және параллель орналасқан. Қалыптасу жолына байланысты, өзендік террасалардың астында әртүрлі қалыңдыққа ие өзендік шөгінділер жатыр. Өзен террасалары – бұрынғы су тасқыны алаптарының қалдықтары, олар өзен немесе ағын жоғары биіктікте ағып тұрған кезде, арнасы төмендеп, жаңа су тасқыны алабын құруға дейін болған. Биіктіктегі өзгерістер өзен жүйесінің базалық деңгейіндегі (өзен жүйесіндегі ең төменгі нүктесінің биіктігі, әдетте дренаждық алап) өзгерістерге байланысты болуы мүмкін, бұл өзен немесе ағын бойында эрозияға алып келіп, оның биіктігін біртіндеп төмендетеді. Мысалы, өзеннің суын тереңдетуі салдарынан қосалқы өзеннің жылдамдығы артып, бастауына қарай эрозияға ұшырауы мүмкін. Террасалар мұздық кезеңдерде мұзбен жабылған аймақтар мен олардың іргелес суару алаптарына тән климаттың өзгеруіне байланысты өзен ағысының көлемі азайғанда да қалуы мүмкін.

Түрлері

Өзен террасаларының екі негізгі түрі бар: толтыру террасалары және страт террасалары. Толтыру террасалары кейде ішкі толтыру террасалары мен кесілген террасаларға бөлінеді. Толтыру және страт террасалары кейде осы террасалардың бетінің салыстырмалы биіктігіне байланысты жұпталған немесе жұпталмаған террасалар деп сипатталады. Толтыру террасалары: Толтыру террасалары – бұрынғы аңғардың аллювиймен толуының нәтижесі. Аңғар аллювиймен түрлі себептермен толуы мүмкін, соның ішінде: мұз басу кезінде немесе ағынның қуаты өзгеруінен төсек жүктемесінің артуы, нәтижесінде ағын немесе өзенмен ойылып алынған аңғар материалмен толады (Истербрук). Ағын немесе өзен тепе-теңдікке жеткенше материалды шөгуін жалғастырады, содан кейін оны шөгуге емес, тасымалдауға қабілетті болады. Бұл тепе-теңдік қысқа мерзімге, мысалы, мұз басудан кейін немесе жағдайлар өзгермесе, ұзақ уақытқа созылуы мүмкін. Толтыру террасасы жағдайлар қайтадан өзгергенде және ағын немесе өзен аңғарға шөгінген материалды кесіп бастағанда пайда болады. Бұл оқиғадан кейін аңғардың екі жағында толығымен аллювийден тұратын жартастар қалыптасады. Ең жоғары жартастар – толтыру террасалары. Ағын аллювий арқылы төмен қарай кесуді жалғастырғанда, толтыру террасалары өзен арнасынан жоғары қалады (кейде 100 метрден астам). Толтыру террасасы – бұл шөгінділік эпизодтың нәтижесінде пайда болған ең биік терраса; егер толтыру террасасының астында бірнеше терраса болса, олар "кесілген террасалар" деп аталады. Жұпталған және жұпталмаған террасалар: Ағынның немесе өзеннің қарама-қарсы беткейлеріндегі бірдей биіктіктегі террасалар жұпталған террасалар деп аталады. Олар екі жағында да тегіс кесілгенде және өзеннің бір жағындағы террасалар екінші жағындағы террасалардың биіктігімен сәйкес келгенде пайда болады. Жұпталған террасалар өзеннің қайта жандануынан туындайды. Жұпталмаған террасалар ағынның немесе өзеннің бір жағында эрозияға төзімді материалға кездескенде пайда болады, нәтижесінде төзімді беткейде сәйкес террасасы жоқ жалғыз терраса қалады.

Қолданбалар

Өзен террасаларын арнаның тереңдеу жылдамдығын өлшеу үшін пайдалануға болады, яғни өзен немесе ағынның өзен аңғарын қалай тереңдетіп жатқандығын. Әртүрлі мерзімдеу әдістерін қолдану арқылы террасаның шөгіндіге түскен уақытын анықтауға болады. Алынған мерзімді және оның қазіргі деңгейден биіктігін пайдаланып, шамамен орташа тереңдеу жылдамдығын есептеуге болады.