Кіріспе

Синьцзян тарихында, қазіргі қытай монеталарының үлгілерін, сондай-ақ парсы және ислам монеталарын пайдалана отырып, түрлі Синьцзян монеталары соғылған. Синьцзянның көне мемлекеттері туралы көп жазбалар сақталмағандықтан, монеталарды зерттеу металлургиялық талдаулар негізінде қай билеушілер билік еткенін және экономиканың қалпын анықтауға көмектеседі.

Исламға дейінгі монеталар

Тарим алқабында жасалған ең алғашқы монеталардың арасында қазіргі Хотанға жақын орналасқан "Ю Тянь" мемлекетінің "ат монеталары" деп аталатындары, сондай-ақ "Хотанның Сино-Харошти монеталары" да болды. Бұл монеталар шамамен 2 және 3 ғасырларда соғылған. Олардың бір жағында жылқы суреті, екінші жағында хан (қытай) және Харошти әрпімен жазылған жазулар бар. Оңтүстік Тарим алқабында қытай және Карошти жазулары бар монеталар табылған. Тарим алқабында қытай монеталарының үлгісімен құйылған монеталар да жасалған. Кюзи мемлекеті (қазіргі Кучаға жақын) қытайлық "У Чжу" монеталарына ұқсас монеталар шығарды (Куча монеталарына қараңыз). Орталық Азиядағы Чу аңғарында Тан әулеті кезеңінде қытай монеталары көшіріліп, қытайлықтар аймақтан кеткен соң да соғыла берді. Түрфандағы Шығыс Шыңжаңның басқаруы мен мәдениетіне қытайлық Тан билігінің қоныстану және әскери шаруашылықтар арқылы, сондай-ақ Санчай үш түсті глазурь сияқты қытайлық ықпалдың таралуымен елеулі әсер етті. Орталық Азия мен Батыс Еуразияда, Шыңжаңда қытай монеталарының айналымы жалғасты. "Малик әл-Машрик ва'л-Син" атағын Аббасид халифасы Тамғаж ханға, Самарқан хақаны Юсуф ибн Хасанға берді. Содан кейін монеталар мен әдебиеттерде Тамғаж хан аты пайда бола бастады және Қарахандықтар мен Трансоксаниялық Батыс Қарахандықтар, сондай-ақ кейбір Шығыс Қарахандық билеушілері оны пайдалана берді. Сондықтан Қарахитан (Батыс Ляо) қытайлық монеталар, қытай жазу жүйесі, тақталар, мөрлер, фарфор, айналар, нефрит сияқты қытай өнер бұйымдары мен әдет-ғұрыптарды жергілікті Орталық Азия мұсылман халқына ұнату үшін жасады, себебі аймақтағы мұсылмандар Орталық Азияны бұрынғы қытай территориясы деп есептеді және Қытаймен байланысты беделді деп санайтын. Мұсылман жазушылары Балхта "Тамғажи күміс монеталары" (sawmhā yi ṭamghājī) болғанын жазды, ал Тафғажиді Хабиби қолданды. Қарахандық басшысы Бори Тигин (Ибрахим Тамғаж хан) монеталарды соққан болуы мүмкін. Түрфан алқабында буддалық ұйғыр мемлекеті Қочо да қытай стилінде монеталар құйды, бірақ оларда ежелгі ұйғыр тіліндегі жазулар болды. Осыдан бұрынғы Гаочан қаласы да қытай стилінде монеталар жасады, олардың үстінде "Гао Чан Джи Ли" (高昌吉利, Gāochāng jí lì) деген жазу болды.

Исламдық монеталар

Тарим алабында (қазіргі Синьцзян) ислам және араб тіліндегі монеталар Қара хандығы, Шағатай хандығы, Сайидия (Яркенд немесе Моғол хандығы) және тіпті буддалық Дзюнгар хандығы тұсында дарылған. Дзюнгарлар пуль (қызыл мыс монета) соққан.

Қызыл ақша (Цин императорлық құйма ақша)

Маньчжурлар басқарған Цинь әулеті 1760 жылы Шыңжаңның (кейде Синьцзян деп аударылады) алыс батыс аймағында монета құюды бастады, бұл Цянлон императорының генералдары Кашгар мен Ярканд қалаларын жаулап алғаннан кейін бір жыл өткен соң болды. Бұл, негізінен мұсылман және түркі тілді аймақ, империя үшін ерекше мәдени ортаны ғана емес, сонымен қатар ерекше экономикалық жағдайды да білдірді. Шыңжаң және Қытайдың қалған бөлігінің монеталары арасындағы көптеген айырмашылықтар осы аймақты басқарудың ерекше талаптарын көрсетеді. Шыңжаңда құйылған монеталар империяның қалған аймақтарында қолданылатын қоладан емес, мыстан жасалды, осылайша "қызыл ақша" деген атқа ие болды. Бұл мыс монеталар стандартты монетадан бес есе құнды болып бағаланды және аймақтың бұрынғы билеушілері – Джунгар Ойрат Моңғол Джунгар хандығы кезінде қолданылған ақша жүйесімен байланысты болды. Көптеген қызыл монеталардың бетінде жергілікті түркі тілінде монета сарайының атауы жазылған. Монеталарда қытай, маньчжур және түркі тілдерінде жазулар бар. Империяның орталығынан алыс орналасқан Шыңжаңды орталық үкіметтің басқаруы біршама бос болды, бұл өндірілген монеталардың көптеген түрлерінде, олардың кейбіреулері өте жаңашыл болды, көрінді. Көтерілістер мен шабуылдарға қарамастан, қызыл монетаның құюы он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін және жиырмасыншы ғасырдың басына дейін үздіксіз жалғасты. Қызыл монетаның соңғы үлгілері 1909 жылы соңғы император Пуйидің атынан құйылды, бұл құю технологиясы 2000 жылдан бері Қытай монета сарайларында қолданылып келеді. Шыңжаңның қызыл монеталары Қытай коллекционерлері арасында ерекше түрлерінің көптігі, Жібек жолы және Батыс аймақтарының тарихы мен мифологиясымен байланысы үшін өте танымал. Цинь Шыңжанының кейбір монеталары Қытай монета жасау дәстүрінен күрт айырмашылықты көрсетеді. Көптеген түрлері үш тілде жазылған, ал қателер жиі кездеседі. Қызыл монеталардың көптеген түрлерінің арасында сирек кездесетін және тарихи маңызы бар көптеген монеталар бар.

Машинамен жасалған монеталар

Машинамен соғылған монеталар 19 ғасырдың соңында енгізілді және алғашқыда құйма монеталармен қатар өндірілді.