Қытай императоры Лизон: 1224-1264 жылдардағы билеуі

Кіріспе

1224 - 1264 жылдардағы Қытай императоры Лицзун императоры (26 қаңтар 1205 - 16 қараша 1264), жеке аты Чжао Юн, Қытайдың Сун әулетінің 14-ші императоры және Оңтүстік Сун әулетінің бесінші императоры. Ол 1224 - 1264 жылдар аралығында билік құрды. Оның бастапқы аты Чжао Юджу болды, бірақ кейін Чжао Гуйченг деп, содан кейін ақырында Чжао Юн деп өзгертілді, император ұлының мәртебесіне көтерілді. Сун әулетінің негізін қалаушы Чжао Куанъиннің (Тайдзу императоры) ұлы Чжао Дзэчжао арқылы ұрпағы болғандықтан, Чжао Юн императорлық рудың мүшесі болды, бірақ оның отбасының саяси беделі болмағандықтан, таққа отыруға құқығы болмады. Ши Миюань, көп жылдар бойы канцлер болған, император жесір Янмен бірігіп, 1224 жылы Император Нингцзонг қайтыс болғанда, Ши Миюань мен император жесір Ян билік мұрагері Чжао Хонды қысымға алып, оның орнына Чжао Юнды император етіп тағайындады. Ол Баоцин дәуірінде билік құрды және Лицзун атағын алды. Лицзун императорының 40 жылдық билігі Сун әулетін жақсартуға ешқандай пайда әкелмеді, керісінше, ол ләззат іздеді, ал монғолдар елдің шекарасын мазалады. 1264 жылы 59 жасында қайтыс болды, оның орнын оның жүрегі жақын туысы, Дуцзун императоры басты.

Ерте өмір

Сун императорлық отбасымен байланысты болғанымен, император Лицзун тек қана алыс туыс болды, өйткені ол Сун императоры Тайцзудың 10-шы буын ұрпағы еді, және Тайцзу билік құрғаннан 250 жылдан астам уақыт өткен соң дүниеге келді. Император Лицзун балалық шағын Шаосинг (Чжэцзян) қаласында, императорлық сарайдан алыс, қарапайым лауазымды шенеунік ретінде өткізді. Жастығында, жаңбырлы күні, өзінің кіші інісі Чжао Юруимен бірге, императорлық канцлер Ши Миюаньдың Сун тағына лайықты мұрагерді іздеу үшін жіберген Юй Тяньси атты шенеунікпен бірге көпірдің астында тығылып тұрды. Юй Тяньси осы жасөспірімнің кім екенін білген соң, Ши Миюаньға дереу хабарлап, Лицзунды мұрагер ханзада ретінде тағайындауға келісті. Император Лицзун таққа отырмас бұрын салмақты, оқуға құштар, көбінесе үнсіз және дана болған. 1224 жылы Нинцзун қайтыс болғанда, Ши Миюань Лицзунға тақ отыру залына кіруді бұйырды, содан кейін қазіргі мұрагер ханзада Чжао Хунды да сол залға шақырды. Ши Миюань Лицзунды император деп жариялады, және тарихқа сәйкес, ол ақ киім киген болатын, ал шамдардың жарығы таққа түскен оның көлеңкесін көрсетті. Император үкіметтік істерге қызығушылық танытпады, және өзінің билігінің алғашқы он жылында барлық мәселелерді өзінің министрлеріне, әсіресе Ши Миюаньға тапсырды, ол оның болмағанда іс жүзінде билік жүргізді. Көптеген сыншылар Лицзунның басшылығын Сун әулетінің құлауына кінәлады. Лицзун бұрынғы мұрагер ханзада Чжао Хун бастаған шағын көтеріліске тап болды, ол екі аптадан кейін басылды; Чжао Хун император жесір Янның бұйрығымен өлім жазасына кесілді. 1230 жылдың қысынан 1231 жылдың күзіне дейін моңғолдар Сун әулетінің жері арқылы күшпен өтті. Шұкудың үш қақпасынан өтетін аймақта олар Сун әскерімен бірнеше шайқастарға қатысты. Бұл моңғолдардың Сунды жаулап алуының ресми түрде басталуына дейінгі екінші және ең ірі қарулы қақтығысы болды. Бұл Лицзунды, император жесір Янның күшті ықпалында болғандықтан, моңғолдармен одақтасуға мәжбүр етті, өйткені олар Сунды жаулап алуы мүмкін еді. 1233 жылы император Лицзун Вуджун Шифанды шақырды. Император Лицзун Вуджунмен Дзен буддизмі және Дхарма туралы әңгімелесті. 1233 жылы император жесір Ян мен Ши Миюань қайтыс болғаннан кейін, император Лицзун қысқа уақытқа толық билікті өз қолына алды, бірақ билік ету жауапкершілігінен тез бас тартып, барлық мәселелерді өзінің канцлері Динг Дакуанға тапсырып, жеке ләззат алуға көшті. Ол императордың жиі шарап ішетіні, сарайға қыздар шақырып, соңғы жылдары олармен уақыт өткізгені айтылады, бұл оның министрлері тарапынан қатты қарсылық тудырды. Император Лицзунның билігі кезіндегі маңызды оқиғалардың бірі – 1234 жылы Юрчендер басқарған Цзинь әулетінің құлауы болды, ол Моңғол империясы мен Сун әулетінің бірлескен күштерімен жойылды. Юрчендер Сун империясымен ондаған жылдар бойы соғысқан, және олардың билеушісі император Айцзун моңғолдар Цзинь әулетін жаулап алған жағдайда Сунға да шабуыл жасайтынын ескерту үшін Сун әулетімен бейбітшілік орнатуға тырысты, бірақ император Лицзун ескертуді елемеді, және 1234 жылы Цзинь әулеті құлады.

Although related to the Song imperial family, Emperor Lizong was only distantly related as he was the 10th generation descendant of the founding Song Emperor, Emperor Taizu more than 250 years before. Emperor Lizong spent his childhood in obscurity living away from the imperial court in Shaoxing, Zhejiang as a minor official. One rainy day in his early teens, along with his younger brother Zhao Yurui, Lizong stood huddling under a bridge along with an official, Yu Tianxi, who was sent by Chancellor Shi Miyuan tasked to locate a suitable successor to the Song throne as the incumbent crown prince Zhao Xun has recently died at the age of 29. After discovering the true identity of this teenager, Yu quickly informed Shi Miyuan who agreed to groom Lizong to be replaced as the crown prince. It is said that Lizong was serious, studious, mostly silent, and wise before assuming the throne. When Ningzong died in 1224, Shi Miyuan told Lizong to enter the throne room and then ordered Zhao Hong, then the current crown prince into the room. Shi Miyuan subsequently declared Lizong emperor and according to history, he was wearing a white robe and the lights reflected his shadow on the throne. The Emperor was uninterested in governmental affairs, and for the first decade of his rule he delegated matters into the hands of his ministers, notably Shi Miyuan, who was the de facto ruler in his absence. Many critics blamed Lizong's leadership for the eventual fall of the Song dynasty. Lizong faced a minor rebellion led by the former crown prince Zhao Hong which was put down after two weeks; Zhao Hong himself was executed on the orders of Empress Dowager Yang. From the winter of 1230 to the autumn of 1231, the Mongols forcibly passed through the Song Dynasty. In the region centered on the three passes of Shukou, they entered into a series of battles with the Song army. This was the second and largest armed conflict between them before the Mongol conquest of Song officially began. This forced Lizong who being strongly influenced by Empress Dowager Yang to ally with the Mongols as they might conquer the Song. Wuzhun Shifan, a monk was summoned by Emperor Lizong in 1233. Emperor Lizong discussed with Wuzhun about Zen Buddhism, and Dharma. After the deaths of Empress Dowager Yang and Shi Miyuan in 1233, Emperor Lizong assumed full authority briefly but again quickly abandoned the responsibility of ruling and delegated matters to his chancellor Ding Daquan in order to pursue personal enjoyment. It was said that the emperor often drank wine a lot, frequented brothels and invited prostitutes into the palace in his late years, which was vehemently opposed by his ministers. Notable events during Emperor Lizong's reign included the demise of the Jurchen led Jin dynasty in 1234, which was obliterated by the joint forces of the Mongol Empire and the Song Dynasty. The Jurchens had fought multiple wars with the Song Empire decades before it was conquered by the Mongols and although their ruler Emperor Aizong tried to make peace with the Song Dynasty to warn them that if the Mongols conquered the Jin Dynasty and they would attack the Song next, Emperor Lizong ignored the warning and the Jin dynasty fell in 1234.

Луоянды қоршау

Цзинь әулеті құлағаннан кейін, Сун әулеті бұрын Цзинь иеленген солтүстік аймақтарын қайтарып алуға тырысты және 1234 жылдың шілдесінде Луоян мен Кайфынды қайтарып алды. Алайда, 1234 жылдың қыркүйегінде моңғолдар Луоянды қоршауға алып, қарсы шабуыл жасады. Луоянды ұстап тұрған Сун әскері азық-түлік жетіспеді. Сонымен қатар, моңғолдар Сары өзеннің суын қалаға бұрып жіберіп, Сун әскерінің арасында көптеген қаза болды. Луоянның құлауы келесі ондаған жылдарға созылған бірқатар шайқастардың басы болды. Луоянның құлауы сонымен қатар моңғолдардың Сун әулетін басып алуының ресми басталуы болды. Моңғолдар Сунды "одақты бұзғаны" үшін айыптады. Бірақ бұл моңғолдардың одан әрі жорықтарына ғана сылтау болды. Басқа да маңызды оқиғалардың бірі – Сунның одақтасы Далидің моңғолдарға тәуелді болуы. Император Лицзун 1189-1256 жылдары өмір сүрген министр және Цзяннанды қорғаушы Цзяо Ифумен кездесті. Лицзун Ифуға: «Екі жыл бойы тырыстың, министр», – деді. Ифу: «Менің барлық ескерткіштерім Сіздің қасиеттеріңізді көрсетеді. Менде ешқандай еңбегім жоқ», – деп жауап берді. Император Лицзун: «Сіз төңкерістің алдын алу, императорлық мұрагерлік және Цзяннан мен Хунаньды қампқан құрғақшылық сияқты маңызды мәселелерді талқыладыңыз», – деді. Сонда Ифу: «Тан патшасы алты ісі үшін өзін кінәлады. Патша, қазіргі жағдайда «алты іс» бар ма, жоқ па, соны анықтаңыз», – деді. Ифу келесі күні императордың жеке оқушысы болып тағайындалды. Елші қайтыс болды, бірақ оның сүйіктілері 1254 жылға дейін ұсталды. Сол жылы моңғол әскері Хеджиуді басып алуға шабуыл жасады, бірақ сәтсіз аяқталды. Қытайлықтар бейбітшілікке деген ниеттерін көрсету үшін қайтыс болған елшінің сүйіктілерін босатты. Жаңа хан Мунке барлық назарын Сун әулетін басып алуға шоғырландырды. Онжылдықтың соңында жеке басшылыққа алып, солтүстік майдан бойындағы көптеген бекінілген қалаларды басып алды. 1257 жылдың қазан айында Мунке өзінің басқаруын ағасы Арик Бөкеге қалдырып, Оңтүстік Қытайға аттанды. Вэнь Тяньсянь мен Лу Сюфу императорлық емтиханды тапсырды, онда император Лицзун Вэньге бірінші орын берді. 1259 жылы Сун үкіметі моңғолдарға Янгцзы өзенінің солтүстігіндегі барлық аймақтарды беруге мәжбүр болды. Осыған қарамастан, Мунке хан сол жылы қоршауда мұрагер тағайындалмай қайтыс болды, бұл моңғол империясының бөлінуіне жағдай жасады. Моңғолдардың шабуылдары Лицзунды қорқытып, Сун астанасын көшіруге тырысты, бірақ оны император қызы Си Даоцин тоқтатты; ол егер олар көшсе, халық арасында хаос туады деп ойлады. 1260 жылы Цзя Сидао канцлер болды, ол Лицзунның өлімінен кейін жаңа император Чжао Цзиді тез арада бақылауға алып, Вэнь Тяньсянь және Ли Фу сияқты қарсыластарын қуды. Куанның ресми өмірбаянында Лицзун оған сарайға кіруге бұйрық беріп, «Сіздің әкеңіз Чжаосон Баою билігі кезінде оның қызметінде қайтыс болды, осы туралы ойлаудың өзі мені қайғыға толы етеді», – деп сәлемдескені жазылған. Кван: «Әкемді еске алуға болады, бірақ Хуаи және Ху аймақтарындағы халықтың жағдайы да естен шығарылмауы керек!» – деп жауап берді, бұл Лицзунды қатты әсер етті. Ол жоғары лауазымды шенеуніктерге: «Кван әулетінің қызының сөздері өте әсем. Мұрагермен никелесуге келісім жасалып, рәсімдік салтты жалғастыру керек», – деді. Сондай-ақ 1264 жылы император Лицзун аурудан ұлсыз қайтыс болды (оның ұлдары ерте қайтыс болды) және оның орнына асырап алған ұлы және биологиялық інісі Чжао Цы, қайтыс болғаннан кейін император Дуцзун деп аталды. Оның бір қызы Чжу Си ұрпағына үйленді.

Once the Jin dynasty has fallen, the Song dynasty attempted to take back its northern territories originally occupied by the Jin and took back Luoyang and Kaifeng in July 1234. However, in September 1234, the Mongols counterattacked with the siege of Luoyang. The Song army holding Luoyang was short of food supplies. Additionally, the Mongols diverted the water of Yellow River into the city causing great casualties among the Song army. The fall of Luoyang was simply a prologue of a series of upcoming battles which lasted decades. The fall of Luoyang also began the official start of the Mongol conquest of the Song dynasty. The Mongols blamed the Song for "breaking the alliance". However, it was more of an excuse for further Mongol expeditions. Other notable events include the Song's ally Dali falling to the Mongols. Emperor Lizong met Zhao Yifu (1189–1256), who was a minister and a defender of Jiangnan. Lizong started to Yifu, "You have had two years of great toil, minister." Yifu said "My memorials have all reflected Your Majesty's virtue. I have not had a hair of merit." Emperor Lizong replied "You discussed urgent matters like preventing rebellions, imperial succession, and the drought that hit Jiangnan and Hunan." Yifu then said "King Tang reproached himself over the six affairs. Your Majesty should determine whether in the present circumstances there is a 'six affairs' [situation]." Yifu was named imperial reader in waiting the next day. The envoy died, but his suite were detained until 1254. That year the Mongol army attacked to take Hejiu but failed. The Chinese freed the suite of the late envoy to show their desire for peace. The New Khan Möngke concentrated all his attention on the conquest of the Song dynasty. Taking personal command late in the decade, he captured many of the fortified cities along the northern front. In October 1257 Möngke set out for South China, leaving his administration to his brother, Ariq Böke. Wen Tianxiang and Lu Xiufu passed the imperial examination where Emperor Lizong personally gave Wen first rank. In 1259, the Song government was forced to capitulate and cede all territories north of the Yangtze River to the Mongols. Despite this, Möngke Khan was killed earlier in the year in a siege with no designated heir setting the stage for the Division of the Mongol Empire. The invasions frightened Lizong to the extent that he attempted to move the Song capital but was stopped by his Empress Xie Daoqing; she thought that if they moved, it would create chaos among the people. In 1260, Jia Sidao became chancellor who would eventually soon take control over the new emperor Zhao Qi after Lizong's death and expel his opponents like Wen Tianxiang and Li Fu. An account in Quan's official biography stated that Lizong ordered her to enter the palace where he greeted her, "Your father Zhaosun died in the service of his majesty in the Baoyou reign, the very thought of which makes me grieve." Quan replied "My father can be remembered, but even more should the plight of the masses of the Huai and Hu regions be remembered!" greatly impressing Lizong who said to his high ranking officials "The words of this daughter of the Quan family are particularly grandiloquent. A betrothal should be arranged with the heir apparent to permit continuation of the ritual line." Also in 1264, Emperor Lizong died sonless (his sons died prematurely) from an illness and was succeeded by his adopted son and biological nephew, Zhao Qi, known as Emperor Duzong after his death. One of his daughters married a descendant of Zhu Xi.

Каллиграфия

Лицзонг императоры шебер ақын және каллиграф болған. Метрополитен мұражайы хабарлағандай, "Лицзонг Гаодзоңнан (1127–62 жылдары билеген) кейін келген Сун императорларының арасындағы ең көрнекті каллиграф болды." Осы өлеңде Лицзонг императорының қарттыққа күйінгені анық байқалады.