Кіріспе

Джудит Коплон Соколов (17 мамыр 1921 - 26 ақпан 2011) – Кеңес Одағы үшін жұмыс істеген тыңшы. Оның сот процестері, айыпталулары және конституциялық шағымдары бойынша жеңіске жетуі Суық соғыс кезеңінде тыңшылық қылмыстарына қатысты қудалауларға зор әсер етті. 1949 жылы АҚШ-та коммунист деп айыпталған үш маңызды іс басталды: Коплон ісі (1949–1967), Алгер Хисс пен Уиттакер Чемберс ісі (1949–1950) және Коммунистік партия жетекшілеріне қатысты Смит заңы бойынша сот процестері (1949–1958).

Өмірбаян

Джудит Коплон 1921 жылғы 17 мамырда Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Самуэль Коплон ойыншық жасаушы, ал анасы Ребекка Морох – шляпник. Ол Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Джозеф Ф. Лэмб атындағы мемлекеттік мектепке (PS 206) оқуға түсті. Орта мектепте ол жақсы азаматтыққа үлкен сыйлық пен Барнард колледжінің толық стипендиясын жеңіп алды. Барнардта ол тарих мамандығын таңдап, Жас коммунистер лигасына қосылды. 1943 жылы ол үздік дипломмен бітірді.

Шымкенттік шұғыл

Кейінірек Коплонның 1945 жылдың басында кеңес тыңшысы ретінде тартылғаны туралы мәліметтер пайда болды. Коплон 1945 жылдың 4 қаңтарында Нью-Йорктегі НКВД бөлімінің бастығы Владимир Правдинмен кездесті. Правдин Коплонды "өте жігерлі, ұялды, терең ойлы қыз, идеологиялық тұрғыдан бізге жақын" деп сипаттады. Ол былай деді: «Біз оның бізбен жұмыс істеуге деген ниетінің шынайылығына күмәнданбаймыз. Әңгіме барысында (Коплон) бізге көрсеткен құрметіне қаншалықты риза екенін және енді кім үшін жұмыс істейтінін білген соң, күш-жігерін еселейтінін айтты. Жұмысының алғашқы кезеңінде (Коплон) ол жергілікті отандастарға (CPUSA) көмектесіп жатыр деп ойлады. Ол өзі алған материалдар отандастарға қызығушылық тудырмайды, бірақ Коминтерн сияқты бізге байланысты ұйымға пайдалы болуы мүмкін деп есептеді. Ол бізге шағын көмек көрсетуді үлкен мәртебе деп санайтынын қосты». Көп ұзамай ол кеңес тыңшысы (коды «Сима») ретінде қабылданды. Коплон НКВД-ның ең бағалы дереккөздерінің біріне айналды. Оның назары негізінен Әділет министрлігінің қарсы барлау архивіне шоғырланды, ол ФБР, OSS, теңіз және құрлық әскері барлау қызметтерінен ақпарат жинады. Ол НКВД байланыс адамына архивтен бірнеше құжаттарды берді. Олардың ішінде АҚШ-тағы кеңес ұйымдары туралы ФБР материалдары және АҚШ Коммунистік партиясының жетекшілері туралы ақпарат бар еді.

Анықтау

Ол 1948 жылдың соңында «Венона» хабарының нәтижесінде ФБР-дің назарына ілікті. Коплон Кеңес барлау қызметі мен «Венона» файлдарында «СИМА» деп белгілі болды. Ол «Венона» жобасының нәтижесінде сотталған алғашқы адам болды, бірақ қауіпсіздік мақсатында сотта «Венона» ақпараты жарияланбады. ФБР арнайы агенті Роберт Лэмпфер сотта Коплонға күдік «жасырын хабаршыдан» алынған сенімді ақпараттың арқасында туғанын мәлімдеді. Ауқымды қарсы барлау операциясы оның Кеңес Одағына жеткізуі үшін құпия құжатты орналастырды. ФБР агенттері Коплонды 1949 жылдың 4 наурызында Манхэттенде, Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметкері Валентин Губичевпен кездескен кезде ұстады. Ол әмиянында АҚШ үкіметінің құпия құжаттары деп санайтын құжаттарды алып жүрген. Губичевтің әріптесі Абрахам Померанц болды. Коплон 1949 жылдың 25 сәуірінде басталған бірінші және 1950 жылы Губичевпен бірге жасасқан қылмыс үшін екінші, екі жеке сот процесінде кінәлі деп танылды. Ол 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Апелляциялық сотта екі айыптау да кейіннен, тиісінше 1950 және 1951 жылдары жойылды. Самуэлс сатқынның төрт түрін қарастырады: кәсіби, туған жеріне адал, ақылдан безген және идеалист. Ол соңғы топқа Элизабет Бентли мен Уиттакер Чемберсті жатқызды. Оның пікірінше, бұл топты түсіну үшін олардың әлеуметтік әділдікке ұмтылысын түсіну қажет – себептері «ФБР-дің қарауынан тыс», ал «соттар көптеген жағдайларда мотивацияға мән бермейді».

Жеке өмір және өлім

1950 жылы Коплон өзінің адвокаттарының бірі, Альберт Соколовқа тұрмысқа шықты және олар 2011 жылы қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Олардың төрт баласы болды. Сот отырыстары аяқталған соң Джудит Коплон көпшілік назарынан тыс қалды. Ол білім беру саласында магистрлік дәрежесін алып, екі тілде кітаптар жариялады және түрмедегі әйелдерге шығармашылық жазу өнерін үйретті.