Маа тілі – Кения мен Танзаниядағы масаи халқының шығыс нилот тілі. 1.5 млн адам сөйлейді. Самбуру, чамус, паракую тілдерімен байланысты. Тіл мен мәдениет.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс нилот тілдері
Eastern Nilotic language
Масаи (бұрын Масаи деп жазылатын) немесе Маа (/lang//pron/'/m//ɑː//s//aɪ/; өзіндік атауы: ɔl Maa) – Оңтүстік Кения мен Солтүстік Танзанияда шамамен 1,5 миллион адам тұратын масаи халқының сөйлейтін шығыс нилот тілі. Бұл тіл Маа тілінің басқа түрлерімен тығыз байланысты: Самбуру (немесе Сампур), Орталық Кениядағы Самбуру халқының тілі, Баринго көлінің оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында сөйленетін Чамус (кейде Самбуру диалектісі деп есептеледі); және Танзаниядағы Паракую. Масаи, Самбуру, ил Чамус және Паракую халықтары тарихи тұрғыдан байланысты және барлығы өз тілдерін ɔl Maa деп атайды. Дұрысы айтқанда, "Маа" – тіл мен мәдениетті білдіреді, ал "Масаи" – "Маа тілінде сөйлейтін" халықты білдіреді.
Maasai (previously spelled Masai) or Maa (/lang//pron/'/m//ɑː//s//aɪ/; autonym: ɔl Maa) is an Eastern Nilotic language spoken in Southern Kenya and Northern Tanzania by the Maasai people, numbering about 1.5 million. It is closely related to the other Maa varieties: Samburu (or Sampur), the language of the Samburu people of central Kenya, Chamus, spoken south and southeast of Lake Baringo (sometimes regarded as a dialect of Samburu); and Parakuyu of Tanzania. The Maasai, Samburu, il Chamus and Parakuyu peoples are historically related and all refer to their language as ɔl Maa. Properly speaking, "Maa" refers to the language and the culture and "Maasai" refers to the people "who speak Maa".
Фоналогия
Кенияның оңтүстігі мен Танзанияда сөйленетін масаи тіліндегі ɔl Maa тілінде 30 ерекше дыбыс бар, оларды былай көрсетуге және әліпби бойынша реттеуге болады: a, b, ch (sh нұсқасы), d, e, ɛ, g, h, i, ɨ, j, k, l, m, n, ny, ŋ, o, ɔ, p, r, rr, s, sh (ch нұсқасы), t, u, ʉ, w, wu (немесе ww), y, yi (немесе yy) және көмекейлік тоқтату ' (немесе ʔ). Дұрыс мағынаны жеткізу үшін әуен өте маңызды.
The Maasai variety of ɔl Maa as spoken in southern Kenya and Tanzania has 30 contrasting sounds, which can be represented and alphabetized as follows: a, b, ch (a variant of sh), d, e, ɛ, g, h, i, ɨ, j, k, l, m, n, ny, ŋ, o, ɔ, p, r, rr, s, sh (with variant ch), t, u, ʉ, w, wu (or ww), y, yi (or yy), and the glottal stop ' (or ʔ). The tone is extremely important to convey the correct meaning.
Синтаксисі
Сөздердің реті әдетте етістік–жайылма–толықтырма болып табылады, бірақ ол өзгеруі мүмкін, себебі мазмұн – жайылма мен толықтырманы ажыратудың ең маңызды белгісі. Сөйлемдегі ретті анықтайтын фактор – өзектілік, өйткені ең қарапайым сөйлемдердегі рет ақпараттық құрылым схемасына сәйкес болжалады: [Етістік – Ең өзекті – Кем өзекті]. Осылайша, егер толықтырма мәтінде өте өзекті болса (мысалы, бірінші жақты есімдік), ал жайылма кем өзекті болса, толықтырма етістіктен кейін, жайылмадан бұрын келеді. Масаи тілінде толыққанды грамматикалық сөз тіркесі тек екі ғана бар, бірақ нақты орналасқан идеяларды көрсету үшін ең жалпы сөз тіркесімен қатар «туыстық есімдерді» де пайдалана алады. Есімдік тіркестер демонстративті жұрнақ немесе жыныс-сан жұрнағымен басталады, содан кейін сандық есімдік немесе басқа бас есім келеді. Бас есімнен кейін басқа модификаторлар келеді, оның ішінде иелену сөз тіркестері. Масаи тілінде көптеген морфемалар – мазмұн үлгілері. Мазмұн үлгісі сөздердің септелуін, даусын және қимылын әсер етеді, мысалы төмендегідей:
Word order is usually verb–subject–object, but it can vary because the tone is the most important indicator of subject versus object. What determines the order in a clause is topicality since the order, in the most simple clauses, can be predicted according to the information structure pattern: [Verb – Most. Topical – Less. Topical]. Thus, if the object is highly topical in the discourse (e. g. a first person pronoun), and the subject is less topical, the object occurs right after the verb and before the subject. The Maasai language has only two fully grammatical prepositions but can use "relational nouns", along with a most general preposition, to designate specific locative ideas. Noun phrases begin with a demonstrative prefix or a gender number prefix, followed by a quantifying noun or other head noun. Other modifiers follow the head noun, including possessive phrases. In Maasai, many morphemes are tone patterns. The tone pattern affects the case, voice and aspect of words, as in the example below:
Масаи тілінде жынысқа қатысты есімдердің үш түрі бар: әйел, еркек және орын. Тілді ана тілі ретінде меңгергендер есімге жыныс жұрнағын қосады. Контексттегі есімнің мағынасы оның жынысына сілтеме жасайды. Есімдер жынысты келесідей көрсетеді:
The Maasai language carries three forms of gendered nouns; feminine, masculine, and place. Native speakers of the language attach a gendered prefix to a noun. The meaning of the noun in context then refers to its gender. Nouns place gender as follows:
«Кім келді?» – сұрақ келген адамның жынысы белгілі болған жағдайда қойылады. Есімнің алдына жыныс жұрнағы қойылады. Егер келушінің жынысы белгісіз болса, «Келген – кім?» деген сұрақ қойылады. Маа тіліндегі сын есімдер есімді сипаттау үшін ғана қолданылады және олар сипаттаған есімге байланысты уақыттарын өзгертеді. Маа тіліндегі есімдіктер әдетте жынысты (еркек, әйел немесе орын) көрсетеді; егер жынысы белгісіз болса, контексттегі есімнің мағынасы көбінесе жынысты білдіреді. Мысалы, әйелге қатысты контекстке үйде жұмыс істеу кіруі мүмкін, ал еркек жынысы үйден тыс жұмысқа қатысты әрекеттерде көрінеді. Масаи тілінде орынды жеке есімдік ретінде қолданады, себебі орын еркек немесе әйелді анықтауға көмектеседі (яғни үйде орындалатын әрекетті көбінесе әйел жасайды).
"Who has come?" would be asked if the gender of the visitor were known. The noun would be preceded by a gendered prefix. If the gender of the visitor were unknown, "It is who that has come?" would be the literal [English translation] question. Adjectives in Maa serve only to describe the noun, and they change tenses depending on the noun that they describe. Pronouns in Maa usually assign gender (male, female, or place); if gender is unknown, the meaning of the noun in context usually refers to a gender. For example, the context of a female might include working in the house, and a male gender would be implied if the action referred to work outside the home. Maasai uses place as a personal pronoun because place can help identify male or female (i. e. an action occurring in the house will almost always be done by a female).
Қолданылуы
Масаилер кейбір колонизация мен батыстың кеңею түрлеріне қарсы тұрды, ал олардың байланыс және алмасу жүйелері негізінен өздері арасындағы саудаға бағытталған. Дегенмен, масаи тілінің жоғалуы, жылдам болмаса да, Шығыс Африкадағы басқа этностармен тығыз байланыс пен суахили және ағылшын тілдерінің үстемдікке ие болуының салдарынан жүзеге асуда. Танзанияда бұрынғы президент Ньерере Танзаниядағы көптеген этникалық топтарды біріктіру үшін суахили тілін мемлекеттік тіл ретінде қабылдауға, сондай-ақ әлемдік аренада бәсекелесу үшін ағылшын тілін қолдануға шақырды. Масаи тілі, көбінесе Маа деп аталатын, ағылшын және суахили білім беру жүйелерінің, экономикалық жоспарлардың және тағы басқа көптеген факторларға қарамастан, сақталған. Бірақ, Шығыс Африкада масаи халқының кездесетін әлеуметтік-экономикалық жағдай оларды және олардың тілін жеткіліксіз өкілдікке ие азшылық ретінде ұстап тұрады. Тілдің қазіргі азшылық статусы дәстүрлі масаи салтына қауіп төндіріп отыр. Аймақта көшпенді өмір салтын сақтайтын масаилардың саны азайып барады, олар өз тілі мен мәдениетінің басқа да элементтерін сақтау үшін жақын қарым-қатынастағы қауымдастықтарда қоныстануды жөн көреді.
The Maasai have resisted some forms of colonization and Western expansion, and their systems of communication and exchange revolve primarily around trade among themselves. However, some loss of the Maasai language, while not rapid, is happening as a result of close contact with other ethnic groups in East Africa and the rise of Swahili and English as the dominant languages. In Tanzania, former President Nyerere encouraged the adoption of Swahili as an official language to unite the many different ethnic groups in Tanzania, as well as English to compete on a global scale. Although the Maasai language, often referred to as Maa, has survived despite the mass influx of English and Swahili education systems, economic plans, and more, the socioeconomic climate that the Maasai people face in East Africa keeps them, and their language, as an under represented minority. The minority status that the language currently faces has already threatened traditional Maasai practices. Fewer and fewer groups of Maasai continue to be nomadic in the region, choosing to settle instead in close knit communities to keep their language and other aspects of their culture alive.