Кіріспе

Фрейзер каньоны – Британ Колумбиясының Фрейзер өзенінің маңызды жер бедері, ол жағалау тауларындағы тар тау шатқалары арқылы Британ Колумбиясының ішкі жазығынан Фрейзер аңғарына қарай жылдам төмен түседі. Көбінесе "Фрейзер каньоны" термині Литтоннан Эшкрофтқа дейінгі Томпсон каньонын да қамтиды, себебі олар көпшілікке таныс бір ғана тас жол бойында орналасқан, бірақ шындығында ол Уильямс көлінің жоғары жағында, Сода Крик каньонында, сол аттас қаланың жанында басталады деп саналады.

Геология

Каньон миоцен кезеңінде (23,7–5,3 миллион жыл бұрын) өзеннің көтеріліп келе жатқан Ішкі платоны тіліп өтуі нәтижесінде қалыптасқан. Солтүстік Карибудан Фонтайнға дейін өзен үлкен Фрейзер жарылысының бағытын ұстанады, ол солтүстік-оңтүстік оспен созылады және Лиллуеттен бірнеше шақырым төменде Ялаком жарылысымен қиылысады. Фрейзер каньонының жартастарында лава ағындарының көріністері байқалады. Олар плиоцен кезеңінде Оңтүстік Чилкотин тобындағы жанартаулық қызметті көрсетеді, ал олардың пайда болу орындарындағы жанартаулық тесіктері әлі табылмаған.

География

Каньон Йельдің солтүстігіне қарай Чилкотин өзенінің сағасына дейін созылады. Оның оңтүстік бөлігі – жағалаудан ішкі аймаққа бағытталған маңызды көлік дәлізі, мұнда Канаданың ұлттық және Канадалық Тынық мұхит теміржолдары мен Трансканада тас жолы тас беткейлеріне ойылып салынған. Бұл теміржолдардың екі жолға дейін кеңейтілуі және 1-ші тас жолға (Трансканада тас жолы) жасалған ірі жаңартуларға дейін, каньон арқылы саяхаттау қазіргіден де осал болған. Шекаралық дәуірде ол Төменгі материк пен Ішкі плато арасындағы маңызды кедергі болып табылды, ал оның тасты қабырғаларындағы тар жолдар, гранитке қазылған ойықтар сияқты, көбінесе бірнеше тұтқалары бар ешкі жолдарымен теңестірілді. Литтоннан солтүстікке қарай 12-ші бағдарламалық жол, ал Лилуэттен Павильонға дейін 99-шы бағдарламалық жол (Теңіз-Көктем жолының алыс бөлігі, бірақ бұл аймақта осы атау қолданылмайды) өтеді. Британдық Колумбия теміржолы (қазір CN басқарады) желісі Лилуэттен Павильоннан сәл артыққа дейін каньонның осы бөлігін бойлай өтеді. Одан Чилкотин өзенінің сағасына дейін тек ірі қара мал шаруашылығына арналған жолдар бар, ал жер бедері құрғақ жазықтар мен биік платомен шектескен терең каньондардан тұрады. Павильон мен Лилуэт арасында өзеннің шатқалы ең терең нүктесіне жетеді, өзен биік жартастардың арасынан өтеді, бірақ сол жартастардың үстіндегі кең жазықтар тау тізбегінің алдыңғы бөлігінде орналасқан.

Тозақ қақпасы

Бостон Бардың жанында орналасқан "Тозақ қақпасы" деген жердегі каньон қабырғалары шағын төбеден жоғары көтеріледі. Өзен бойындағы балық өтетін баспалдақтар көшіп бара жатқан лосось балықтарына 1913 жылы Канадалық Солтүстік теміржол құрылысы кезіндегі жар құлауынан туған өзеннің бұрылысын айналып өтуге мүмкіндік береді. "Тозақ қақпасы" аймағын "Қара каньон" деп атайды, бұл жаңбыр жауғанда тастардың қара түсіне немесе Фрейзер каньоны алтын асыру кезінде осы жартастарға салынған елді мекеннің атына сілтеме болуы мүмкін. Бұрын теміржолшылар тұрған жерде 1971 жылы салынған туристік орталық "Тозақ қақпасынан" әуе арнасымен өтеді. Литоннан оңтүстікке қарай бірнеше минуттық жерде орналасқан Сискада Сиско көпірлері – таулы шатқалының кіреберісіндегі екі теміржол көпірінен тұрады. Оңтүстіктен солтүстікке қарай, Канадалық Тынық мұхиты теміржолы каньонның батыс жағында, ал Канадалық Ұлттық теміржолы шығыс жағында орналасқан. Сискада екі теміржол жағын ауыстырады: CP – 520 фут (158 м) фермалы көпір – шығысқа қарай, ал CN – 810 фут (247 м) болат аркалы көпір CP-нің үстінен өтеді, енді батысқа қарай. Екі теміржол басқарушылары Баскқа дейін каньон арқылы бағыттық қозғалысқа рұқсат беру туралы келісімге келді. Барлық шығысқа қарай жүретін пойыздар – CN, CP және Via Rail шығысқа қарай Canadian – CP желісімен жүреді. Барлық батысқа қарай жүретін пойыздар – CN, CP, Via Rail батысқа қарай Canadian – CN рельстерін пайдаланады.

Жоғарғы Фрейзер каньоны

Лилуеттің солтүстігінде, тар жартасты тік беткейлер өзенді, Көпір өзенінің төменгі шатқалының құйылыс тұсында, қысып қойып, көшіп бара жатқан балықтарға кедергі келтіреді. Осы себепті, ежелгі заманнан бері бұл орын өзендегі ең көп балық аулайтын, аборигендердің ең жұмырбас жері болып табылады. Ішкі аймақтың барлық тайпаларынан келген алғашқы халықтардың саны 10 000-нан асып кеткен деп саналады.

Суб-каниондар

Фрейзердің көптеген учаскелері өздерінің атымен аталады, Яль мен Спуззм арасындағы Кіші каньоннан басталады, бұл Фрейзер каньонының ресми түрде ең төменгі бөлігі болып табылады (бірақ аймақтық тұрғыдан алғанда Хоуп, 20 миль (32 км) оңтүстікке қарай, каньондық қала ретінде қарастырылады және каньонның оңтүстік шығу орны болып саналады, себебі сол жерден жол қиындады; өзен Йельге дейін жүзуге болады). Спуззам мен Бостон Бар аралығы алтын іздеу кезінде Үлкен каньон немесе Қара каньон деп белгілі болды; Үлкен каньонның бірнеше атаулы кіші каньондары бар, ең танымал - Hells Gate Canyon (кейбір сипаттамаларда Қара каньон тозақ қақпасының төменгі жағында орналасқан). Үлкен каньоннан жоғары Лиллоуэт каньоны, Фонтан каньоны, Глен Фрейзер каньоны, Моран каньоны, Хай Бар каньоны, Френч Бар каньоны және одан әрі Кеснел маңындағы Сода Крик каньонына дейін созылады. Одан жоғарыда өзен кең жазықта ағады, бірақ Принс-Джордж пен Тет-Жауне-Кэш арасындағы Робсон аңғарында өзен Фрейзердің Ұлы каньонына кіреді. Қара каньон сол аттас шатыр қаласының орны болды, оның көп бөлігі қара жартастардың тіктеріндегі платформаларда салынған. Фрейзердің дерлік барлық салалары әртүрлі масштабтағы каньондарға ие; Төменгі Фрейзер аңғарындағы Питт пен Чилливак өзендерінен басқа ерекшеліктер бар. Томпсон каньоны, Литтоннан Ашкрофтке дейін, өзінің үлкен каньондарынан тұрады, олардың кейбіреулері де аталған, бірақ көптеген Британдық Колумбия тұрғындары мен саяхатшылар оны Фрейзер каньонының бір бөлігі деп есептейді. Басқа маңызды каньондарға Кокихалла каньоны, Бридж-Ривер каньоны, Сетон каньоны және іргелес Каюш каньоны, Павильон каньоны, Вермильон каньоны (Слок крек) және Чурн Крик каньоны жатады. Чилкотин өзенінде де, Чилко өзенінде де бірнеше кіші каньондар бар, атап айтқанда Лава каньоны және тағы бір Қара каньон.

Жоғарғы каньондар

Фрейзерде каньонның бөлігі саналмайтын тағы да бірнеше шатқалдар бар, атап айтқанда Уильямс көлі мен Принс-Джордж арасындағы Сода-Крик. Фрейзердің ресми, бірақ салыстырмалы түрде кішкентай Үлкен каньоны өзеннің жоғарғы ағысында, Рокки тауларының ойысында, Принс-Джоржтан шамамен жоғары және Фрейзердің Боурон өзенімен қосылатын жерден шамамен жоғары орналасқан. Атына қарамастан, Фрейзердің Үлкен каньоны – бұл таяз жартасты шатқалдағы бір ғана қиын серпілген таяз су, онда судың құйытқылығы да, каньонның тереңдігі мен күрделілігі де жоқ. Ондай құбылыстар Биг Бардан Лиллуетке дейін оңтүстікке қарай немесе Бостон Бар мен Йель аралығында кездеседі. Уильямс көлінен оңтүстікке қарай Фрейзерді сумен қамтамасыз ететін өзендер мен арналардың барлығының өздерінің каньондары бар, олар Фрейзерге құяды немесе бірнеше шақырымдай қашықтықтағы сайларда орналасқан. Олардың ішінде Марбл каньоны, Чурн крик, Чилкотин өзені, Бридж өзені, Сетон көлі және Каюш крик, Стейн өзені, Нахатлач өзені, Кокихалла өзені және Каннака Бар мен Йель аралығында өзеннің бойын жағалайтын көптеген ұсақ арналар бар.

Туннельдер

Канадалық Тынық мұхиты темір жолының Йельден Литтонға дейінгі бөлігінде кем дегенде 30 туннель бар, олардың бірі жарты мильге дейін ұзындықта. Фрейзер каньоны магистральдық туннельдері Транс-Канада тас жолы жобасы аясында 1957 жылдың көктемінен 1964 жылға дейін салынған. Барлығы жеті туннель бар, ең қысқасы шамамен; ең ұзыны болса, шамамен және Солтүстік Америкадағы ең ұзындарының бірі. Олар Йель мен Бостон Бардың арасында орналасқан. Оңтүстіктен солтүстікке қарай олар: Йель (1963 жылы аяқталған), Седл Рок (1958), Сейлор Бар (1959), Александра (1964), Тозақ қақпасы (1960), Ферраби (1964) және Қытай Бар (1961). Тозақ қақпасы туннелі жарықтандырылмаған жалғыз туннель, ал Қытай Бар туннелі желдетуді қажет ететін жалғыз туннель. Қытай Бар және Александра туннельдерінде велосипедшілер туннельге кірмес бұрын қосылатын ескерту шамдары бар. Бұл туннельдер қисық болғандықтан қажет болды. Ферраби туннелі де қисық болғандықтан, оған да осындай ескерту шамдары қойылатыны күтілуде.

Тарих

Каньонның аузындағы археологиялық қазбалар Фрейзер мұздығының шегінуінен кейін, 8000-10 000 жыл бұрынғы ерте голоцен дәуірінен бастап осы аймақта Сто:ло халқының болғанын көрсетеді. Өзен бойымен жоғарырақ, Павильон қаласының жанындағы Китли-Крик археологиялық ескерткішіндегі зерттеулер 8000 жыл бұрынға дейін соқты, сол кезде қазіргі каньонның үстін жабатын үлкен көл пайда болған, ол қаладан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жердегі құлаудың нәтижесінде құрылған. 1858-1860 жылдардағы Фрейзер каньоны алтын асығы кезінде 10 500 кенші және олармен бірге келген көптеген адамдар оның жағалаулары мен қалаларын мекендеген. Фрейзер каньоны соғысы және Макгоуэн соғысы деп танылған оқиғалар осы алтын асығы кезінде болды. Каньонмен байланысты басқа маңызды тарихтарға Карибу керуен жолының салынуы және Канадалық Тынық мұхиты темір жолының құрылысы жатады. Өзен Бостон Бар мен Лилует арасында, сондай-ақ Биг Бар паромдық өткізілмелі жерінен Принс Джорджға және одан әрі жүзуге лайықты, бірақ Сода каньонындағы және басқа да ағыстар 19 және 20 ғасырдың басында өзенмен жүзген көптеген бу кемелері үшін қиындық тудырды. Тасқындарды алғашқы басып өткен стернвилер – «Скуззи» болды, ол тасқа соғылып зақымданудан сақтану үшін көп бөлімді корпуспен салынған. Ол 1880 жылдардан бастап Канадалық Тынық мұхиты темір жолын салу кезінде жабдықтар мен жабдықты тасымалдау үшін пайдаланылды. 1880 жылдары Канадалық Тынық мұхиты темір жолының салынуымен бірге Карибу керуен жолының маңызды бөліктері бұзылды, себебі өзеннің үстіндегі тар, тік тау беткейлерінде темір жол мен жолдың екеуіне орын жетпеді. Осының салдарынан Литон және Бостон Бар қалалары провинцияның қалған бөлігімен тікелей жолмен байланысып қалды, тек Фонтан арқылы Лилуетке баратын қиын керуен жолы болды. Автомобиль дәуірінде және 1904-1905 жылдары Канаданың Солтүстік темір жолын салу аяқталғаннан кейін каньон арқылы жаңа жол салынды. Фрейзер каньоны тас жолы 1920 жылы жоспарланды және 1924-1925 жылдары салынды, ал (екінші) Александра аспалы көпірі 1926 жылы аяқталғаннан кейін толыққанды маршрут қолжеткілі болды. Бұл жол Трансканада тас жолының құрылысына және белгіленуіне дейін (шамамен 1962 жылға дейін) Карибу тас жолы және 1-ші тас жолы деп аталды.