Кіріспе
Қаржылық жоспарда кірістер шығыстарға тең болғандағы теңгерімді бюджет (әсіресе үкімет бюджеті) – кірістер мен шығыстардың қатар өсуімен сипатталатын бюджет. Осылайша, бюджет тапшылығы немесе бюджет артығы болмайды («есепшот теңгерілген»). Көбінесе, бұл бюджет тапшылығы жоқ, бірақ бюджет артығы болуы мүмкін. Циклдық теңгерімді бюджет – жыл сайын теңгерілмеуі мүмкін, бірақ экономикалық цикл ішінде теңгерілген бюджет, яғни өркендеген жылдары артық, ал төмендеген жылдары тапшылық болады, бұл уақыт өте келе өтемеленеді. Теңгерімді бюджеттер және олармен байланысты бюджет тапшылығы мәселелері академиялық экономика және саясатта қызу талқылауларға түрткіс береді. Кейбір экономистер бюджет тапшылығынан теңгерімді бюджетке өтуге көшу пайыздық ставкаларды төмендетеді, инвестицияларды арттырады, әсіресе (бірақ олармен шектелмейді) қазіргі ақша теориясымен (ҚАТ) байланысты, өз валютасын шығару құқығы бар елдер үшін теңгерімді бюджеттің қажеттілігін азайтады және мемлекеттік шығыстар жеке секторда өнімділікті, инновацияларды және үнемдеуді ынталандыруға көмектеседі деп санайды.
A balanced budget (particularly that of a government) is a budget in which revenues are equal to expenditures. Thus, neither a budget deficit nor a budget surplus exists (the accounts "balance"). More generally, it is a budget that has no budget deficit, but could possibly have a budget surplus. A cyclically balanced budget is a budget that is not necessarily balanced year to year but is balanced over the economic cycle, running a surplus in boom years and running a deficit in lean years, with these offsetting over time. Balanced budgets and the associated topic of budget deficits are a contentious point within academic economics and within politics. Some economists argue that moving from a budget deficit to a balanced budget decreases interest rates, increases investment, especially (but not limited to) those associated with Modern Monetary Theory (MMT), downplay the need for balanced budgets among countries that have the power to issue their own currency, and argue that government spending helps boost productivity, innovation and savings in the private sector.
Экономикалық көзқарастар
Негізгі экономика көбінесе циклдік теңгерімді бюджетті жақтаушылық етеді, Кейнс экономикасы тұрғысынан қарағанда, тапшылықтың өзгеруіне мүмкіндік беру экономикаға автоматты тұрақтандырушы құралды ұсынады. Бюджет тапшылығы қиын кезеңдерде фискалдық ынталандыруды қамтамасыз етеді, ал бюджет артықшылығы өркендеу кезеңдерінде шектеуге мүмкіндік береді. Кейнс экономикасы, егер мемлекеттік қарыздың көлемі қазірдің өзінде айтарлықтай болса, фискалдық ынталандыруды қолдамайды. Баламалы ағымдар, негізгі және гетеродокстық экономиканың салаларында, басқаша пікір білдіреді, кейбіреулері бюджет тапшылығы әрқашан зиянды екенін, ал басқалары бюджет тапшылығының пайдалы ғана емес, сонымен қатар қажет екенін айтады. Бюджеттік тапшылықтың циклдік құрал ретінде тиімділігіне жиі қарсылық білдіретін мектептерге негізгі экономиканың «тұщы су» мектебі, жалпы неоклассикалық экономика және Австрия экономика мектебі жатады. Пост-кейнсиандық экономиканың кейбір өкілдері, әсіресе чартистік мектеп бюджет тапшылығының қажет екенін жақтады: Жалпы ішкі өнімнен (ЖІӨ) жинақтарды қайта жөнелтуге жеткілікті үлкен тапшылықтар, пайда табуға бағытталған жеке инвестициялар арқылы қайта жөнелте алатынан асып түседі, бұл экономикалық күнә емес, экономикалық қажеттілік. Бюджеттік тапшылықты жоспарланған шығыстардың жалпы сомасын қолда бар бюджеттің жалпы сомасынан алып тастау арқылы есептеуге болады. Бұл бюджет тапшылығын (теріс айырма) немесе бюджет артықшылығын (оң айырма) көрсетеді.
Larger deficits, sufficient to recycle savings out of a growing gross domestic product (GDP) in excess of what can be recycled by profit seeking private investment, are not an economic sin but an economic necessity. Budget deficits can be calculated by subtracting the total planned expenditure from the total available budget. This will then show either a budget deficit (a negative difference) or a budget surplus (a positive difference).
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та бюджеттік консерватизмді қолдаушылар теңгерімделген бюджетті маңызды мақсат деп санайды. Вермонт штатынан басқа, барлық штаттарда бюджетті теңгерімде ұстауға қатысты түзетулер бар, олар дефицитке қатысты түрлі шектеулерді енгізеді. Ал Орегон штатының «кірісті қайтару» (kicker) механизмі кірістің 2%-дан артық бөлігін қайтаруды қарастырады. Колорадо штатының «Салық төлеушілердің құқықтары туралы» заңы (TABOR түзетуі) да артық түсімге тыйым салады және бюджетте артық ақша болған жағдайда мемлекет салық төлеушілерге оны қайтарып беруге міндеттейді. АҚШ-тың федералдық бюджеті соңғы рет 2001 жылы теңгерімделген немесе артық болған. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ Конгресінің бюджеттік кеңсесі және бірнеше тәуелсіз дереккөздердің мәлімдемесіне сәйкес, АҚШ федералдық үкіметі шығындарды күрт қысқармаса, теңгерімделген бюджетке қол жеткізу мүмкін емес. Көптеген әлеуметтік төлемдерге қатысты шығындарды қысқарту да, тіпті мұндай шаралар АҚШ-қа теңгерімделген бюджет әкелсе де, үлкен қолдау таппауы мүмкін. «Федералдық қарыз 2023 жылы ЖІӨ-нің 98 пайызынан 2053 жылы 181 пайызға дейін жетеді».
Швеция
1990 жылдардың басында мемлекеттік және жеке сектордағы тым көп қарыз алу нәтижесінде туындаған швед банктік дағдарысынан кейін, сондай-ақ болашақ демографиялық қиындықтар туралы бірнеше есептердің ықпалымен, фискалдық сақтыққа қатысты кең саяси келісімге келді. 2000 жылы бұл заңмен бекітілді, онда экономикалық цикл бойынша 2% үстеме пайда табу мақсаты қойылды, ол мемлекеттік қарызды төлеуге және қадірленген әлеуметтік мемлекеттің ұзақ мерзімді болашағын қамтамасыз етуге жұмсалатын болды. Бүгінде зейнетақы енді мемлекеттік шығынға жатпайтындықтан, бұл мақсат экономикалық цикл бойынша 1% құрайды.
Ұлыбритания
2015 жылы Джордж Осборн, қазынашылық канцлері, экономика өсіп тұрған жағдайда үкімет бюджет профицитін қамтамасыз етуге міндетті болатын заңды қабылдауды жоспарлағанын жариялады. Академиктер бұл ұсынысты сынады, ал Кембридж университетінің профессоры Ха Чжун Чанг канцлердің 21 ғасыр экономикасының күрделілігіне немқұрайлы қарағанын айтты, бұл экономика үкіметтердің жаңаруға және жаһандық оқиғаларға жауап беруге икемді болуын талап етеді. 1980 жылдан бері бюджет профициті тек алты жыл ғана тіркелді: консерваторлардың Джон Мейджор қазынашылық канцлері болған 1988 және 1989 жылдары екі рет, ал лейбористтердің Гордон Браун канцлері болған 1998, 1999, 2000 және 2001 жылдары төрт рет.